Tiếng khua đều của bước chân ngựa, cùng với những làn gió mát dịu êm thoang thoảng làm tôi thiu thiu ngủ. Cũng có thể do không khí miền núi ùa đến, tôi không cưỡng được nữa. Tôi nhắm mắt, mặc cho những khung cảnh hai bên đường rất đẹp, rất lạ. Tôi bỗng nghe tiếng ai đó và tôi mở mắt ra…

- Đến nơi rồi !

Tiếng bà Dín nói oang oang làm tôi mở mắt. Chúng tôi cùng nhau xuống xe. Chỉ có hai vị khách đi tiếp lên phía trên, còn lại đều xuống hết. Bà Dín lại giới thiệu cho chúng tôi biết đây là dốc Măng Đắng. Sao lại là măng đắng nhỉ? Tôi nói như vừa ngạc nhiên, vừa như hỏi. Bà Dín bảo rằng cái tên này có từ rất lâu. Có từ ngày bà chưa ra đời. Đây là con dốc khá cao, hai bên trồng toàn vầu, một loại cùng họ với tre. Nhưng loài vầu trồng ở đây có loại măng rất đắng. Nếu ai không biết, mua về, luộc một nước như măng thường thì không thể ăn được vì rất đắng. Nếu biết sẽ phải luộc hai nước. Nước đầu tiên là nước rửa măng. Nước thứ hai mới là nước khử đắng. Ấy vậy mà vẫn đắng, đắng lắm. Nếu ai ăn quen, mới có thể ăn được. Ăn quen rồi lại thích. Ai không quen chỉ cắn một miếng là phải nhè ra ngay. Mà nghe nói chất đắng này là một chất kháng sinh… Chuyện kể rằng, xưa lắm, từ thủa rất ít người, rừng hoang vu. Có một bầy khỉ dạt về đây. Chúng đang đói, rủ nhau bẻ măng ăn. Không ngờ măng đắng nhưng đói nên phải ăn thôi. Con nào con ấy sùi bọt mép vì đắng. Chúng ăn xong lăn ra ngủ, chắc vì say măng đắng. Một người đi săn qua đây cứ thế mà nhặt từng con cho vào giỏ. Lúc tỉnh dậy chúng mới hay. Nằm trong giỏ chúng cắn nhau chí choé! Từ đó, con dốc này có tên Măng Đắng!...

Chúng tôi cùng nhau đi lên đỉnh dốc. Không biết, có phải do nghĩ đến măng đắng hay là người tôi mệt mỏi mà tôi thấy miệng mình đắng ngắt! Thằng Bình lại ngủ, nó ngủ trên lưng bố tôi. Thằng Dùng hăng lắm, giờ tôi mới biết sức của nó. Thằng Dình đi phăng phăng như thể đang đi trên đường bằng chứ không phải là lên dốc. Thằng Dùng không cao, nhưng nhìn bộ dạng nó với những bước chân chứng tỏ cái dốc này không là cái gì đối với nó. Tôi thì ngược lại, mệt đứt hơi. Tôi xin bố tôi nghỉ một chút. Bố tôi ngần ngừ. Bà Dìn bỗng nói :“Cố đi cháu ạ, sắp đến nơi rồi. Giờ mà nghỉ thì sẽ chẳng muốn đi nữa đâu!” Tôi nhìn lại sau, cái ông Nước Cay vẫn đi sau chúng tôi. Ông bước đúng dáng của người say rượu, chân nam đá chân chiêu! Tuy vậy ông vẫn theo sát chúng tôi. Chắc ông này đi bằng bản năng. Khuôn mặt của ông mang màu sắc của người say. Do nước da đen sạm nên nhìn mặt ông chỉ thấy một màu tai tái! Giờ tôi mới để ý cái cằm của ông. Không phải ông bị lẹm cằm mà do cằm ông có một vết rạch chạy ngang qua làm cho chiếc cằm không bình thường! Có thể đó là một vết chém. Đoàn người chúng tôi vẫn lầm lũi bước, giờ thì chẳng ai nói với ai câu nào, chắc mọi người đều thấm mệt.

