Ngày xửa ngày xưa, có hai vợ chồng nọ sinh hạ được một cô con gái. Người chồng tên là bác Capriano, vốn sở hữu một mảnh đất nhỏ gần thị trấn và quanh năm lam lũ ở đó. Một hôm, có mười ba tên cướp tình cờ đi ngang qua, thấy bác Capriano liền xuống ngựa, bước đến chuyện trò rồi nhanh chóng trở thành thân thiết với bác. Kể từ đó, chúng thường xuyên lui tới chỗ bác để giải khuây. Khi đến nơi, chúng luôn cất tiếng chào: "Chào bác Capriano," và bác đáp lại: "Hầu hạ các ngài; các ngài đang bận việc gì thế?" "Chúng ta đến đây để giải trí thôi. Nào bác Capriano, bác cứ đi ăn trưa đi, phần việc này cứ để chúng tôi lo." Thế là bác đi ăn còn chúng làm thay việc cho bác.
Cuối cùng, đố bạn biết bác Capriano đã nghĩ ra điều gì? Bác tìm cách xoay sở để kiếm chút tiền từ lũ cướp. Khi về nhà, bác bảo vợ rằng: "Tôi đang chơi thân với bọn cướp và muốn thử xem có kiếm được ít tiền từ chúng hay không, nên tôi đã bịa ra câu chuyện thế này để kể cho chúng nghe: rằng nhà ta có một con thỏ, chiều nào tôi cũng sai nó mang củi và mớ rau củ về nhà một mình để vợ nấu nướng." Rồi bác bảo con gái: "Khi tao dẫn bọn cướp về, con hãy tắm rửa cho con thỏ rồi từ trong nhà đi ra đón tao và trách rằng: 'Thế đấy ư, lại chất cồng kềnh thế cho con thỏ tội nghiệp nó mệt lử cả người thế này à?'"
Khi bọn cướp nghe nói có con thỏ biết mang vác đồ đạc, chúng đâm ra thèm muốn và bảo nhau: "Nếu có được nó, ta có thể sai nó mang tiền bạc, thức ăn cùng bao thứ khác về nhà chúng ta." Một hôm, bác Capriano nói với chúng: "Hôm nay tôi muốn mời các ngài ghé thăm nhà tôi." Bọn cướp có tất cả mười ba tên; kẻ thì bảo có, người lại bảo không. Tên trùm cướp lên tiếng: "Hãy đi xem con thỏ ấy thế nào đã." Lúc chúng đến nơi, cô con gái liền bước ra cửa và trách: "Thế đấy ư, lại chất cồng kềnh thế cho con thỏ tội nghiệp nó mệt lử cả người thế này à?" Khi bước vào nhà, tất cả đều sờ vào con thỏ và trầm trồ: "Con vật tội nghiệp! Con vật tội nghiệp! Nó mồ hôi nhễ nhại thế này." Thấy vậy, bọn cướp đưa mắt nhìn nhau và bàn tính: "Hay là ta hỏi xin con thỏ này nhỉ?" Rồi chúng cất tiếng: "Bác Capriano, bác phải nhượng lại con thỏ này cho chúng tôi không nói nhiều, bao nhiêu tiền chúng tôi cũng trả." Bác đáp: "Các ngài muốn gì tôi cũng chiều, riêng con thỏ này thì không thể, vì cho các ngài rồi thì tôi phá sản mất." Chúng đáp lại: "Ông có phá sản hay không mặc thây ông, dứt khoát phải giao nó cho chúng tôi." Cuối cùng, bác Capriano đành bán con thỏ cho chúng với giá hai trăm lạng vàng, cộng thêm hai mươi lạng để bác mua quà.
Sau khi đã chiếm được con thỏ, bọn cướp mang nó về một ngôi nhà ở vùng quê để thử tài. Mỗi tên cầm một túi tiền và bảo: "Ta hãy sai nó mang một túi về nhà mỗi đứa." Tên trùm bảo: "Trước tiên, hãy mang một túi về nhà ta cái đã." Thế là chúng chất túi lên lưng thỏ, nhưng vừa đặt xong thì con thỏ chẳng thể nhúc nhích nổi, bèn có tên dùng roi quất vào mông nó. Lập tức, con thỏ cắm cổ chạy biến. Bọn cướp đùng đùng nổi giận kéo đến tìm bác Capriano và quát hỏi: "Mày cả gan đem trò này ra bịp bọn tao đấy à, dám bán cho bọn tao một con thỏ mà hễ đặt vài túi tiền lên là không bước nổi ư?" "Nhưng thưa các ngài," ông lão từ tốn đáp, "các ngài có đánh nó không?" "Tất nhiên là có chứ," một tên cướp đáp, "bạn ta đã quất một roi vào mông nó." Ông lão hỏi lại: "Nhưng các ngài đánh vào đâu, mông bên phải hay bên trái?" "Bên trái." "Thảo nào con thỏ chẳng chạy mất," ông lão nói. "Lẽ ra các ngài phải đánh bên phải chứ. Không tuân thủ đúng nguyên tắc, thì trách gì được tôi?" "Đúng thế thật," bọn cướp gật đầu, "bác Capriano nói phải lắm; thôi bác cứ đi ăn đi, còn việc cứ để chúng tôi lo." Thế là tình nghĩa giữa họ lần này vẫn không bị sứt mẻ.
