Bọn thằng Vện báo cho tôi là phải đến dự phiên “tòa án binh” do chúng nó mở. Phiên tòa được tổ chức trong hang đá, cái hang mà chính bọn thằng Vện dẫn tôi vào và đánh cho tôi một trận hôm tôi xem các chú bộ đội chuyển pháo vào trận địa. Tôi bị kết tội là đào ngũ. Sáng mai chúng nó lập “tòa án binh”. Tôi cũng phân vân. Nếu chúng xử tôi tội tử hình mà chúng thi hành ngay thì sao? Thời chiến, tòa án, nhất là tòa án quân sự thường xử nhanh, bắn ngay nếu đúng người, đúng tội. Tội tôi, tôi biết, tất nhiên phải chấp nhận. Tôi cũng đáng nhận án tử hình. Mình đang chiến đấu lại bỏ chạy, đào ngũ. Một người bạn mình thay vị trí của mình đã chiến đấu và hi sinh anh dũng. Nếu mình vẫn bám trận địa, vẫn chiến đấu anh dũng thì mình chắc chắn được phong tặng danh hiệu anh hùng. Chết xanh cỏ, sống đỏ ngực! Mình bỏ chạy, mình hốt hoảng khi thấy quả bom bi mẹ rơi xuống. Cái thuyết không trúng, không chết, của bố, tôi quên đi. Tôi chỉ nghĩ rằng mình sẽ chết nếu mình không chạy ra khỏi quả bom hình tròn ấy! Giá như là pháo thật thì chắc tôi cũng phải bám trận địa đánh trả chúng đấy. Nhưng pháo giả thì chỉ có nó bắn mình mà mình không bắn được nó! Cái triết lí tồi của tôi, có được sau khi chúng tôi xây xong trận địa. Tôi lại quên đi cái triết lí rất hay của bố tôi. Đúng là bố tôi nghĩ vô tư và sống cũng vô tư! Còn tôi thì đã cả nghĩ lại hay tơ tưởng. Tôi chỉ nghĩ rằng quả bom rơi có hình quả bưởi có nghĩa là nó rơi đúng đầu mình đấy. Hãy mau chóng chạy ra khỏi hình quả bưởi ấy!...

Nhưng cuộc sống luôn đẻ ra những nghịch lí. Nghịch lí này dễ dàng bóp chết nghịch lí kia. Lập luận này thường phá tan những lập luận khác. Điều đáng nói ở đây là tôi sống, vì tôi đã bỏ chạy, đào ngũ. Cái Trong, một con bé dũng cảm nhảy vào vị trí của tôi thì lại bị chết. Cái con bé đáng yêu ấy chẳng đáng chết tí nào. Người đáng chết ở đây chính là tôi. Tôi đã được hưởng những ân huệ của cuộc sống. Tôi phải chết, tôi đáng chết lắm. Nếu chúng xử tôi chết cũng xứng lắm chứ! Mà ở đây chúng xét xử công khai chứ không xử kín như một số tòa án binh mà tôi đọc được ở trong sách.

