Sự im lặng của Swithin có thể được giải thích bằng việc ngay từ đầu, bước chân anh không hề hướng về Địa Trung Hải cũng chẳng phải nước Mỹ. Cảm thấy bản thân hoàn toàn tự do khi đặt chân đến Southampton, anh đã quyết định đi thẳng đến Mũi Hảo Vọng, và do đó chẳng hề bước lên con tàu Occidental chút nào. Mục đích của anh là gửi lại những hành lý cồng kềnh ở đó, khảo sát tiềm năng của vùng đất này cho công việc của mình, tìm hiểu xem có cần thiết phải vận chuyển chiếc kính xích đạo của riêng mình sang hay không, rồi sau đó mới sang Mỹ ngay khi có cơ hội thuận lợi. Tại đây, anh có thể dò la hành tung của đoàn thám hiểm Quá cảnh đến Nam Thái Bình Dương, và gia nhập đoàn tại một điểm nào đó thuận tiện.
Do đó, tuy suy đoán từ những tiền đề sai lầm, Viviette đã trực giác đưa ra kết luận với một sự chính xác đến đau lòng. Thực tế là, khả năng cô không thể liên lạc với anh trong suốt mấy tháng trời là rất cao, dẫu cho anh hoàn toàn có thể chủ động liên lạc với cô.
Khoảng thời gian lang thang này là một sự thức tỉnh đối với Swithin. Hoàn cảnh đổi thay tất yếu kéo theo những góc nhìn đổi thay. Việc những chuyển biến ấy tác động sâu sắc đến một chàng trai chưa từng đi du lịch xa hay gần — nói ngắn gọn là từ bé đến lớn hầu như chưa từng rời khỏi nhà — cũng là điều hết sức tự nhiên. Những ý tưởng mới mẻ tranh nhau bộc lộ, và cùng với sự xuất hiện của những vì sao lạ lẫm trên bầu trời phương nam, sự chú ý của anh hoàn toàn hướng về phía đó, đồng thời quên bẵng đi những gì nằm ở phương bắc sau lưng mình, dù là con người hay tinh tú. Bất kể ai có thể tiếc nuối, sẽ chẳng mấy ai ngạc nhiên khi Viviette — người cho đến lúc đó vẫn chiếm một vị trí cao ngất ngưởng trong bầu trời của anh, nếu không muốn nói là thống trị nó — lại chìm dần xuống như Sao Bắc Đẩu cùng với hành trình lùi về phương nam của anh. Sở hữu một khoản tiền ứng trước lớn từ thu nhập năm đầu tiên dưới dạng séc du lịch, có lẽ anh đã quá dễ dàng quên mất rằng chính tinh thần trượng nghĩa của cô, nếu không có sự nhẫn nhịn hy sinh của chính cô, đã suýt khiến anh trở thành kẻ trắng tay.
Trong khi đó, việc quay lại và đón cô vào thời điểm đã định, bốn năm sau đó, nếu cô không phản đối việc được đón nhận, cũng là một phần trong kế hoạch của anh chẳng kém gì những chuyến phiêu lưu ở nước ngoài và những nơi khác vốn đóng vai trò mở màn cho việc đó. Chính sự kiên định đến cùng đối với kế hoạch ở tương lai xa ấy lại khiến anh càng thêm sẵn sàng gác lại vấn đề này sang một bên vào lúc này. Lời dặn dò bất hạnh của cô là đừng viết thư cho anh quá sớm đã trở thành một sự cho phép vô cùng thoải mái trong tâm trạng căng thẳng hiện tại của anh đối với những vấn đề khoa học siêu việt — nơi không màng đến phụ nữ, không màng đến sự hy sinh hay nỗi sợ hãi của họ. Thực ra, anh không chỉ quá trẻ về tuổi đời, mà còn quá cứng nhắc, trực diện và không màng thỏa hiệp trong bản chất để có thể thấu hiểu một người phụ nữ như Phu nhân Constantine; và cô đã phải chịu đựng những giới hạn ấy ở anh, đúng như khả năng cao đã được dự báo từ trước.
Anh chỉ ở lại Cape Town một thời gian ngắn trong chuyến khảo sát đầu tiên này; và vì lý do đó nên đã chẳng viết thư cho bất kỳ ai từ nơi này. Khi rời đi, anh nhận ra mình vẫn còn vài tuần rảnh rỗi trước khi muốn sang Mỹ; và cảm thấy một khao khát không thể kìm nén được đối với việc tiếp tục nghiên cứu hàng hải trên tàu và dưới bầu trời quang đãng, anh đã lên tàu hơi nước đi Melbourne; từ đó trở về đúng hạn, rồi tiếp tục hành trình sang Mỹ và cập bến Boston.
