Sự Thật Và Những Truyện Khác

Lượt đọc: 174 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Iii.

❊ ❊ ❊

Chính để làm sáng tỏ một bí ẩn trong một trong những tác phẩm ấy mà tôi lần đầu tiên thử thuê bà Monarch. Chồng bà đi cùng vợ, sẵn sàng giúp đỡ nếu cần thiết — và rõ ràng là nhìn chung ông thích được đi cùng vợ hơn. Ban đầu, tôi tự hỏi liệu điều này có phải vì phép xã giao hay không — liệu ông có ghen tuông và xen vào việc của tôi không. Ý nghĩ ấy thật phiền toái, và nếu nó được xác định là thật thì tình quen biết của chúng tôi sẽ sớm chấm dứt. Nhưng tôi sớm nhận ra chẳng có chuyện đó, và nếu ông có tháp tùng bà Monarch thì (ngoài khả năng có lúc cần đến) đơn giản là vì ông chẳng có việc gì khác để làm. Khi vắng bóng vợ, công việc của ông coi như chấm dứt — mà ông thì chưa từng rời xa vợ bao giờ. Tôi đã phán đoán đúng rằng trong hoàn cảnh ngặt nghèo của họ, sự gắn bó khăng khít chính là niềm an ủi lớn nhất, và sự gắn bó ấy không hề có một vết nứt nào. Đó là một cuộc hôn nhân thực thụ, một nguồn khích lệ cho những kẻ còn do dự, một bài toán khó cho những kẻ yếm thế. Cốt cách của họ rất khiêm nhường (sau này tôi nhớ lại và cho rằng đó là nét duy nhất ở họ mang tính chuyên nghiệp thực sự), và tôi có thể hình dung ra cảnh tượng thảm hại ở căn phòng trọ nơi vị Thiếu tá bị bỏ lại một mình. Ông có thể chịu đựng được những nơi ấy khi có vợ bên cạnh — nhưng không thể chịu nổi nếu thiếu bóng bà.

Ông có đủ sự tế nhị để không cố tỏ ra niềm nở khi chẳng thể giúp ích gì; thế nên ông cứ lặng lẽ ngồi chờ khi tôi quá mải mê làm việc không thể chuyện trò. Nhưng tôi lại thích trò chuyện với ông — khi không làm gián đoạn công việc, việc đó khiến công việc của tôi bớt phần tầm thường và bớt phần đơn điệu. Lắng nghe ông cũng giống như vừa có được sự hào hứng khi ra ngoài dạo chơi lại vừa tiết kiệm được thời gian ở nhà. Chỉ có một trở ngại duy nhất: dường như tôi chẳng hề quen biết bất kỳ ai mà ông và vợ từng quen. Tôi nghĩ rằng trong suốt thời gian giao du, ông vô cùng thắc mắc rốt cuộc cái quái nào mà tôi lại quen biết. Ông chẳng có nổi một ý tưởng vơ vẩn nào để mà bận tâm tìm kiếm; thế nên chúng tôi chẳng đào sâu vào đâu — chúng tôi chỉ quanh quẩn chuyện giày da hay thậm chí chuyện rượu (những thợ đóng yên cương, thợ may quần cưỡi ngựa và cách mua rượu claret ngon với giá rẻ), cùng những vấn đề như "các chuyến tàu tốt" hay thói quen săn bắt thú nhỏ. Sự uyên bác của ông về những đề tài sau thật đáng kinh ngạc, ông khéo léo kết hợp giữa một nhân viên gác ga với một nhà điểu học. Khi không thể bàn về những chuyện lớn lao, ông có thể vui vẻ trò chuyện về những điều vụn vặt, và vì tôi không thể cùng ông ôn lại những ký ức về giới thượng lưu, ông liền hạ thấp câu chuyện xuống mức của tôi mà chẳng hề gắng gượng thấy rõ.

