Liên tiếp hai ngày sau, Paul rất bận rộn. Trường đại học Queen’s University sắp bế giảng, tức là lúc các sinh viên có nhiều công tác phải làm. Paul được giao nhiệm vụ đánh dương cầm trong buổi lễ do sinh viên tổ chức và tìm một quyển sách của thư viện đã bị thất lạc. Đến phút chót, Paul còn phải thi thực tập hóa học, và kế đó ngồi chờ kết quả trong tình trạng thần kinh căng thẳng. Và Paul đậu khá cao.
Là một học sinh giỏi, một người bạn vui tính và một vận động viên thể thao xuất sắc, Paul đã chiếm được nhiều cảm tình của bạn bè. Cùng lắm, chỉ có những sinh viên y khoa - một “băng” mang nhiều tai tiếng - chỉ trích lối ăn mặc “như ông cụ non” của Paul và việc chàng từ chối không tham dự những cuộc vui, điều được coi như là một thái độ kênh kiệu đáng tiếc.
Mặc dầu đa đoan công việc, Paul cũng nhiều lần nhớ lại thái độ không vui của mẹ trong mấy ngày qua. Chàng cho rằng mẹ quá mệt do làm việc nhiều, nên trông bà xanh xao hơn bình thường và có vẻ trầm tư xa vắng.
Tuy vốn là một con người rắn rỏi, mà lòng sùng đạo cùng sự khắc khổ càng làm cho tính tình thêm cứng rắn, song bà Burgess lại luôn luôn tỏ ra rất yếu thần kinh và dễ bị dao động. Paul nhớ hồi xưa, chỉ một cái gõ cửa bất ngờ cũng làm bà giật mình, đổi sắc. Và bây giờ mỗi lần lo lắng, những vết nhăn trên trán bà hằn sâu thêm khiến gương mặt bà già đi. Mỗi tuần, vào ngày thứ năm và chiều thứ sáu, ăn tối xong, bà đều đến chơi một giờ với gia đình ông Fleming, mục sư của nhà thờ Merrion và cũng là bạn thân nhất của bà. Sau đó, bà trở về nhà với một vẻ bình tĩnh hơn, nhưng vẫn còn lo buồn trong đôi mắt đỏ chạch.
Sáng thứ năm, Paul hỏi mẹ đã nhận được hồi âm của phòng hộ tịch chưa. Bà trả lời: “Chưa”.
Sau đó, nhiều lần Paul toan lặp lại câu hỏi, nhưng một sự đắn đo kỳ lạ, có lẽ xuất phát từ sự phục tùng cố hữu xưa nay đối với mẹ, đã ngăn Paul lại. Tuy nhiên Paul vẫn còn lục lọi trong quá khứ tìm một sự kiện nào đó có thể giải thích thái độ hiện tại của mẹ. Paul thấy rõ quá khứ của mẹ rất minh bạch, không có điều gì đáng nghi ngờ.
Paul đã sống năm năm đầu tiên ở Tynecastle nơi chôn nhau cắt rốn của mình. Hình ảnh Tynecastle - một thành phố thuộc miền Bắc nước Anh - giờ đây tuy đã khá phai mờ trong tâm trí, nhưng Paul vẫn còn nhớ tiếng động chát chúa của các máy đóng đinh, các hồi còi dài lanh lảnh ở mấy xưởng đóng tàu, nhất là hình ảnh thân yêu của cha. Vừa là một người cha tuyệt vời, vừa là một người bạn vui vẻ, ông đã đem đến cho Paul biết bao thích thú. Chủ nhật nào ông cũng dẫn Paul đến bãi Jesmond Dene để chơi thả tàu trên hồ, những con tàu nhỏ bằng giấy màu xanh do chính tay ông xếp. Khi cậu bé đã mệt và chán trò chơi này, ông bèn dẫn cậu đến ngồi nghỉ dưới bóng cây, và vẽ cho cậu xem. Ông vẽ rất đẹp tất cả những gì lọt vào mắt ông: người, thú vật hay cây cối. Và vẫn chưa hết. Mỗi chiều cuối tuần ông đều đem về cho cậu bé nào mứt, nào dâu tây, chuối và đào… sản phẩm của hãng mứt, nơi ông làm việc với tư cách là người quảng cáo hàng.