Cuộc sống đáng quý lắm. Chết sớm làm gì vội. Sao tôi lại phải chết lúc này! Tôi còn phải học, học lên nữa. Sau này nước nhà thống nhất tôi đem những kiến thức học được xây dựng tổ quốc. Tôi còn có bố, mẹ, có thằng Bình, thằng em yêu quý của tôi nữa. Tôi chết đi chắc mọi người buồn lắm đấy. Liệu bây giờ viết thư cầu cứu bố mẹ tôi chăng? Không kịp rồi. Chúng nó báo sáng mai, nếu hôm nay chạy ra bưu điện để viết thư hoặc gọi điện cho bố mẹ tôi, cứ cho là như thế đi, chắc không kịp. Bố mẹ tôi được tin lại còn phải mua vé tàu lên đây nữa chứ! À mà nhà tôi làm gì có máy điện thoại. Ước gì có một phương tiện thông tin nào nhỉ! Lại cả phương tiện giao thông nhanh nhạy nữa chứ! Tôi gọi cho bố mẹ, bố mẹ lên ngay với tôi. Thật ảo tưởng! Thật phi lí! Thôi cái số tôi phải chết rồi. Tôi nằm mơ thấy một bà tiên mặc chiếc áo dài trắng muốt giống mẹ tôi quá. Bà tiên phán rằng: “Bà thấy cháu biết hối lỗi thế là tốt. Là con người làm việc gì sai, phải biết là sai. Sau khi biết sai, phải biết sửa. Bà thấy cháu thế mới đúng là người tốt. Bà sẽ cứu cháu. Nhưng từ bây giờ trở đi, cháu phải thực sự ăn năn hối cải. Bà sẽ bảo các ông Nam Tào, Bắc Đẩu gạch tên cháu đi, không bắt cháu xuống địa ngục nữa!”. “Nhưng bà ơi!” Tôi định nói với theo bà tiên. “Bà tiên ơi! Bà cũng nói với hai ông ấy đừng bắt cái Trong nữa. Con bé ấy tốt lắm bà ạ!”. Nhưng không kịp. Tôi lại hối hận vì chưa thể nói với bà tiên điều mong ước của mình. Tôi vẫn không tin bà tiên cứu được tôi!

Sáng hôm sau tôi dậy thật sớm, tôi tắm táp cho tâm hồn thanh thản. Nếu có chết thì mình cũng chết sạch sẽ. Tôi nói với bà Ái và hai thằng là tôi đi họp đội. Chỉ họp những ngườì là đội viên thôi. Nếu họp lớp thì thằng Bình cũng biết và phải đi họp chứ! Tôi vào bếp lấy một bát cơm nguội ăn. Nếu chết thì cũng phải chết no chứ! Tôi định mang khăn đỏ đàng hoàng, nhưng thật nghịch lí, đứng trên vành móng ngựa lại quàng khăn đỏ, xấu mặt đội viên Thiếu niên tiền phong. Tôi lai gập chiếc khăn đỏ cất vào cái “va li” riêng của tôi. Tôi chọn bộ quần áo đẹp nhất, bộ đồ bộ đội mẹ tôi may cho trước khi lên đây sơ tán. Tôi thong dong bước đi. Tôi đi thẳng lên hang Sấu. Người ta bảo tên Sấu là có nguyên do: Cái thủa hồng hoang cả cái vùng làng Nậm này là hồng thủy. Cái hang nằm trên lưng chừng núi nhưng xưa nước mấp mé hang. Có một con cá sấu mẹ nuôi một đàn cá sấu con. Mỗi khi đi kiếm ăn, cá sấu mẹ để đàn con ở nhà. Một hôm không hiểu lí do gì cá sấu mẹ về mang theo bao nhiêu là thức ăn mà tìm mãi chẳng thấy đàn con đâu cả. Tìm mãi tìm mãi mới thấy một đống xương. Thì ra một con hổ đã ăn thịt tất cả con cá sấu con đó. Một trận chiến đấu ác liệt đã nổ ra trên khuôn viên của hang này. Tất cả cây cỏ đều bị dạt đi, tạo ra một vùng hang trống trơn. Cả hai con đều chết. Người ta thấy một đàn hổ con chạy vào rừng. Thì ra hổ mẹ cũng vì đàn con đói ăn, nên đã bắt đàn cá sấu con cho con mình. Vậy là bất cứ con vật nào cũng đều yêu quý con mình. Dân làng đã lập hai cái miếu thờ. Một bên thờ hổ mẹ và một đàn con, bên kia thờ cá sấu cùng đàn con của mình. Đường lên hang giờ đây có bậc để dân làng mỗi khi mùa lụt lội họ lên đây trú chân, họ đều thắp hương cho cả hổ lẫn cá sấu.