Xuống dốc có vẻ dễ đi hơn. Nhưng tôi cũng chẳng muốn bước. Quả là chẳng ai muốn lên dốc, mặc dù trước hoặc sau đó sẽ được xuống dốc… Tới chân dốc, tôi nhìn lên trời, bên trên một vòm cây cối um tùm, một hình tròn phía trên màu xanh nước biển cực kì đẹp. Bố tôi chào bà Dín, bà bảo bà còn đi thêm một đoạn nữa mới tới. Bố tôi nói đến đây ông đã nhận ra đường. Tôi khoanh tay chào bà Dín. Bà khen tôi ngoan. Tôi liếc mắt tìm thằng Dùng. Ừ thì tôi bằng tuổi nó thì thôi, nhưng sao không thấy nó chào bố tôi? Thì ra thằng Dùng đã chạy tót lên phía trước một quãng xa! Cái thằng đến lạ! Nhưng còn ông Nước Cay? Bà Dín bảo: Ông ấy đã nằm luôn bên đường ngủ từ lúc nãy rồi! Chắc là say rượu! Rõ thật là! Chúng tôi lại tiếp tục đi lên dốc. Tôi mệt và đói, mắt hoa lên. Tôi đứng lại nghỉ. Nhìn thấy nhà rồi mà sao đi mãi không tới? Miền núi là như vậy! Bố tôi động viên tôi cố lên vì nhà ngay ở trước mặt rồi. Thằng Bình vẫn ngủ trên lưng bố tôi, sướng thật!

Chúng tôi đã đứng trên sân nhà bà Ái. Nhà bà cũng tuềnh toàng như bao căn nhà miền núi khác mà trên đường đi tôi gặp. Không khí ở đây thật trong lành!

- Bá Ái đâu rồi!… (Bố tôi nói rất to như gọi chào!)

Mãi đến câu thứ ba mới thấy bóng người xuất hiện từ trong túp lều bên cạnh, chắc đấy là bếp. Tôi thấy những sợi khói tỏa lan trên mái. Trên khung cửa nhỏ, một người đàn bà nhỏ thó đang dụi mắt.

- Bà có nhận ra ai đây không?- Bố tôi hỏi

- Ai đấy nhỉ?...

Đôi mắt bà kèm nhèm nên chưa nhận ra? Bố tôi bảo bố đóng quân ở đây mấy năm cơ mà! Sao vậy?

- Tôi đây, Loan đây!

- Úi trời! Ông Loan tóc bạc đấy à?

- Chứ còn ai nữa!

- Trời ơi! Phải hơn chục năm rồi còn gì !

- Vâng cũng phải đến ngữ ấy.

- Xem nào, ông có thay đổi gì không nào? Ấy chết, ông đợi em cời lửa ra đã nhé! Em đang sao chè! Suýt quên!

Bà Ái lại tong tưởi chạy vào trong bếp.