Cuối cùng, sau khi đã chán ngấy các vòng tròn lớn cùng những tính toán hàng hải khác, lại chẳng mảy may hứng thú với con người hay thành phố, nhà khảo sát vũ trụ không biết mệt mỏi này đã đi thẳng đến Cambridge; và tại đây, nhờ tấm thư giới thiệu mang theo từ nước Anh, anh đã đắm mình một thời gian trong vinh quang của chiếc kính viễn khúc khổng lồ (mà anh thỉnh thoảng được phép sử dụng), cùng những niềm vui khi giao lưu với giới khoa học quanh vùng. Điều này đã đưa anh đến thời điểm lên đường cùng đoàn thám hiểm Quá cảnh, khi mà anh và những người cùng chí hướng chìm vào cõi vô định trước mắt giới văn minh, khuất sau đường chân trời của Thái Bình Dương.
Việc kể lại những gì họ đã làm trong cuộc hành trình này, về lối vào và lối ra, về tiếp tuyến và thị sai, về giao hội ngoài và giao hội trong, sẽ chẳng đem lại ích lợi gì. Chẳng phải tất cả đều được ghi chép trong biên niên sử của Hội Thiên văn học đó sao? Thiết thực hơn là việc nhắc đến chuyện bức thư của Viviette gửi tới Cambridge đã bị trả về từ lâu trước khi anh đặt chân đến nơi, trong khi lá thư cô gửi Marseilles thì tất nhiên đã bị lạc địa chỉ hoàn toàn. Khi đến Mỹ, vì không chắc chắn về một địa chỉ lưu trú lâu dài ở đất nước đó, Swithin đã viết bức thư đầu tiên cho bà mình; và trong thư, anh dặn dò rằng mọi thư từ liên lạc đều phải được gửi đến Cape Town để chờ anh, bởi đó là nơi duy nhất an toàn để tìm thấy anh, sớm hay muộn. Anh cũng yêu cầu chuyển chiếc kính xích đạo đến cùng địa điểm đó. Cũng vào thời gian này, anh đã liều lĩnh phá vỡ lệnh cấm của Viviette và viết thư cho cô, mà không hề biết đến những biến cố kỳ lạ đã xảy ra sau khi anh rời nhà.
Đó là tháng Hai. Cuộc Quá cảnh đã kết thúc, đoàn khoa học đã giải tán, và Swithin đã đáp tàu hơi nước hướng về Cape Town để định cư lâu dài ở đó, nhằm thực hiện sứ mệnh vĩ đại là khảo sát, lập bản đồ và xây dựng lý thuyết về những đặc điểm độc đáo trên bầu trời phương nam vốn chỉ mới được nhà Herschel trẻ tuổi nghiên cứu một phần. Sau khi tiến vào Vịnh Table và lên cầu tàu, anh lập tức ghé qua bưu điện.
Hai lá thư được trao tận tay anh, và qua ngày tháng trên thư, anh nhận ra chúng đã nằm chờ ở đây từ lâu. Một trong hai bức thư ấy, với nét mực đã phai màu theo sương gió và kiểu chữ viết tay lỗi thời, được anh nhận ra là từ người bà của mình. Anh bóc nó ra thậm chí còn chưa kịp liếc nhìn phần người nhận ở mặt ngoài.
Ngoài những phần không quan trọng, bức thư còn có nội dung như sau:
“Bà đoán là giờ này con đã biết tin tức chính của chúng ta vào mùa thu rồi, nhưng sợ con chưa nghe thấy nên bà gửi nguyên văn mẩu cắt ra từ tờ báo. Chẳng ai ngờ cô ấy lại làm chuyện đó nhanh đến thế; nhưng người ta bàn tán quanh đây rằng Đức giám mục và phu nhân đã gần gũi đi đến sự đồng thuận trước khi tin buồn về việc Ngài Blount tự vẫn đến tai cô ấy, và câu chuyện về hành động tội lỗi ấy đã gây chấn động sâu sắc cho tâm trí cô ấy, khiến trái tim tội nghiệp trở nên rụt rè và suy sụp, thế nên vì lòng nhân xót với phu nhân mà vài người bạn của cô ấy đã đồng lòng giục cô để vị giám mục tiếp tục theo đuổi như trước, dẫu cho cô ấy chưa chịu tang chồng được bao lâu như người ta tưởng. Hóa ra là vậy, cô ấy đã đồng ý; và khi ngài giám mục ngỏ lời, cô ấy bảo sẽ kết hôn với ngài ngay lập tức hoặc không bao giờ. Đó là những gì bà được kể lại, và bà nghe từ những kẻ biết rõ sự tình.”