Một mong muốn làm vui lòng người khác đến thành tâm như thế thật đáng cảm động ở một người vốn có thể đánh gục người khác dễ dàng. Ông tự ý chăm chút lò sưởi và đưa ra nhận xét về hướng gió của cái lò mà tôi chẳng cần hỏi, và tôi có thể thấy ông cho rằng nhiều sự sắp đặt của tôi chẳng khôn ngoan nổi một nửa. Tôi nhớ mình từng bảo ông rằng nếu tôi mà giàu có, tôi sẽ trả lương để mời ông đến dạy mình cách sống. Thỉnh thoảng ông lại thở dài một tiếng bâng quơ, với ngụ ý rằng: "Cứ cho tôi một cái doanh trại nghèo nàn trống trải thế này thôi, tôi cũng sẽ làm nên trò trống gì đó!" Khi tôi muốn dùng ông làm người mẫu, ông đến một mình; điều đó minh chứng cho lòng dũng cảm vượt trội của phụ nữ. Vợ ông có thể chịu đựng cảnh cô độc trên căn gác tầng hai của mình, và bà thường kín đáo hơn; qua vài sự giữ kẽ nhỏ nhặt, bà cho thấy mình ý thức rõ việc phải giữ cho mối quan hệ giữa chúng tôi mang đậm tính chuyên nghiệp — không để nó trượt đà thành sự suồng sã. Bà muốn làm rõ rằng bà và vị Thiếu tá được thuê múa chứ không phải để được trau dồi văn hóa, và dù bà có đánh giá cao tôi như một bề trên biết giữ đúng phép tắc, bà chưa bao giờ nghĩ tôi đủ tầm để làm người ngang hàng.

Bà ngồi với sự tập trung cao độ, dồn toàn tâm toàn ý vào đó, và có thể giữ nguyên tư thế suốt một tiếng đồng hồ gần như bất động hệt như đang đứng trước ống kính của thợ ảnh. Tôi có thể thấy bà đã được chụp ảnh rất nhiều lần, nhưng ngạc nhiên thay, chính thói quen làm nên lợi thế ấy lại khiến bà không phù hợp với mục đích của tôi. Ban đầu, tôi vô cùng hài lòng với vẻ quý phái của bà, và khi bắt đầu phác họa những đường nét trên cơ thể bà, tôi rất thỏa mãn vì thấy chúng đẹp làm sao và có thể dẫn dắt ngòi bút đi xa đến thế. Nhưng chỉ sau vài lần, tôi bắt đầu thấy bà cứng nhắc đến mức không tài nào khắc phục nổi; dù tôi có xoay sở thế nào đi nữa, bức vẽ của tôi trông vẫn giống y như một bức ảnh chụp hoặc một bản sao từ ảnh chụp. Vóc dáng của bà không có sự biến hóa biểu cảm — bản thân bà cũng chẳng có khái niệm gì về sự biến hóa. Bạn có thể cho rằng đó là việc của tôi, chỉ là vấn đề đặt để bà ở đâu. Tôi đã đặt bà vào mọi tư thế có thể tưởng tượng được, nhưng bà vẫn khéo léo xóa nhòa đi mọi sự khác biệt ấy. Chắc chắn bà luôn là một quý bà, và hơn thế nữa, luôn là đúng một vị quý bà ấy. Bà là nguyên bản đích thực, nhưng lại luôn là một nguyên bản duy nhất. Có những lúc tôi cảm thấy ngộp thở trước sự điềm tĩnh và tự mãn của bà rằng bà chính là nguyên bản đích thực ấy. Mọi cách ứng xử của bà và chồng với tôi đều ngầm ra hiệu rằng đó là một may mắn lớn cho tôi.