Tôi quan sát xung quanh. Bạt ngàn cây chè. Đúng như bố tôi kể, nhà bà Ái sống bằng nghề trồng chè. Chè nhà bà ngon nổi tiếng cả vùng. Những hạt chè búp mình thường uống, nó ra đời với bao nhiêu công phu. Đầu tiên là trồng, chăm bón cho cây chè nảy lộc đã là bao nhiêu khó khăn rồi. Kế đến là thu hoạch. Người ta chỉ hái một tôm hai lá, tức là hái những phần non nhất của cây chè. Tiếp theo là công đoạn sao tẩm. Có thể sao máy hoặc sao thủ công. Riêng nhà bà Ái có công nghệ sao bằng tay cực kì tinh xảo: Búp chè cho vào chảo. Để nhanh có sản phẩm, nhiều người thường phơi cho héo búp chè rồi mới cho vào chảo sấy. Riêng bà Ái cho vào sấy búp từ đầu. Để tránh nóng tay, thường người ta dùng que để đảo, nhưng bà Ái dùng tay đảo chè. Theo bà, dùng tay sẽ xác định độ nóng của chè. Không được nóng quá, dễ cháy chè. Nếu nóng quá thì phải điều chỉnh lửa giảm đi. Lửa sao chè không được dùng củi mà chỉ dùng than hoa sẽ không có mùi khói và không sém chè… Sau đó đến công đoạn ủ hương và giặt mốc để chè được thơm ngon. Nghề làm chè cũng lắm công phu. Đất trồng không phải ở đâu cũng trồng được mà chỉ có từng vùng. Cũng vì vậy ở Thái Nguyên có câu: Thứ nhất Tân Cương, thứ nhì Đồng Hỷ, thứ ba Đại Từ. Đó là những vùng chè cực ngon ở Thái Nguyên. Người ta còn có câu: Chè Thái, gái Tuyên. Có nghĩa là chè Thái Nguyên thì ngon và con gái ở Tuyên Quang thì đẹp…

Bố tôi bảo chúng tôi vào nhà, Bà Ái sẽ vào sau.

Tôi nhìn vào góc nhà ngang bỗng phát hiện một ánh mắt đang nhìn chúng tôi. Cái nhìn rất kín đáo qua ô cửa tò vò. Nhìn khuôn mặt non choẹt đó, tôi biết thừa đó là thằng Vĩnh con bà Ái. Bố tôi bảo, bà Ái không có chồng, cũng không có con. Thực ra thì bà cũng có một đời chồng khi còn ở dưới xuôi. Lấy nhau được mấy năm, không hiểu vì nguyên nhân gì ông chồng bỏ đi biệt tăm. Người con gái nhỏ bé không đẹp lại bị chồng ruồng rẫy, không ai người ta thèm đoái hoài nữa. Sau một thời gian bà cũng bỏ làng đi lên miền này. Những mong có một người chồng để dựa dẫm. Vậy mà năm tháng qua đi bà cứ sống lầm lũi một mình. Làm nghề chè giỏi bà cũng có được một chút nương rẫy, có nhà để ở. Tuổi xuân qua đi, đành ở vậy. Bà con khuyên bà xin lấy một đứa con cho vui cửa, vui nhà. Bà nghe theo. Bà lên bệnh viện tỉnh xin được một đứa không biết bà mẹ nào sinh xong bỏ con đi mất! Bà đưa đứa bé về bà nuôi, cũng khó khăn. Nhưng với tình thương bao la của con người, thằng bé cũng lớn lên. Bà đặt tên con là thằng Vĩnh, những mong khôn lớn, nó vĩnh viễn được vinh hoa, phú quý chứ không như mẹ nuôi nó… Bỗng bố tôi gọi, cắt ngang dòng suy nghĩ của tôi.

- Thanh vào ngồi đây con!

- Dạ!

- Đây là thằng Thanh con đầu của tôi. Còn thằng Bình con thứ… Chết thằng Bình đâu rồi, con tìm nó xem!- Bố tôi hốt hoảng.

Tôi chạy ra ngoài sân, thì ra thằng Bình đang chơi với mấy con gà con. Tôi dẫn nó vào cho bà Ái xem mặt. Nó cứ níu lại đòi bắt mấy con gà. Tôi nhìn qua ô cửa nhỏ, thằng Vĩnh vẫn thập thò ở đó. Cái thằng dát thế!

Bà Ái bảo thằng Vĩnh con bà cũng trạc tuổi tôi. Bà cũng muốn cho bố tôi và bọn tôi xem măt. Bà gọi to:

- Vĩnh ơi!… Ối Vĩnh ơi!… Nó vừa ở đây cơ mà!