Đoạn cắt từ tờ báo là một thông báo kết hôn bình thường giữa Giám mục Melchester và Phu nhân Constantine.
Swithin vô cùng bàng hoàng trước tin tức về sự thay lòng đổi dạ có phần bất thường của Viviette lúc bấy giờ, đến mức anh hoàn toàn quên bẵng việc nhìn đến bức thư thứ hai; và chẳng nhớ gì về nó cho đến tận một tiếng sau, khi đang ngồi trong phòng riêng ở khách sạn.
Đó là nét chữ của cô, nhưng đã thay đổi nhiều đến mức phần đề ngoài không thu hút được ánh nhìn của anh. Thư không có phần mở đầu hay ngày tháng; nhưng nội dung bên trong đã nhanh chóng cho anh biết động cơ dẫn đến hành động hấp tấp ấy của cô. Những câu kết luận ngắn gọn dưới đây là tất cả những gì cần được trích dẫn ở đây:
“Chẳng còn cách nào khác, ngay cả khi em tìm được anh, mà không vi phạm một trong những điều kiện em đã đặt ra từ trước. Khao khát bấy lâu nay của tim em là không làm anh nghèo đi hay hủy hoại sự nghiệp của anh. Khao khát mới là cứu lấy bản thân em và, hơn thế nữa, một sinh linh chưa ra đời. . . . Em đã làm một việc liều lĩnh. Nhưng với bản thân, em không thể làm gì tốt hơn, và với anh thì không thể ít hơn. Em sẵn sàng hy sinh thân mình vì sự trung thực, nhưng em không chỉ có một mình. Người phụ nữ nào có quyền vùi dập một tương lai sắp sinh ra chỉ để giữ gìn sự trong sạch cá nhân? . . . Điểm sáng duy nhất là nó cứu được anh và tài năng của anh khỏi những thảm họa tiếp theo, đồng thời giữ lại cho anh con đường êm đềm đến danh tiếng khoa học. Em không còn nằm lì như một khúc gỗ ngáng đường anh nữa, giờ đây con đường ấy đã rộng mở như ngày trước khi anh gặp em, và trước khi em khích lệ anh chinh phục em. Hỡi ôi, Swithin, đáng lẽ em phải biết điều đó tốt hơn. Sự dại dột thật lớn lao, và đau khổ cứ giáng lên đầu em! Đáng lẽ em không nên đồng ý với cuộc gặp gỡ cuối cùng đó: mọi chuyện vẫn tốt đẹp cho đến lúc ấy! . . . Thôi thì, em đã chịu đựng nhiều, và không phải không chuẩn bị trước. Còn anh, Swithin, chỉ cần cứ thế tiến thẳng thì chiến thắng của anh đã được đảm bảo. Đừng liên lạc với em dưới bất kỳ hình thức nào — kể cả để hồi âm lá thư này. Đừng nghĩ về em. Đừng bao giờ gặp lại em nữa. — Người phụ nữ bất hạnh của anh
‘Viviette.’”
Trái tim Swithin thắt lại vì niềm thương cảm đột dâng dành cho cô trước tiên; rồi anh tái mặt đi với nỗi kinh hoàng khi nhận thức được những gì cô đã làm, cũng như mối liên hệ của chính anh đối với sự việc ấy. Anh cảm thấy giống như một kẻ mộng du vừa tỉnh giấc và phát hiện ra mình đã trở thành đồng phạm trong một thảm kịch khi đang bất tỉnh. Cô đã tháo gỡ nút thắt rắc rối của mình bằng cách cắt phăng nó đi một cách không chút do dự.
Tin tức lớn lao ấy khiến anh choáng váng hơn là suy sụp, cảm xúc chủ đạo của anh chẳng mấy chốc lại chìm đắm trong nỗi buồn và sự đồng cảm sâu sắc. Tuy nhiên, có một điều rõ ràng là: anh chẳng thể làm gì cả — hoàn toàn không thể làm gì cả. Sự việc mà giờ đây anh mới nghe lần đầu tiên đã xảy ra từ năm tháng dài trước đó. Anh ngẫm nghĩ, và hối tiếc — rồi một cách máy móc tiếp tục công việc chuẩn bị để định cư xuống làm việc dưới cái bóng của Núi Bàn. Anh giống như một kẻ đột nhiên nhận ra thế giới này xa lạ hơn mình tưởng; nhưng lại bị tuổi tác, tính cách và hoàn cảnh gạt ra ngoài lề, chẳng thể làm gì hơn ngoài việc trở thành một khán giả kinh ngạc trước sự kỳ lạ của nó.