Một thời gian sau, bác Capriano lại bảo vợ: "Chúng ta phải moi thêm ít tiền từ bọn cướp nữa mới được." "Bằng cách nào chứ?" "Ngày mai bà hãy mua một cái nồi mới, rồi nấu ăn bằng một cái nồi cũ ở xó nào đó trong nhà, và đúng giờ kinh Truyền Tin, ngay trước lúc tôi về, bà hãy trút sạch cái nồi cũ sang nồi mới và đặt lên bếp không đốt lửa. Ngày mai tôi sẽ nói với bọn cướp rằng nhà tôi có một cái nồi đun nấu chẳng cần củi lửa gì sất."
Tối hôm sau, bác Capriano lại rủ bọn cướp về nhà mình. Vừa nhìn thấy cái nồi, chúng liền nhìn nhau và bảo: "Ta phải nài nỉ xin cho bằng được." Sau một hồi ngập ngừng, bác cũng bán nó cho chúng với giá bốn trăm lạng vàng, kèm theo hai mươi lạng phụ trội như trước.
Khi về đến cơ ngơi ở vùng quê, bọn cướp liền giết một con dê non béo tốt, bỏ vào nồi, đặt lên bếp không có lửa rồi kéo đi nơi khác. Đến chiều, tất cả hồ hởi chạy về xem đứa nào đến trước để thưởng thức thịt chín. Đứa đến nơi đầu tiên thò tay lấy một miếng thịt ra, hóa ra nó vẫn nguyên vẹn y như lúc vừa bỏ vào. Quá tức giận, hắn bèn đá một cước làm chiếc nồi vỡ đôi. Khi những tên khác kéo về và thấy thịt vẫn sống nhăn, chúng liền đùng đùng nổi giận sang nhà bác Capriano, trách móc bác đã bán cho chúng chiếc nồi nấu gì cũng chín mà hóa ra thịt bỏ vào vẫn còn sống nguyên. "Các ngài có đập vỡ cái nồi không đấy?" bác Capriano hỏi. "Đương nhiên là đập rồi." "Bếp nhà các ngài loại cao hay thấp?" Một tên đáp: "Hơi cao." "Thảo nào nồi không chín; lẽ ra bếp phải thấp chứ. Các ngài đã không tuân thủ quy tắc lại còn đập vỡ nồi, thì trách gì tôi được?" Lọn cướp đành chịu: "Bác Capriano nói phải; thôi bác cứ đi ăn đi, bọn tôi sẽ làm thay việc cho."
Cách đó ít lâu, bác Capriano lại bảo vợ: "Chúng ta phải moi thêm ít tiền từ bọn chúng nữa." "Nhưng làm sao mà xoay sở đây?" "Bà biết chiếc còi để trong rương chứ; hãy đem nó đi sửa lại đi, rồi ngày mai ra hàng thịt mua một bọng máu, buộc nó vào cổ, khoác chiếc khăn san lên; khi tôi về nhà, hãy làm bộ ngồi đó vẻ mặt giận dữ và đèn đóm không thắp sáng. Tôi sẽ dẫn mấy người bạn về, thấy nhà cửa tối tăm tôi sẽ la mắng, còn bà thì cứ câm như hến; lúc đó tôi sẽ rút dao rạch cổ bà. Bà ngã lăn ra sàn; máu từ bọng máu sẽ chảy ra, và bọn cướp sẽ đinh ninh là bà chết thật. Còn con" (quay sang con gái) — "hễ tao bảo gì là phải nghe nấy, khi tao nói: 'Lấy cái còi ra' — thì phải lấy đưa ngay cho tao. Khi tao thổi ba tiếng, bà" (quay sang vợ) "sẽ vùng dậy khỏi sàn nhà. Trông thấy màn này thể nào bọn cướp cũng thèm thuồng muốn có chiếc còi, và ta sẽ bỏ túi thêm sáu trăm lạng vàng nữa từ chúng."