Bà Ái đã gọi rất nhiều lần. Tôi biết tỏng thằng Vĩnh ở đâu. Nhưng thôi, nó đã không chịu lên thì thôi. Tôi sẽ làm quen sau vậy.

- Dưới Hà Nội bây giờ bọn máy bay địch đã leo thang đến rồi. Các cháu ở dưới đó không an toàn. Tôi gửi bác, bác cho các cháu ở tạm ít lâu… Hàng tháng tôi hoặc nhà tôi sẽ lên thăm và tiếp tế cho các cháu. Thực tình thì… nhưng mà bác biết đấy, quê nhà tôi là ngoại thành, nhà máy lại nhiều, càng không an toàn. Thôi, bác cố giúp chúng tôi!

- Bác cứ nói thế chứ! Ngày xưa bác ở đây thì bác hiểu. Nhà em chỉ mỗi tội nghèo thôi… Có thêm hai đứa, chắc thằng Vĩnh nó cũng vui. Thằng Vĩnh nhà em dát lắm, đến cho đi học nó cũng không đi. Nó bảo nó sợ bạn đánh… Thôi đành cho nó ở nhà. Giá mà mình biết chữ thì cũng dạy nó đấy. Nhưng mà mình có biết cái chữ mẹ nào đâu! Vậy là tốt. Thằng con bác biết chữ, biết đâu nó lại dạy được thằng Vĩnh nhà em!…

Nghe hai người nói chuyện, tôi cũng vui lây. Thì ra thằng Vĩnh không biết chữ. Chỉ tại nó dát. Tôi sẽ dạy nó biết chữ.

Tôi xin phép ra ngoài để cho hai người nói chuyện với nhau. Tôi đi xuống chỗ ô cửa có đôi mắt sợ sệt. Thằng Vĩnh thấy tôi vào chỗ nó, nó cứ quay mặt đi. Tôi đến sát bên nó, nó vẫn không quay lại. Tôi gọi :

- Vĩnh à!

- Vĩnh ơi! Mình là Thanh bạn Vĩnh đây mà!- Nó cũng chẳng thèm quay đầu lại. Tôi quay bên này, nó lại quay bên kia. Tôi nói dỗi:- Thôi vậy, Vĩnh không chơi với mình thì mình về nhà mình vậy!

Thằng Vĩnh quay ngoắt ngay lại nói:

- Đừng về!

Vậy là tôi có thể hiểu, thằng Vĩnh không có bạn bè, không có những người cùng chơi. Nó chỉ chơi một mình bên bà mẹ nghèo lam lũ suốt ngày kiếm sống bằng chảo chè. Đứa con bà chỉ sợ đi học bị bạn bắt nạt!

Mấy ngày bố tôi ở bên chúng tôi, tôi và thằng Bình cũng chưa thấy buồn. Riêng tôi thấy hơi nhớ mẹ và chị Thơm. Cũng rất lạ. Tôi lại nhớ cảnh báo động, xuống hầm. Kể ra cũng còn nhớ thêm các bạn ở lớp nữa. Tôi sẽ vĩnh viễn xa các bạn lớp tôi và nhớ sách vở, nhớ thằng Huy!

Cũng may. Bố tôi đã xin học được cho tôi và thằng Bình. Chỉ hơi lạ là tôi và thằng Bình cùng học một lớp. Họ bảo đây là vùng núi nên không tổ chức lớp riêng được. Có một lớp học ghép. Tôi lớp sáu và thằng Bình lớp hai học chung. Mà nghe nói có học sinh từ lớp một đến lớp sáu. Còn lớp bảy, lớp cuối cấp phải ra thị trấn học. Thôi thế cũng được, tôi có điều kiện dẫn thằng Bình đi học và cũng trông nom em luôn. Bố tôi nói như vậy để thuyết phục tôi. Bố tôi bảo nếu con thích thì ra trị trấn học cũng được. Đi xa ai mà thích!