Khi cậu bé lên năm, gia đình lại dời về sống ở Wortley, một thành phố lớn ở vùng Midlands. Kỷ niệm lần này kém vui hơn, Paul nhớ lại bầu trời xám xịt của những ngày mưa gió, những nhà máy luyện thép tỏa khói đen mịt mù, những gương mặt buồn bã của cha mẹ trước khi cha lên đường sang Nam Mỹ trong một chuyến đi quảng cáo hàng. Ôi! Nỗi buồn phải xa cách người cha thương yêu, nỗi lo lắng chờ đợi ngày ông trở về, rồi cái tin ông chết trong một tai nạn xe lửa gần Bueno Aires đã làm cho cậu đau đớn không sao kể xiết.
Sau đó, mới vừa sáu tuổi, lòng nặng trĩu u buồn, Paul lót tót theo mẹ về sống tại Belfast. Nhờ sự giúp đỡ của ông Emmanuel Fleming mẹ Paul được vào làm trong Ty Y tế của tỉnh. Đồng lương tuy ít ỏi nhưng đủ cho góa phụ tạo được một mái nhà. Sau đó bà còn nhịn ăn, nhịn mặc, chắt chiu từng chút, để dành tiền cho con học hành. Sau mười lăm năm miệt mài đèn sách, giờ Paul sắp thi tốt nghiệp đại học.
Mẹ Paul, theo sự nhận xét của chàng, đã thu hẹp cuộc sống đến mức tối đa. Ngoại trừ những buổi đi lễ thường xuyên ở nhà thờ, bà không bao giờ ra khỏi nhà. Bà không có người bạn thân nào, ngoại trừ cha con ông Fleming. Ngay với những người lân cận, bà cũng chỉ biết họ một cách qua loa. Ở trường, Paul cũng có rất ít bạn, mặc dầu là người rộng rãi, cởi mở và ưa giao thiệp, chỉ vì chàng có cảm giác mẹ không thích mình có nhiều bạn. Chàng bực bội, khó chịu vì sự cấm đoán này, nhưng vẫn chấp nhận và tuân theo để tỏ lòng kính trọng và biết ơn mẹ.
Lúc đầu, Paul nghĩ chính lòng sùng đạo của mẹ đã ngăn cản, không cho chàng giao du nhiều để khỏi bị những người bạn xấu cám dỗ. Nhưng lúc này, Paul thấy cần phải tìm một lời giải đáp khác, Paul bỗng nhớ lại một sự kiện xảy ra hồi năm ngoái: Paul được dành một chỗ trong đội bóng đi tranh giải giữa Ireland và Anh Quốc. Vinh dự đó có thể làm vui lòng bất cứ người mẹ nào. Thế mà bà lại thuyết phục Paul từ chối. Tại sao? Lúc đó Paul không hiểu, nhưng bây giờ chàng có thể đoán được với ít nhiều lo ngại: “Mẹ có một điều gì muốn giấu kín suốt quãng đời còn lại của bà”.
Chiều thứ bảy, bà không làm việc và trở về nhà lúc hai giờ. Paul nhất quyết sẽ yêu cầu mẹ giải thích. Lúc ấy trời đang mưa, sau khi đặt chiếc dù ướt ở ngoài cửa, bà bước vào trong và thấy con trai đang ngồi trong phòng khách, bàn tay lơ đãng lật từng trang sách. Vẻ mặt của bà làm anh kinh ngạc: gương mặt xanh xao nhưng lại rất bình tĩnh.
“Con ăn trưa chưa?”
“Con ăn một cái sandwich rồi. Còn mẹ?”
“Ella Fleming đã pha ca cao nóng cho mẹ.”
“Mẹ lại đến nhà gia đình Fleming?”
“Phải.” Bà vừa đáp vừa ngồi xuống ghế “Để hỏi ý kiến và cầu nguyện.”
Một sự im lặng tiếp theo. Paul ngồi thẳng người lên, bíu chặt cánh tay của chiếc ghế bành. Rồi chàng nhỏ nhẹ hỏi: “Mẹ à, con cảm thấy có một điều gì không ổn. Sáng nay mẹ nhận được tờ khai sinh đó chưa?”