Trong khi đó, tôi lại thấy mình đang phải mày mò phát minh ra những tuýp người phảng phất nét của bà, thay vì bắt chính con người bà tự biến đổi — theo cái cách khéo léo mà ví dụ như tội nghiệp cô Miss Churm hoàn toàn có thể làm được. Dù tôi có sắp đặt thế nào và cẩn trọng ra sao, trong các bức tranh của tôi, bà lúc nào cũng hiện lên quá cao — đẩy tôi vào tình huống dở khóc dở cười khi phải vẽ một người phụ nữ quyến rũ cao tới bảy thước, điều này, có lẽ để tôn trọng chiều cao khiêm tốn của chính tôi, hoàn toàn không phải ý niệm của tôi về một nhân vật như vậy.

Tình hình còn tệ hơn với vị Thiếu tá — chẳng có cách nào tôi kìm ông lại được, thế nên ông chỉ còn hữu dụng khi cần vẽ những gã khổng lồ lực lưỡng. Tôi tôn sùng sự biến hóa và đa dạng, tôi trân trọng những ngẫu hứng đời thường, những nét mang tính minh họa; tôi muốn khắc họa nhân vật thật sát sao, và thứ trên đời mà tôi căm ghét nhất chính là nguy cơ bị thao túng bởi một khuôn mẫu cố định. Tôi từng tranh cãi với vài người bạn về điều ấy — tôi đã tuyệt giao với họ vì họ cứ khăng khăng rằng người ta buộc phải theo khuôn mẫu, và nếu khuôn mẫu ấy đẹp (làm chứng cho điều đó có Raphael và Leonardo), thì sự lệ ấy hóa ra lại là một mối lợi. Tôi chẳng phải Leonardo cũng chẳng phải Raphael; tôi có thể chỉ là một kẻ đi tìm kiếm thời hiện đại đầy kiêu ngạo, nhưng tôi vẫn giữ quan điểm rằng thà hy sinh mọi thứ còn hơn đánh mất cá tính. Khi họ quả quyết rằng khuôn mẫu ám ảnh ấy hoàn toàn có thể mang đậm cá tính, tôi liền vặn lại, có lẽ một cách hời hợt: "Cá tính của ai cơ chứ?" Nó không thể là của tất cả mọi người — để rồi cuối cùng chẳng là của ai cả.

Sau khi vẽ bà Monarch đến cả tá lần, tôi càng thấy rõ hơn bao giờ hết rằng giá trị của một người mẫu như Miss Churm nằm chính ở điểm cô không hề mang một dấu ấn cố định nào, tất nhiên là kết hợp cùng một thực tế nữa là những gì cô có lại là một tài năng bắt chước kỳ lạ và khó lý giải. Vẻ bề ngoài thông thường của cô giống như một tấm màn che mà cô có thể kéo lên theo yêu cầu để trình diễn một màn thật xuất sắc. Màn trình diễn ấy chỉ mang tính gợi mở; nhưng đó là lời nhắc nhở đối với những ai hiểu ý — nó sinh động và xinh xắn. Thỉnh thoảng, tôi thậm chí còn thấy nó, dù bản thân cô chẳng lấy gì làm sắc sảo, xinh xắn đến mức tẻ nhạt; tôi từng trách cứ cô rằng những hình vẽ phác từ cô mang nét duyên dáng một cách đơn điệu (bêtement, như chúng tôi hay nói). Không gì làm cô tức giận hơn thế: cô rất tự hào vì cảm thấy mình có thể làm mẫu cho những nhân vật chẳng có điểm gì chung với nhau. Những lúc như thế, cô thường buộc tội tôi đã tước đi "tiếng tăm" của mình.