Hôm bố tôi chia tay hai đứa chúng tôi để về Hà Nội là hôm chúng tôi buồn như chấu cắn. Trời thì mưa dầm dề. Bầu trời một màu xám xịt. Thằng Bình cứ ôm tôi khóc. Tôi thì chỉ chảy nước mắt thôi. Thằng Bình mỗi lúc lại khóc rống lên. Vậy là từ hôm nay chúng tôi không có bố mẹ ở bên. Biết sống làm sao, mặc dù bà Ái cũng tốt, có thể thay bố mẹ tôi chăm sóc chúng tôi, nhưng làm sao bằng bố mẹ được. Bình thường đã là buồn lắm rồi, nhưng những khi trái nắng trở trời, chúng tôi bị ốm thì sao. Lại còn cái đói, cái rét rình rập không biết nó sẽ ùa đến lúc nào…Tất cả tại chiến tranh, làm các gia đình phải li tán, phải xa lìa nhau. Đành rằng ở đây chúng tôi sẽ không bị dội bom, không phải xuống hầm. Nhưng biết đâu ở Hà Nội, nói gở, tai họa lại giáng xuống bố mẹ tôi thì sao? Bom rơi đạn lạc có chừa ai đâu! Ở bên bố mẹ, bom rơi trúng hầm thì cả nhà cùng chết, đỡ xót xa. Người chết thì yên phận, người sống mới là đau khổ chứ! Tôi đang tơ tưởng, thằng Bình lại khóc vang khi bố tôi đội mũ, khoác ba lô lên vai. Thằng Bình cứ ôm chân bố tôi mà nức nở. Bố tôi cũng nén quay mặt đi và lau vội những dòng nước mắt. Bố tôi run run không nói được lên lời:

- Con giữ em cho bố đi. Bố về, tháng sau bố lại lên!… Con…!

Tôi kéo thằng Bình lại. Sao giờ nó khỏe thế, nó giằng làm tôi phải tuột tay ra. Bà Ái rồi cả thằng Vĩnh nữa. Giờ tôi để ý thấy thằng Vĩnh cũng khóc và nó cũng giúp tôi giữ thằng Bình. Nhằm lúc thằng Bình tuột tay, bố tôi chạy ngay xuống đồi. Bố không dám nhìn lại nữa. Bóng bố tôi xa dần rồi khuất hẳn sau lùm cây. Thế là từ đây chúng tôi xa bố mẹ!

Từ hôm nay, tôi và cả thằng Bình phải tự lập, tự ăn, uống. Ốm đau tự chữa. Việc gì cũng phải tự làm, không có ai làm hộ. Đúng là bố tôi có nhờ bà Ái trông nom. Nhưng là người dưng nước lã làm sao bằng máu mủ mình được. Người ta thường có câu: «Một giọt máu đào hơn ao nước lã!» đó sao. Cả buổi chiều hôm đó tôi cứ nằm dài trên cái chõng tre nhà bà Ái, chẳng nói chẳng rằng. Thằng Bình thì ủ rũ ngồi bên lại làm cho tôi buồn thêm. Còn cái thằng Vĩnh nữa, nó chẳng nói chẳng rằng, cứ lấm lét nhìn chúng tôi. Bà Ái thì bao giờ cũng lúi húi ở bếp. Nguồn sống của cả nhà ở cái vườn, cái bếp đó. Bà cứ ngưng tay sao chè, ngưng tay hái chè là cả nhà lại ngừng ăn! Tôi sẽ dạy dỗ thằng Bình ra sao đây. Lại còn một việc nữa, bố tôi đã hứa hẹn với bà Ái là tôi phải dạy thằng Vĩnh biết chữ. Cứ nghĩ cái việc gần nó thôi cũng đủ mệt rồi, chưa kể việc dạy một cái thằng ngơ ngác học, làm tôi cứ rầu cả người!