“Chưa, mẹ không làm đơn xin.”
“Sao mẹ làm thế?” Paul đỏ mặt hỏi.
“Vì khai sinh có rồi. Mẹ đã dối con. Nó đây.”
Cơn giận của Paul biến mất. Chàng nhìn mẹ đang lục lọi trong cái xắc và lấy ra một tờ giấy màu xám xanh: “Paul con, trong nhiều năm qua, mẹ đã phải chiến đấu với chính mình để giấu không cho con biết sự thật. Lâu nay mẹ sống trong lo âu. Một tiếng chân trên cầu thang, một tiếng nói lớn ở ngoài đường cũng làm cho mẹ lo sợ. Mẹ muốn tránh cho con nỗi đau thương này, nhưng Chúa lại không muốn như vậy. ‘Chắc chắn sớm muộn gì thằng bé cũng biết sự thật…’ Đó là ý kiến của mục sư Fleming. Mẹ đến cầu xin ông giúp mẹ nhưng ông từ chối. Ông nói con đã trưởng thành và con cần phải biết sự thật.”
Càng nói, bà càng trở nên dao động, và mặc dầu cố gắng giữ bình tĩnh, bà cũng thốt ra một tiếng rên rỉ. Bàn tay bà run rẩy khi trao tờ giấy khai sinh. Paul cầm lấy và thấy không phải tên mình: thay vì Paul Burgess, tờ khai sinh mang tên Paul Mathry.
“Mathry… đây không phải là…” Paul bỗng nín lặng. Cái tên này gợi ra trong ký ức Paul một kỷ niệm đau xót xa xôi: “Thế này là thế nào?”
“Mẹ đã lấy lại tên của mẹ hồi còn con gái, tên Burgess. Mẹ là bà Mathry, cha con là Rees Mathry và con tên là Paul Mathry. Nhưng mẹ muốn con quên cái tên ấy đi.” Đôi môi bà run run xúc động: “Mẹ muốn mắt con và tai con quên hẳn cái tên đó.”
“Tại sao?”
Bà nhìn xuống đất ấp úng nói: “Để tránh cho con… một sự nhục nhã… đau thương.”
Tim đập mạnh, bụng có một cảm giác trống rỗng kỳ lạ, Paul chờ đợi, bất động. Nhưng hình như bà không còn sức lực nào nữa. Bà nhìn Paul mắt tuyệt vọng: “Con đừng bắt mẹ phải nói chuyện này. Ông Fleming sẽ cho con biết tất cả. Ông ấy đã hứa với mẹ. Con hãy đến gặp ông ấy, ông ấy đang chờ con.”
Paul đã hành hạ bà nhưng chính Paul cũng đang quá đau khổ nên chàng không muốn thôi: “Mẹ hãy nói tiếp đi. Đó là bổn phận của mẹ.”
Bà nghẹn ngào khóc, làm rung động đôi vai gầy, nhỏ. Paul chưa bao giờ trông thấy mẹ khóc. Bà cố lấy lại hơi thở, rồi nói nho nhỏ, mắt vẫn không ngước lên: “Cha của con không chết trong chuyến du hành sang Nam Mỹ. Ông bị cảnh sát bắt trước khi xuống tàu thủy.”
Đây là điều mà Paul không bao giờ nghĩ đến. Tim chàng như ngừng đập. Chàng lắp bắp hỏi: “Vì sao?”
“Vì giết người.”
Một sự im lặng nặng nề. Giết người! Hai tiếng ghê gớm đó như một mũi tên đâm vào tim, như chén thuốc độc len lỏi vào từng ngõ ngách trong đầu óc Paul. Chàng cảm thấy mọi sức lực của mình đều tiêu tan. Người toát mồ hôi lạnh, Paul nói trong hơi thở run run: “Cha… cha của con bị xử treo cổ?”
Mẹ chàng lắc đầu, đôi mắt đầy thù hận: “Thà rằng như thế còn hơn. Ông ấy bị kết án tử hình… Nhưng được ân xá vào phút chót… hiện ông chịu khổ sai chung thân ở nhà tù Stoneheath.”
Bà hết chịu đựng nổi nữa rồi. Đầu bà lắc lư mấy cái rồi bà rơi mình xuống ghế, bất tỉnh.