Cái thứ phẩm chất kỳ lạ ấy đã bị sụt giảm đi phần nào bởi những chuyến ghé thăm lặp đi lặp lại của những vị khách mới của tôi. Miss Churm rất được săn đón, chẳng bao giờ thiếu việc làm, thế nên tôi chẳng mảy may áy náy khi thỉnh thoảng cho cô tạm nghỉ để thoải mái thử sức với cặp vợ chồng kia. Quả thực ban đầu làm việc với nguyên bản đích thực cũng thú vị — thật thú vị khi vẽ chiếc quần dài của vị Thiếu tá. Chúng đúng là hàng thật, dẫu cho ông có hiện lên với vóc dáng khổng lồ đi chăng nữa. Thật thú vị khi vẽ búi tóc phía sau của vợ ông (nó ngăn nắp đến mức chuẩn xác toán học), cùng cái độ căng "bảnh tỏn" đặc trưng từ chiếc áo nịt ngực chật chội của bà. Bà đặc biệt thích hợp với những tư thế mà khuôn mặt hơi quay đi hoặc mờ ảo; bà rất có thế mạnh ở những góc nhìn từ sau lưng mang dáng dấp quý phái và những đường nét phảng phất góc khuất (profils perdus). Khi đứng thẳng, bà tự nhiên thể hiện một trong những tư thế mà các họa sĩ cung đình thường dùng để vẽ các bà hoàng và công chúa; khiến tôi tự hỏi rằng liệu để khai thác hết khả năng này, tôi có thể nhờ biên tập viên tờ Cheapside xuất bản một cuốn tiểu thuyết thực sự mang hoàng gia, mang tựa đề "Câu chuyện về Cung điện Buckingham" hay không. Tuy nhiên, đôi khi nguyên bản đích thực và kẻ giả dạng lại chạm trán nhau; ý tôi là Miss Churm, khi đến giữ lịch hẹn hoặc đến đặt lịch vào những ngày tôi có quá nhiều việc phải làm, đã chạm trán với những đối thủ đầy ghen tị của cô. Cuộc chạm trán ấy không đến từ phía họ, bởi vì họ chẳng thèm ngó ngàng đến cô như thể cô chỉ là một cô hầu phòng; không phải do họ cố tình kiêu kỳ, mà đơn giản vì cho đến lúc ấy, về mặt nghề nghiệp, họ vẫn chưa biết cách để hòa đồng, dù tôi có thể đoán rằng họ cũng muốn thế — hoặc ít ra là vị Thiếu tá muốn thế. Họ không thể nói chuyện về xe buýt — họ toàn đi bộ; và họ chẳng biết phải thử bàn về chuyện gì khác — cô chẳng hứng thú gì với những chuyến tàu tốt hay rượu claret giá rẻ. Hơn thế nữa, hẳn họ đã cảm nhận được — trong không khí — rằng cô đang thầm buồn cười trước họ, thầm chế nhạo việc họ chẳng bao giờ biết cách làm sao cho đúng. Cô không phải là kẻ giấu giếm sự hoài nghi của mình nếu có cơ hội thể hiện nó. Ngược lại, bà Monarch lại cho rằng cô chẳng gọn gàng chút nào; vì nếu không thì tại sao bà lại nhọc công nói với tôi (một việc chẳng liên quan gì đến bà Monarch), rằng bà không thích những người phụ nữ lôi thôi bẩn thỉu?

Một hôm, khi cô người mẫu trẻ của tôi có mặt cùng những người làm mẫu khác của tôi (cô thậm chí còn ghé qua tán gẫu khi rảnh rỗi), tôi nhờ cô phụ một tay chuẩn bị trà — một việc quen thuộc và là một trong những nhiệm vụ mà khi sống độc thân với nguồn lực gia đình ít ỏi, tôi thường nhờ các người mẫu làm giúp. Họ thích đụng tay vào đồ đạc của tôi, thích phá vỡ bầu không khí tĩnh mịch của buổi tạo dáng, và đôi khi làm vỡ cả đồ sứ — tôi khiến họ cảm thấy mình giống như những nghệ sĩ phóng khoáng. Lần tiếp theo tôi gặp Miss Churm sau sự cố ấy, cô khiến tôi vô cùng ngạc nhiên khi làm rùm beng lên — cô buộc tội tôi đã có ý định sỉ nhục cô. Cô đã không tỏ thái độ phẫn nộ ngay lúc đó, mà lại ra điều số sắn và vui vẻ, tận hưởng màn kịch hỏi bà Monarch — người đang ngồi thẫn thờ và im lặng — rằng bà có dùng kem và đường không, đồng thời cố tình làm điệu bộ cười giả lả một cách quá mức vào câu hỏi ấy. Cô đã thử thay đổi giọng điệu — như thể chính cô cũng muốn đóng vai nguyên bản đích thực; cho đến khi tôi sợ những vị khách khác của mình sẽ cảm thấy khó chịu.