Mọi chuyện diễn ra đúng y như những gì bác Capriano đã sắp đặt; bọn cướp trả cho bác sáu trăm lạng vàng cùng hai mươi lạng phụ trội như thường lệ, rồi hớt hải chạy về nhà giết vợ để thử nghiệm chiếc còi trên người họ. Cơn thịnh nộ của bọn chúng khi phát hiện ra mình lại bị lừa gạt một vố nữa là điều ai cũng có thể tưởng tượng được. Để trả thù, chúng mang theo một chiếc bao tải đến nhà bác Capriano, không nói không rằng xông vào trói giật bác nhét vào bao, rồi xốc lên lưng ngựa phóng đi. Đi một quãng, chúng dừng chân tại một trang trại để ăn uống, để mặc bác Capriano nằm ngoài sân trong cái bao tải.
Bác Capriano bị nhốt trong bao bèn cất tiếng kêu la: "Họ muốn gả con gái nhà vua cho tôi mà tôi nào có muốn!" Tình cờ ở gần đó có một kẻ chăn gia súc đang nghe láng thoáng câu chuyện về cô công chúa, liền lẩm bẩm một mình: "Ta sẽ đến hốt lấy mối hời này mới được." Hắn bèn tiến lại chỗ bác Capriano và hỏi: "Mày bị làm sao thế?" "Chúng muốn gả con gái nhà vua cho tôi, nhưng tôi có vợ rồi nên không lấy." Gã chăn gia súc liền bảo: "Tôi độc thân đây, để tôi cưới cho; nhưng làm sao lo được đây?" Bác Capriano đáp: "Hãy cởi trói thả tôi ra, rồi chui vào trong bao thay thế đi." "Ý kiến hay đấy," gã chăn gia súc nói; thế là hắn thả bác Capriano ra rồi tự mình chui vào bao. Bác Capriano bèn buộc chặt miệng bao lại, cầm lấy cây gậy móc của hắn rồi đi lùa đàn cừu. Chẳng mấy chốc, gã chăn gia súc trong bao lại cất tiếng la oai oái: "Họ muốn gả con gái nhà vua cho tôi. Tôi lấy, tôi lấy!" Một lúc sau, bọn cướp quay lại, vác bao tải lên ngựa rồi phi thẳng ra biển, mặc cho gã chăn gia súc gào thét suốt dọc đường: "Họ muốn gả con gái nhà vua cho tôi. Tôi lấy, tôi lấy!" Ra đến bờ biển, chúng quăng cả bao tải xuống nước rồi quay về nhà.
Trên đường về, tình cờ ngước nhìn lên sườn núi, chúng kinh ngạc kêu lên: "Kìa chúng mày! Không phải bác Capriano đấy chứ?" "Đúng hắn chứ còn ai." "Sao lại thế được nhỉ; chẳng phải chúng ta vừa ném cổ hắn xuống biển rồi cơ mà, sao giờ hắn lại đứng lù lù ở đó?" Thế là chúng vội chạy đến hỏi: "Thế này là thế nào hở bác Capriano, chẳng phải chúng tôi vừa ném bác xuống biển hay sao?" "À! Các chú ném ta ở gần bờ quá, nên ta vớ được cả đàn cừu lẫn đàn bò này đấy; chứ nếu các chú ném ra xa ngoài khơi hơn chút nữa, thì ta còn vớ được nhiều nữa là khác." Nghe vậy, chúng bèn nài nỉ bác Capriano hãy ném tất cả chúng xuống biển, rồi cả bọn kéo nhau ra bãi biển. Bác bắt đầu ném từng tên xuống nước, đứa nào cũng giục giã: "Nhanh lên bác Capriano, ném cháu xuống mau kẻo mấy thằng bạn nó vớt hết phần bây giờ!" Sau khi tống cổ tất cả xuống biển, bác Capriano thong thả thu gom ngựa, cừu và bò lùa về nhà, xây cung điện sừng sững, trở nên vô cùng giàu có, rồi gả con gái và tổ chức một bữa yến tiệc linh đình.
Một loại truyện rất thú vị được tìm thấy trong tuyển tập của Pitrè (từ số 246 đến 270) minh họa cho các câu tục ngữ. Câu chuyện đầu tiên, dựa trên câu châm ngôn "Sống lâu mới biết, học rộng mới hay," kể rằng có đứa trẻ nợ một cụ già ít than hồng để nhóm lửa. Cụ già bảo sẵn sàng cho, ngặt nỗi đứa bé chẳng có vật gì đựng. Đứa bé bèn bốc đầy tro vào lòng bàn tay, đặt viên than lên trên rồi rảo bước ra đi. Cụ già giơ tay đét cho một cái vào đầu rồi thốt lên: "Ta từng trải từng ấy năm tháng ở đời mà vẫn không biết mánh này. 'Sống lâu mới biết, học rộng mới hay.'" Và kể từ dạo đó, câu nói này đã trở thành một câu tục ngữ lưu truyền mãi.