Tôi bước vào hang. Giờ tôi mới để ý, cái hang khá rộng. Hôm trước trời tối, hơn nữa tôi bị động và sợ nên không còn thiết quan sát hang nữa. Một vùng sáng trên nóc hang tỏa xuống. Trong hang nhờ vậy có tạm đủ ánh sáng để nhìn thấy mặt nhau. Tôi đã thấy đầy đủ mấy thằng. Thằng Vòong ngồi ghế chánh án. Nó ngồi giữa, hai bên là thằng Vện và thằng Thái. Trước mặt chúng nó là một cái bàn. Không biết chúng kiếm đâu ra miếng gỗ to và phẳng phiu thế. Phía trước sảnh là hai cái cọc tên buộc một khúc gỗ uốn cong. Thì ra đấy là cái vành móng ngựa dành cho tôi. Thằng Vện lên tiếng trước:

- Tao tưởng mày không đến!

- Đến chứ, người lính thì sợ gì cái chết!

- Á à... Thằng này giỏi. Không sợ chết mà lại bỏ chạy à?

(Tôi lặng im, chúng nói đúng)...!

Không khí yên lặng lại bao trùm phiên tòa. Không để chúng nói, tôi đứng vào vị trí của tôi, vành móng ngựa.

Thằng Vòong vào việc luôn. Nó đứng lên bắt đầu thao thao:

- “Nhân danh Quân đội nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, chúng tôi mở phiên “toà án binh”. Bị cáo Thanh ở Khu Hàng Cỏ, Hà Nội lên làng Nậm sơ tán, tham gia vào đơn vị pháo bảo vệ xóm làng. (Thằng Vện lại đế: Bảo vệ nhà máy điện sơ tán chứ!). Đúng!... Bảo vệ nhà máy điện sơ tán. Trong một trận chiến đấu không cân sức giữa ta với địch, bị cáo Thanh đã đào ngũ. Hôm nay ngồi ghế Chánh án có tôi là Vừ A Voòng, đại diện Viện Kiểm sát có Vũ Văn Vện. Luật sư bào chữa cho bị cáo hôm nay là luật sư Lưu Văn Thái. Phiên tòa bắt đầu. Bị cáo có ý kiến gì không?”

- Tôi không có ý kiến gì cả. Nhưng phần bào chữa tôi không chấp nhận thằng Thái bào chữa. Tôi tự bào chữa. Thằng Thái làm sao giỏi bằng tôi được.

Tôi nói rõ ràng, rành mạch với bọn chúng.

Chúng nó hội ý và đồng ý cho tôi tự bào chữa.

Thằng Vòong lại tiếp:

- Bị cáo đề nghị được tự bào chữa. Tòa đồng ý. Bây giờ xin mời đại diện Viện Kiểm sát đọc lời buộc tội.

Thằng Vện đứng lên. Nó rút trong túi ra một tờ giấy, đọc: “Ngày ...tháng... năm 1969, trong một trận chiến đấu ác liệt chống trả lại máy bay địch ném bom, bị cáo Thanh, một quân nhân thuộc đơn vị xóm làng Nậm, bảo vệ xóm làng và nhà máy điện sơ tán. Bị cáo Thanh lúc đầu chiến đấu ngoan cường nhưng sau khi thấy máy bay địch ném bom bi, Thanh không còn đủ dũng khí đã bỏ chạy. Bị cáo sợ chết, mặc dù mọi người vẫn kiên cường bám mâm pháo chống trả lại máy bay địch. Đáng tuyên dương hôm ấy là chiến sĩ Vũ Thị Trong. Chiến sĩ Trong đang ở vị trí tiếp đạn, đã thay thế vị trí đo xa của bị cáo Thanh. Do bị trúng bom bi nên Trong đã anh dũng hi sinh...”

-  Thằng Vòong nhắc: Hiện Chiến sĩ Vũ Thị Trong đang cấp cứu tại bệnh viện chưa biết sống chết thế nào chứ!

-  “... À tôi quên! Chiến sĩ Trong đã bị thương rất nặng do nhảy vào thay thế vị trí của bị cáo là anh đo xa. Hiện chưa biết sống chết thế nào! Còn bị cáo Thanh đã bỏ chạy. Chúng tôi quy bị cáo Thanh tội danh đào ngũ. Xét theo luật quân sự, bị cáo Thanh phải nhận mức án cao nhất là: Tử hình.”