Ồ, họ nhất quyết không để bụng chuyện đó; và sự kiên nhẫn đáng cảm động của họ chính là thước đo cho nhu cầu to lớn của họ. Họ có thể ngồi ròng rã suốt hàng giờ, không một lời phàn nàn, cho đến khi tôi sẵn sàng làm việc với họ; họ sẽ quay lại với hy vọng được cần đến và sẽ vui vẻ bước đi nếu không cần. Tôi thường ra tận cửa tiễn họ để ngắm nhìn phong thái rút lui đầy hiên ngang của họ. Tôi đã cố gắng tìm kiếm công việc khác cho họ — tôi giới thiệu họ với vài họa sĩ. Nhưng họ lại chẳng "ăn khách" cho lắm, vì những lý do mà tôi có thể thấu hiểu, và tôi bắt đầu lo lắng nhận ra rằng sau những lần thất vọng ấy, họ lại quay về bấu víu lấy tôi với một sức nặng lớn hơn. Họ dành cho tôi vinh dự khi cho rằng tôi mới là người phù hợp nhất với họ. Họ không đủ vẻ đẹp phong trần đối với các họa sĩ, và vào thời đó, chẳng có mấy người làm nghệ thuật nghiêm túc trên chất liệu đen trắng. Hơn thế nữa, họ vẫn canh cánh trong lòng về công việc lớn lao mà tôi từng đề cập với họ — họ đã thầm nuôi hy vọng được cung cấp cái chất cốt lõi phù hợp cho sự minh oan bằng tranh ảnh của tôi dành cho nhà văn tài hoa nấy. Họ biết rằng đối với dự án này, tôi sẽ chẳng cần đến những hiệu ứng trang phục, chẳng cần mấy món đồ diêm dúa của thời đại trước — rằng đây là trường hợp mà mọi thứ đều sẽ mang tính đương đại, châm biếm và, có lẽ là, tao nhã. Nếu tôi có thể đưa họ vào tác phẩm ấy, tương lai của họ sẽ được đảm bảo, bởi vì công việc chắc chắn sẽ kéo dài và mang lại thu nhập ổn định.

Một ngày nọ, bà Monarch đến một mình mà không có chồng — bà giải thích sự vắng mặt của ông là do ông phải vào Khu Tài chính (the City). Trong lúc bà ngồi đó với vẻ cứng nhắc lo lắng thường lệ, có tiếng gõ cửa mà tôi lập tức nhận ra là lời đề nghị khẽ khàng của một người mẫu đang thất nghiệp. Tiếp theo đó là sự xuất hiện của một thanh niên mà tôi dễ dàng nhận ra là người ngoại quốc, và thực tế anh ta là một người Ý chẳng biết một từ tiếng Anh nào ngoài tên tôi, cái tên được anh thốt lên theo cách khiến nó như bao gồm tất cả mọi từ ngữ khác. Lúc bấy giờ tôi chưa từng đặt chân đến đất nước của anh, cũng chẳng thành thạo ngôn ngữ của họ; nhưng vì anh ta không đến nỗi kém cỏi — người Ý nào lại như thế chứ — đến mức chỉ biết dựa vào mỗi cái miệng để diễn đạt, anh đã truyền đạt cho tôi qua những cử chỉ quen thuộc nhưng đầy uyển chuyển rằng anh đang tìm kiếm chính xác công việc mà người phụ nữ trước mặt tôi đang làm. Ban đầu tôi không mấy ấn tượng với anh ta, và trong khi tiếp tục vẽ, tôi phát ra những âm thanh cục cằn nhằm xua đuổi và từ chối. Tuy nhiên, anh vẫn đứng đó, không hề nài nỉ quấy rầy, mà với một ánh mắt trung thành ngây dại như loài chó — thứ ánh mắt mang theo sự trơ trẽn ngây thơ — phong thái của một người đầy tớ tận tụy (hạng người có thể đã ở trong nhà từ nhiều năm nay), đang bị nghi oan một cách bất công. Đột nhiên tôi nhận ra chính tư thế và biểu cảm ấy lại tạo nên một bức tranh, thế là tôi bảo anh ngồi xuống và đợi cho đến khi tôi rảnh tay. Lại có thêm một bức tranh nữa trong cách anh tuân lệnh tôi, và trong lúc làm việc, tôi quan sát thấy vẫn còn những bức tranh khác ẩn trong cách anh ngước đầu nhìn ngắm xung quanh căn studio cao ráo với vẻ đầy kinh ngạc. Trông anh chẳng khác nào đang làm dấu thánh ở Nhà thờ St. Peter. Trước khi hoàn thành công việc, tôi tự nhủ: "Gã này đích thị là một tay bán cam khánh kiệt, nhưng hắn là cả một báu vật."

Khi bà Monarch ra về, anh lao vút qua phòng để mở cửa cho bà, đứng đó với ánh mắt mê mẩn, thuần khiết của chàng Dante trẻ tuổi bị thôi miên bởi nàng Beatrice thuở niên thiếu. Vì trong những tình huống như vậy, tôi vốn không đòi hỏi sự vô cảm của một người hầu Anh quốc, tôi chợt nghĩ rằng anh có tố chất của một người hầu (và tôi đang cần một người, dù không đủ khả năng trả lương cho anh chỉ để làm mỗi việc đó), cũng như tố chất của một người mẫu; tóm lại tôi quyết định thu nhận anh chàng phiêu lưu sáng giá của mình nếu anh đồng ý kiêm nhiệm cả hai vai trò. Anh chộp lấy lời đề nghị của tôi, và xét cho cùng sự liều lĩnh của tôi (bởi tôi chẳng biết gì về anh ta cả) đã không phải trả giá. Anh tỏ ra là một người phụ tá biết điều dẫu có phần tản mác, và sở hữu một năng khiếu bẩm sinh tuyệt vời về nghệ thuật tạo dáng (sentiment de la pose). Nó thật tự nhiên, bản năng; một phần của bản năng may mắn đã dẫn đường anh đến cửa nhà tôi và giúp anh đánh vần tên tôi trên tấm danh thiếp đóng đinh trên cửa. Anh chẳng có sự giới thiệu nào với tôi ngoài việc phỏng đoán, dựa vào hình dáng của khung cửa sổ hướng bắc cao vút nhìn từ bên ngoài, rằng nơi của tôi là một studio và với tư cách là một studio thì nó chắc chắn sẽ có họa sĩ. Anh đã tha hương sang Anh để tìm vận may, giống như những kẻ lang thang khác, và đã dấn thân vào việc buôn kem xu cùng một đối tác và một chiếc xe đẩy nhỏ màu xanh lá cây. Số kem thì tan chảy còn người đối tác thì cũng biến mất theo dòng nước ấy. Anh thanh niên của tôi mặc chiếc quần dài màu vàng bó sát có sọc đỏ và tên anh là Oronte. Da anh ngăm vàng nhưng nét mặt sáng sủa, và khi tôi cho anh mặc vài món quần áo cũ của mình, trông anh chẳng khác gì một người đàn ông Anh quốc. Anh làm việc tốt chẳng kém gì Miss Churm — người khi cần cũng có thể trông giống hệt một người Ý.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.