* * * * *
Đài quan sát Hoàng gia cách thị trấn khoảng một dặm, và anh đã hướng về nơi này ngay khi ổn định chỗ ở. Anh đã quyết định, ngay trong chuyến ghé thăm Cape Town lần đầu, rằng sẽ vô cùng có lợi cho bản thân nếu có thể kết hợp việc thỉnh thoảng sử dụng các thiết bị lớn ở đây với chiếc kính xích đạo của chính mình ngay tại nhà, và vì thế đã đưa ra chỉ thị để vận chuyển nó từ nước Anh sang. Món tài sản quý giá giờ đây đã đến nơi; và mặc dù việc nhìn ngắm nó — những phần bằng đồng nơi bàn tay cô từng chạm vào, thị kính mà qua đó đôi mắt đen thẳm của cô từng tỏa sáng — đã gợi lên trong anh một số tiếc nuối vô cùng cay đắng trong một lúc, anh không thể mãi chìm đắm trong quá khứ khi những ngày tháng phía trước đang chờ đợi.
Không thể tìm được một căn phòng thuận tiện làm đài quan sát riêng, cuối cùng anh quyết định cố định thiết bị lên một cột trụ vững chắc ngoài vườn; và mất mấy ngày để điều chỉnh nó vào vị trí mới. Ở vĩ độ này, anh không cần phải dè sẻn những đêm trời quang đãng như từng phải làm trên ngọn tháp cũ ở Welland. Ở đó, đã hơn một lần xảy ra chuyện, sau khi phải mòn mỏi chờ đợi qua suốt những ngày đêm thời tiết mây mù, Viviette lại chọn thời điểm hẹn gặp anh vào đúng lúc cuối cùng anh có cơ hội ngắm nhìn bầu trời; thế nên việc trao cho cô những khoảnh khắc quang mây quý giá cũng đồng nghĩa với việc anh đánh mất cơ hội của mình với các vì tinh tú ở trên cao.
Những nét đặc trưng thường thu hút ánh nhìn của du khách khi đến một vĩ độ mới chính là những hình thái mới lạ của con người, thực vật và những thứ thuộc trần thế khác. Nhưng chàng trai trẻ chỉ liếc nhìn hờ hững; những biến đổi trên bầu trời mới là tâm điểm chú ý của anh. Chủ đề cũ vẫn hiện hữu ở đó, nhưng dưới một dạng thức mới. Đây là một bầu trời, cố định và cổ kính hệt như phương bắc; thế nhưng nó chưa từng xuất hiện trên những ngọn đồi Welland kể từ khi chúng bị đẩy nhô lên từ lòng đất. Đây là một vùng quanh cực bất biến; nhưng những hình mẫu cực được đóng khung trong lịch sử và truyền thuyết — thứ mà thoạt nhìn tưởng chừng như bầu trời vùng cực không thể tồn tại nếu thiếu chúng — lại chưa từng xuất hiện ở nơi này.
St. Cleeve, như một điều hiển nhiên, bắt đầu bằng những cuộc khảo sát qua quýt, vốn chẳng mang lại mấy giá trị cho thế giới hay cho chính bản thân anh. Anh đã lãng phí vài tuần — thực ra là hơn hai tháng — trong một cuộc khảo sát tương đối nhàn nhã về những điều mới lạ ở phương nam; trong niềm vui thuần túy khi được ngắm nhìn các vật thể thiên thể mà những điều kỳ diệu của chúng đã được biết đến, kể lại và phân loại từ lâu trước khi sự tồn tại của anh được ai biết tới. Với niềm vui ngây thơ của một đứa trẻ, anh để cho chiếc kính của mình quét qua quét lại, hết buổi tối này đến buổi tối khác, từ vẻ rực rỡ lộng lẫy của Canopus cho đến những đám mây mờ ảo của Magellan. Khi anh còn chưa kịp hoàn thành màn dạo đầu quang học ấy, thì từ bên kia Xích đạo, phần tái bút trong bức thư của người Viviette đã mất tích của anh lại trôi dạt tới. Nó đến qua phương tiện là một tờ báo thông thường, dưới mục “Sinh nở:” —
“Ngày 10 tháng Tư năm 18--, tại Cung điện Melchester, vợ của Giám mục Melchester vừa hạ sinh một bé trai.”