-  Chánh án hỏi: Qua lời luận tội của đại diện Viện kiểm sát quân sự, bị cáo Thanh có ý kiến gì không? Hoặc tự bào chữa những gì thì cứ nói.

-  Thưa quý tòa!- Tôi bắt đầu nói những gì tôi đã nghĩ suốt đêm qua: Nếu đưa bị cáo ra xử tại viện kiểm sát quân sự thì không đúng, lí do duy nhất chúng ta không là người của quân đội. Chúng ta chẳng nhập ngũ một ngày nào cả! Vả lại trận địa chúng ta là trận địa giả, súng giả, đạn cũng không thật. Các pháo thủ của chúng ta chưa qua một ngày huấn luyện quân sự. Vậy tất cả là giả thì làm sao đưa những người của chúng ta ra xử tại một tòa án quân sự thật được! Thứ hai, việc tòa ghép cho tôi tội đào ngũ không thể được vì khi bom nổ tất cả chúng ta đều chạy. Tôi chỉ chạy trước một chút mà thôi. Tôi chạy trước vì tôi hiểu biết hơn. Khi nhìn lên trời thấy bom hình quả bưởi thì bom sẽ rơi vào trúng đầu mình. Nếu khẩu đội trưởng hiểu như tôi thì khẩu đội trưởng hô tất cả khẩu đội sơ tán để bảo toàn lực lượng. Tất nhiên lúc gay cấn đó, tất cả chúng ta đều chạy. Chẳng lẽ gọi tất cả chúng ta là đào ngũ sao? Tôi chạy đầu tiên. Khi tiếng bom bắt đầu nổ thì tất cả đều dạt ra. Khẩu đội trưởng Vòong chạy lao về phía trước. Pháo thủ Vện chạy ngang khẩu pháo. Trừ pháo thủ Trong khi ấy không chạy vì... nhảy vào thay vị trí đo xa của tôi... Khi Trong nghe thấy tiếng nổ không kịp chạy, Trong đã bị trúng bom!...

-  Đúng đấy! Anh Thanh nói đúng đấy!- Chợt thằng Thái thấy mình lỡ lời nên vội bịt mồm lại, nhưng lời nói đã phát ra rồi thì làm sao thu về được nữa!

- Tôi xin được nói tiếp...

- Bị cáo cứ nói!- Thằng Vòong dõng dạc - Bị cáo có quyền bào chữa cho mình.

- … Tôi nghĩ: Chúng ta là trẻ con, thì vẫn là trẻ con. Sao tôi lại nói như vậy? Việc làm của chúng ta rất trẻ con. Nếu địch phát hiện ra các chú bộ đội thì các chú dùng pháo thật của mình bắn lại chúng nó. Nhưng chúng ta thì sao. Chúng ta sẽ chịu chết! Người bé, súng giả làm sao đánh lại địch được. Chỉ có tinh thần dũng cảm thôi, làm sao thắng nổi địch được! Chúng ta, tất cả đều có lỗi. Khi anh Thiều cùng chị Cúc đến khuyên chúng ta dẹp trận địa, tất cả chúng ta đồng thanh không dẹp. Vậy không nghe người lớn thì tai họa nó như vậy đó. Không chịu dẹp trận địa, tất cả chúng ta cùng chịu trách nhiệm về cái chết của Trong. Có đúng không?...

- Đúng rồi! Đúng rồi!- Thằng Thái lại lỡ mồm, nó lại còn vỗ tay cơ chứ!

Vậy là nội bộ phiên tòa bắt đầu phân hóa. Tôi lập tức bồi thêm cú quyết định.

- … Bị cáo nghĩ rằng, tất cả chúng ta đều sai. Tất cả chúng ta phải chịu trách nhiệm chung. Tuy nhiên người chịu trách nhiệm lớn nhất chính là người chỉ huy. Ở đây người chỉ huy cao nhất là ai? Bị cáo nghĩ đó là khẩu đội trưởng Vừ A Vòong người mà hôm nay đang ngồi ở ghế chánh án! Nếu phải xử thì người ngồi ghế chánh án phải đứng trước vành móng ngựa chứ không phải là bị cáo!...

Sau câu nói của tôi, tôi thấy thằng Vòong biểu hiện bối rối. Vòong vò đầu, gãi tai. Một biểu hiện thường ngày, khi Vòong có việc cần suy nghĩ. Tôi bắt đầu xuống nước xoa dịu:

- … Tôi nghĩ việc bây giờ không phải là đem nhau ra xử, việc chính của chúng ta là phải cùng nhau đến bệnh viện xem bạn Trong, người anh hùng của chúng ta ra sao? Trong cần chúng ta hơn bao giờ hết. Gia đình Trong không còn ai cả. Chúng ta những người bạn của Trong hãy đến với Trong, giúp Trong vượt qua khó khăn!

- Nhưng mà vẫn phải tử hình tên đảo ngũ.

Tôi nghe phía dưới thằng nào đó cất tiếng nói. Nhiều tiếng nói đồng thanh:

- Đúng đấy, đúng đấy!

Quả thật nếu tôi bị kết án tử hình thì cũng đúng, mà chúng nó tử hình tôi bằng cách nào đây? Bắn tôi thì chúng chỉ làm được một bước đầu tiên là bắt tôi dựa vào một cái cột nào đó, bịt mắt tôi thì cũng có thể làm được. Nhưng mà bắn thì súng ở đâu? Cái súng to nhất thiêng liêng nhất của chúng tôi là khẩu pháo thì lại là súng giả! Hay là chúng dùng dao đâm chết tôi? Phương pháp này thì cũng bất khả thi, bởi chẳng thằng nào dám cầm dao đâm tôi cả. Cái thằng liều nhất là thằng Dùng cũng không dám. Có lần nó chảy máu tay mà nó khóc rinh cả lên. Hay chúng tử hình tôi bằng cách dìm tôi xuống đầm lầy. Biện pháp này cũng khó, bởi vì thằng nào dìm tôi thì chưa chắc tôi chìm, có khi thằng ấy lại chìm trước! Tôi bỗng bừng tỉnh khi thằng Thái nói rất to…

- Phải đấy!... Phải đấy!... - Thằng Thái nói rất to, rồi nó lại khựng lại!

- Thằng Voòng đứng lên, nó nói rất trịnh trọng: Nhân danh chánh án phiên tòa, xét những hành vi của bị cáo không thể quy kết trách nhiệm cho bị cáo được. Đây là trách nhiệm của tất cả chúng ta! Nhưng tôi tuyên bố bị cáo Nguyễn Văn Thanh vẫn phải bị tử hình! Bởi chính Thanh đảo ngũ bỏ chạy đã làm chiến sĩ Trong bị thương nặng sắp chết!

Thằng Thái, thằng Vện cũng vỗ tay lớn, nhưng những thằng khác vỗ tay nhỏ hơn. Thằng Vòong nói tiếp. Bây giờ tất cả chúng ta chuẩn bị, ngay bây giờ sẽ tử hình tên đảo ngũ này…

- Nhưng mà bắn nó bằng gì?- Một thằng nào đó nói lớn.

Cả bọn ngơ ngác nhìn nhau.

- Để tao. Tao về lấy cái nỏ tẩm thuốc độc của bố tao bắn nó!- Nói rồi thằng Vòong chạy ngay ra khỏi cửa hang để về lấy nỏ.

Đúng là tình huống này tôi chưa hề nghĩ đến. Tên tẩm thuốc độc bắn vào người là chết ngay. Thú rừng khoẻ mạnh là thế mà trúng tên thuốc độc chỉ giẫy mấy cái rồi tắt thở nữa là tôi! Vậy tôi chết là cái chắc…

Thằng Vòong chạy tót về nhà. Thằng này đã nói là nó làm, tôi biết tính nó.

Chờ thằng Vòong về lấy nỏ, chúng xúm lại trói tôi và dẫn ra cửa hang. Nơi đây có một miếng đất bằng phẳng. Chúng đã chuẩn bị sẵn một chiếc cọc. chúng trói tôi vào cọc. Chúng còn lấy một chiếc khăn bịt mắt tôi nữa. Vậy là chúng quyết tâm tử hình tôi!

- Tao không cần bịt mắt. Tao làm như anh Trỗi.

- Mày là thằng đào ngũ thì làm sao xứng với anh hùng Nguyễn Văn Trỗi!

Chúng vẫn bịt mắt tôi. Thôi kệ. Tôi cũng không muốn nhìn thấy mũi tên bay cắm vào ngực mình. Tóm lại tôi không muốn giáp mặt với cái chết…

Thằng Vòong mang chiếc nỏ đến. Tôi nghe rõ bước chân của nó. Nó bảo nó sẽ “lên đạn”. Tức là nó giương nỏ. Một lúc không thấy động tĩnh gì. Hoá ra, nặng quá thằng Vòong không kéo được. Tôi nghe thấy thằng Vện nói: “Để tao cùng mày kéo”. Thằng Vện cùng thằng Vòong giương nỏ và lắp tên.

Rõ là tôi chết rồi. Tôi sẽ hô như thế nào nhỉ. Tôi có phải chiến sĩ Cách mạng đâu? …Thằng Vòong ngắm vào tôi. Thằng Vện hô: Chuẩn bị bắn !

Tôi hô như lạc giọng : "Việt Nam muôn năm!"

Một tiếng rít, tôi nghe thấy tiếng mũi tên xé vào không khí. Mũi tên hình như bắn trượt lên trời! Tôi vẫn chưa thấy mình bị làm sao. Thì ra thằng Vòong bắn trượt. Liệu nó có bắn mũi thứ hai không? Đầu óc tôi quay cuồng với câu hỏi ấy!

Sau đó tôi nghe tiếng thằng Vòong tuyên bố thật dõng dạc :

- Đã tử hình xong tên Thanh!

Rất nhiều tiếng xì xào: “Đã bắn trúng đâu? Nó đã chết đâu?...”

Lại tiếng thằng Vòong:

- Chúng ta dùng đạn giả, súng giả, trận địa giả, giờ thì… tử hình cũng không được làm thật. Nhân danh khẩu đội trưởng lại là chánh án, tôi nghĩ đây là cách làm hợp lí nhất để xử lí việc này. Bây giờ chúng ta giải tán !

Vậy là phiên tòa và thi hành án đã xong, chúng tôi cùng nhau ra về. Tôi nhanh chân đi trước. Lý do đơn giản là tôi phải về, sợ biết đâu tính sĩ diện làm chúng nó đổi ý! Hoặc lí do gì đó chúng xử lại thì sao?

Tôi rảo bước. Phía sau có tiếng động, một bàn tay nắm nhẹ vào tay tôi. Tôi ngoảnh lại. Thằng Bình, vâng đúng thằng Bình. Sao nó lại ở đây? Tôi đã đi trốn mọi người cơ mà! Tôi hỏi nó:

- Sao mày lại ở đây?

- Em đến xem…

- Chúng nó có phát hiện ra mày không?

- Không. Em nấp sau một tảng đá! Em định nhảy vào đỡ tên cho anh!

- Sao mày ngu thế?

- Em nghĩ em sẽ chết thay anh!...

- Thôi mày về đi!

- Em đang về đây. Về cùng anh đấy mà!

Thằng Bình thật sự là cái bóng của tôi. Tôi đi đâu, nó cũng theo đấy. Những lúc cần, nó xuất hiện, tôi cũng thấy vững tâm hơn. Mình không cô đơn. Mình luôn có người bên cạnh để chia sẻ. Tôi nắm chặt tay thằng Bình hơn. Rồi thằng Bình chạy lên trước tôi, nó chạy chân nhún nhảy như con sáo. Chắc thằng Bình vui lắm! Anh nó vừa thoát khỏi cái chết trong gang tấc! Hai chúng tôi cùng nhau về nhà. Mặt trời bắt đầu chói chang nắng…