Một câu chuyện khác (số 252) nhắc lại một trò đùa tai quái của Giufà. Để thử lòng vợ và một người bạn vốn là thừa phát lại, người chồng ném một cái đầu dê xuống giếng, rồi phao lên với vợ rằng mình vừa đấm chết một người và phải chặt đầu đi để phi tang nhằm tránh bị nhận dạng. Người vợ hứa giữ kín như bưng, nhưng chẳng được bao lâu lại lén kể cho gã bạn thân nghe, để rồi gã này liền đi tố cáo kẻ sát nhân hụt với quan án. Căn cứ vào đó, họ leo qua giàn nho để trèo vào cửa sổ bắt giữ người chồng rồi giải đến cái giếng nọ. Một viên thừa phát lại trèo xuống đáy giếng và vớt lên chiếc đầu dê. Người chồng lúc này mới bẽn lẽn giải thích trò hề của mình, từ đó sinh ra câu thành ngữ: "Chớ khá đem bí mật trao tay đàn bà; chớ kết thân với phường thừa phát lại, và chớ thuê nhà có giàn nho bám quanh."
Một câu chuyện khác lại cho thấy những tích truyện thời cổ đại vẫn sống bền bỉ trong dân gian như thế nào. Nero, một vị vua bạo ngược, thường giả dạng đi vi hành để dò la xem dân gian đàm tiếu gì về mình. Một hôm, y gặp một bà lão ngoài đồng, và khi cái tên Nero được nhắc đến, thay vì nguyền rủa như bao kẻ khác, bà lại cầu nguyện: "Xin Thượng đế phù hộ ngài." Bà giải thích rằng đất nước họ đã trải qua bao đời vua, đời sau còn tồi tệ hơn đời trước, và giờ đây họ có Nero, kẻ sẵn sàng cướp đoạt mọi người con trai khỏi vòng tay mẹ, chính vì thế mà họ càng phải cầu xin Thượng đế gìn giữ và phù hộ cho ngài, bởi vì "Cái ác thì chẳng bao giờ có điểm dừng."
Thuở ấy có một vị hoàng tử kỳ quặc, hằng mơ tưởng có thể nhào nặn lại thế giới cùng muôn loài theo ý thích để chiến thắng cả Tự nhiên. Y huấn luyện con ngựa của mình ăn thịt và bầy chó ăn cỏ. Y tập cho một con lừa biết khiêu vũ và cất giọng rống lên để tự họa theo nhịp: tóm lại, vị hoàng tử kiêu hãnh khoe khoang rằng nhờ có Nghệ thuật mà con người có thể khuất phục được Tự nhiên. Trong số những trò quái chiêu đó, y còn dạy một con mèo đứng trên bàn cầm ngọn nến đang cháy trong lúc y ăn uống. Mặc cho trên bàn người ta dọn lên món gì, con mèo ấy vẫn trân trân bất động, cầm chặt cây nến hệt như một bức tượng gỗ. Vị hoàng tử đem con mèo ra khoe với đám bạn bè và ngạo mạn tuyên bố: "Tự nhiên chẳng là gì cả; nghệ thuật của ta mới là thứ quyền năng vạn năng, có thể làm được việc này lẫn bao điều kỳ lạ khác." Bạn bè y thường khuyên rằng vạn vật đều phải tuân theo bản tính tự nhiên của nó; "Nghệ thuật dẫu tinh vi đến đâu rồi cũng phai mờ, và Tự nhiên mới là kẻ chiến thắng cuối cùng." Vị hoàng tử thách thức họ cứ việc thử nghiệm thoải mái, quả quyết rằng con mèo đời nào quên được ngón nghề y đã dày công huấn luyện. Một hôm, một người bạn của y bắt được một con chuột, bèn gói vào chiếc khăn tay rồi mang đến dinh thự của hoàng tử. Vừa nghe thấy tiếng động và nhìn thấy con chuột, con mèo liền buông thõng chân nến xuống và cắm cổ rượt theo con mồi. Người bạn nọ bật cười ha hả, quay sang bảo vị hoàng tử đang há hốc mồm ngạc nhiên tột độ: "Hoàng tử kính mến, tôi đã bảo ngài mãi rồi đấy thôi: Nghệ thuật dẫu hay rồi cũng mất, Tự nhiên mới là chủ muôn đời!"
Câu chuyện này vốn được truyền tụng về Dante và Cecco d' Ascoli, trong đó người đóng vai vị hoàng tử chính là nhân vật đầu tiên.
Để cân bằng lại những mẩu chuyện về những kẻ ngốc nghếch đã kể ở trên, chúng ta hãy khép lại chương này bằng một vài giai thoại về những con người thông minh, những câu chuyện từng rất được ưa chuộng từ thời Trung cổ.
Truyện đầu tiên xuất xứ từ Sicily (Gonz., số 50) mang tựa đề:
