[1] Câu chuyện này là một dị bản của truyện Pitrè số 17, Marvizia (tên của nữ nhân vật nhỏ bé bằng quả cẩm quỳ), trong đó phần mở đầu bị lược bỏ. Nữ chính đem lòng yêu một chú chim xanh bắt gặp trong khu vườn nhà mình và lên đường đi tìm nó. Sau nhiều phen phiêu lưu, nàng giúp chú chim trở lại hình hài con người và kết duyên cùng chàng. Các bản kể khác bằng tiếng Ý có cùng cốt truyện này là: bản Sicilia của Pitrè, số 281, Nuovo Saggio, V.; Gonz. số 15; bản Napoli, Pent. II. 9, V. 4; Comp. số 33 (từ vùng Basilicata); bản La Mã, Busk, tr. 99; bản vùng Tuscan, De Gub., Sto. Stefano, số 14; và bản Tyrolese, Schneller, số 13.

Một nét quan trọng trong nhóm truyện trên là "Những thử thách đặt ra cho người vợ". Bên cạnh các câu chuyện kể trên, motif này còn xuất hiện trong những tác phẩm thuộc các nhóm khác: xem De Gub., Sto. Stefano, số 2, và Nov. fior. tr. 209.

Một nét đặc sắc quan trọng khác được thể hiện như sau: Khi người vợ tìm thấy chồng sau chặng đường dài tìm kiếm, thì ngặt một nỗi chàng lại đang nằm dưới quyền thao túng của người vợ thứ hai; thế nhưng, bằng nhiều món quà hối lộ khác nhau, nàng đã thuyết phục được người vợ thứ hai cho phép mình trải qua một đêm trong phòng của chồng. Do đã bị người vợ thứ hai chuốc thuốc mê, người chồng ngủ say như chết khiến nàng không sao đánh thức được. Đến đêm thứ ba, nàng cuối cùng cũng thành công, thổ lộ thân phận cho chàng biết, và hai người cùng nhau trốn chạy. Để làm ví dụ cho motif này, chúng tôi xin dịch đầy đủ bản De Gub., Sto. Stefano, số 14, đã nhắc đến ở trên.

Có một người tiều phu sinh được ba cô con gái. Cứ vào mỗi buổi sáng, từng người một thay phiên nhau đem bánh mì ra rừng cho cha. Người cha và các con công nhận nhìn thấy một con rắn lớn trong lùm cây; rồi có hôm, nó đòi người cha gả một trong ba cô con gái cho mình, đồng thời đe dọa sẽ lấy mạng ông nếu không ai chịu chấp thuận lời đề nghị đó. Người cha đem chuyện này kể lại cho các con nghe, và hai cô chị liền một mực từ chối. Nếu người con út cũng cự tuyệt nốt, thì sẽ chẳng còn chút hy vọng sống nào cho người cha; nhưng vì lòng hiếu thảo, nàng liền tuyên bố ngay rằng từ trước tới nay nàng vẫn luôn yêu thích loài rắn, và nàng thấy con rắn mà cha nàng nhắm tới trông rất đỗi khôi ngô. Nghe vậy, con rắn bèn vẫy chiếc đuôi để tỏ ý mừng rỡ khôn xiết, rồi rước cô dâu ngồi lên lưng mình, đưa nàng bay thẳng đến giữa một thảm cỏ tươi đẹp. Tại đây, nó khiến một tòa lâu đài nguy nga mọc lên, trong khi bản thân nó biến thành một người đàn ông tuấn tú, tự nhận mình là Ngài Fiorante mang đôi bít tất đỏ trắng. Nhưng khốn khổ cho nàng nếu dám hé lộ với bất kỳ ai về sự tồn tại cũng như tên tuổi của chàng! Nàng sẽ vĩnh viễn mất đi người chồng ấy, trừ khi nàng mòn gót một đôi giày sắt, một cây gậy, một chiếc mũ, và khóc đầy bảy bình nước mắt để chuộc lại chàng. Nàng thiếu nữ ngoan ngoãn gật đầu hứa; nhưng nàng dẫu sao cũng là đàn bà; có lần nàng đi thăm các chị; một người trong số họ gò ép muốn biết tên chồng của em gái, và tỏ ra tinh ranh đến mức cuối cùng người em đành phải khai ra. Khi người vợ tội nghiệp quay trở lại tìm chồng, nàng chẳng còn thấy bóng dáng chồng lẫn lâu đài đâu nữa. Để tìm lại được chàng, trong cơn tuyệt vọng, nàng buộc phải chịu đựng nỗi đau đớn khổ luyện. Nàng cứ đi, đi mãi, đi hoài và không ngừng rơi lệ. Khi nàng đã khóc đầy một bình nước mắt, một bà lão xuất hiện trao cho nàng một quả óc chó xinh xắn để đập ra dùng khi khẩn cấp, rồi biến mất. Lúc đã gom đầy bốn bình, nàng lại gặp một bà lão thứ hai cho một hạt phỉ để phá ra lúc lâm nguy, đoạn cũng biến mất. Nàng vừa đong đầy cả bảy chiếc bình thì một bà lão thứ ba hiện ra, để lại cho nàng một hạt hạnh nhân để dùng trong trường hợp khẩn cấp thứ ba, rồi bà cụ ấy cũng biến mất nốt. Cuối cùng, nàng thiếu nữ đã đặt chân tới lâu đài của Ngài Fiorante, người lúc bấy giờ đã lấy vợ khác. Cô gái bèn đập vỡ quả óc chó trước, bên trong có một chiếc áo vô cùng lộng lẫy mà người vợ thứ hai đang thèm thuồng. Thiếu nữ liền ngỏ lời: "Chị có thể lấy nó nếu cho phép em được ngủ cùng Ngài Fiorante." Người vợ thứ hai đồng thời ưng thuận, nhưng ngầm chuốc thuốc phiện cho Ngài Fiorante uống. Đêm hôm ấy, cô gái cất lời: "Ngài Fiorante mang đôi bít tất đỏ trắng hỡi, em đã mòn một đôi giày sắt, chiếc gậy cùng chiếc mũ, lại khóc đầy bảy bình nước mắt, vì vậy chàng hãy nhận ra người vợ đầu tiên của mình đi."

Chàng chẳng đáp lại lời nào, bởi đã thiếp đi vì ngấm thuốc phiện. Hôm sau, cô gái đập vỡ hạt phỉ, và một chiếc váy còn lộng lẫy hơn chiếc trước hiện ra; người vợ thứ hai của Ngài Fiorante lại khao khát món đồ này, và dễ dàng lấy được nó với cùng một điều kiện như trước, nhưng không quên chuốc thuốc phiện cho chồng trước khi đi ngủ. Sang ngày thứ ba, một người đầy tớ trung thành hỏi Ngài Fiorante rằng đêm qua ngài có nghe thấy tiếng kêu khóc phát ra gần chỗ mình hay không. Ngài Fiorante đáp là không, nhưng ngài đã cẩn trọng không uống chút thuốc phiện nào vào đêm thứ ba ấy. Khi ấy, sau khi đập vỡ hạt hạnh nhân và tìm thấy một chiếc váy đẹp tuyệt trần, cô gái đã đổi được sự đồng ý của người vợ thứ hai để được ngủ lại với Ngài Fiorante một lần nữa. Lần này chàng vờ như uống thuốc phiện nhưng thực chất không hề uống. Kế đó, chàng giả vờ chìm vào giấc ngủ, nhưng thực ra vẫn thức trân trân để lắng nghe những tiếng nấc nghẹn ngào của người vợ bị ruồng bỏ—những âm thanh khiến lòng chàng thổn thức khôn nguôi—rồi chồm lên ôm chầm lấy nàng. Ngày hôm sau, họ để lại tòa lâu đài đó cho người vợ thứ hai, cùng nhau rời đi và đến sinh sống hạnh phúc tại một tòa lâu đài kỳ diệu khác.

Tình tiết này cũng xuất hiện trong Pent. V. 3, vốn là tập truyện không thuộc nhóm này; ngoài ra còn có trong Comp. số 51, và Nov. fior. tr. 168, những tác phẩm thực chất thuộc về motif "Con cái hình thú".

Công thức số 6 của Hahn, trong đó một thiếu nữ tự bán mình để đổi lấy ba món quà đắt giá và buộc phải kết hôn với người mua, đã được minh họa đầy đủ qua Gonz. số 18, Pitrè số 105, và Nerucci số 50. Trong câu chuyện cuối cùng này, kẻ mà thiếu nữ đã bán thân cho lại từ chối cưới nàng.

Ngọn đuốc cưới cũng được tìm thấy trong Pitrè số 17, và rõ ràng là tàn tích của phong tục cổ đại. Tình tiết cản trở việc sinh nở của đứa trẻ gợi nhớ đến các thần thoại về Latona và Alcmene, xem các chú thích của Köhler cho Gonz. số 12 (II. tr. 210). Những trường hợp cản trở việc sinh nở một cách ác ý khác trong văn học dân gian có thể tìm thấy trong tác phẩm Ballads Anh và Xéc-ốt của Child, Phần I. tr. 84. Chiếc hộp Pandora cũng hiện diện trong Pent. V. 4.

Những tham chiếu phong phú về các phiên bản khác ở châu Âu của câu chuyện này sẽ được tìm thấy trong các ghi chú của Köhler dành cho Gonz. số 15 (II. 214), và Bladé, Contes pop. rec. en Agenais, tr. 145; ngoài ra có thể bổ sung các ghi chú cho truyện cổ Grimm số 88, 113, 127 ("Chim chiền chiện bay vút", "Hai người con vua", và "Cái lò sưởi bằng sắt"), cùng với Benfey, Pant. I. tr. 255.

[2] Ngọn đèn thắp sáng ban đêm để giúp người vợ nhìn rõ mặt chồng xuất hiện trong Pitrè số 82, và trong một câu chuyện vùng Calabria tại De Gub., Zoöl. Myth. II. 286-287, nơi giọt sáp rơi xuống chiếc gương của chàng trai đang ngủ say. Biến cố tương tự cũng xảy ra trong câu chuyện kỳ lạ mang tên "Lâu đài mê hoặc" ở Comp. số 27, vốn chỉ đơn thuần là sự đảo ngược của thần thoại Cupid và Psyche; trong đó người chồng mới là kẻ tò mò, và giọt sáp rơi xuống người vợ đang ngủ khiến nàng giật mình tỉnh giấc.

Những "chiếc giày sắt" được nhắc đến trong Comp. số 51; Pitrè số 56; Pent. V. 4; De Gub., Sto. Stefano, số 14; Gradi, Vigilia, tr. 26; và Ortoli, tr. 8. Xem thêm Hahn, số 73, 102, và Truyền thuyết xứ Basque, tr. 39.

[3] Xem Köhler trong phần bàn về Gonz. số 16; Dunlop-Liebrecht, tr. 406 (Anmerkung. 475, và Nachtrag, tr. 544); Graesse, Sagen-Kreise, tr. 380; Benfey, I. 254; và Simrock, D.M. tr. 332, 391, 427.

[4] Các phiên bản tiếng Ý khác của câu chuyện này gồm có: Nerucci, số 33, 59; Comparetti, số 27 (vùng Monferrato), đã được nhắc đến ở Chú thích 2; và Schneller, số 13. Truyện Pitrè số 27 cũng có một số điểm giao thoa với câu chuyện của chúng ta.

[5] Nerucci, số 1, và Nov. fior. tr. 319. Để tìm hiểu về câu chuyện "Người đẹp và Quái vật" nói chung, xin xem bài viết của Ralston mang tựa đề này đăng trên tạp chí Nineteenth Century, số 22, tháng 12 năm 1878; cùng các ghi chú trong Truyện cổ tích Tây Tạng của Schiefner, Luân Đôn, 1882, tr. xxxvii.

[6] Các phiên bản sau đây đều chứa đựng các tình tiết người cha hỏi các cô con gái muốn được quà gì, và sự trở về muộn màng của người con gái với quái vật: Busk, tr. 115; Gradi, Saggio, tr. 189; Comparetti, số 64 (Montale); và Zoöl. Myth. II. tr. 382 (Leghorn), hãy so sánh với Truyện cổ tích Ấn Độ, tr. 292. Trong Fiabe Mant. số 24, chúng ta bắt gặp những món quà của người cha và chiếc nhẫn đồng cảm; nhưng mối nguy hiểm đối lại không phụ thuộc vào việc cô dâu về muộn. Trong Zoöl. Myth. II. tr. 381 (Piedmont), ta cũng thấy quà của người cha; song hiểm họa giáng xuống quái vật lại bắt nguồn từ việc người vợ hé lộ tên thật của chàng cho các chị mình nghe. Schneller, số 25, bao gồm phần mở đầu quen thuộc (những món quà của người cha), nhưng con quái vật—trong hình hài một con rắn—lại đồng hành cùng cô dâu trong chuyến về thăm nhà, và khi họ đang nhảy múa cùng nhau, nàng vô tình dẫm lên đuôi nó làm nó giập nát, lập tức con rắn biến thành một chàng thanh niên tuấn tú. Một câu chuyện của người Sicilia mang tên "Zafarana" (Gonz. số 9) bao gồm cả hai tình tiết vừa nêu trên, nhưng nhìn chung khác biệt với nhóm truyện mà chúng ta đang khảo sát.

Gắn kết chặt chẽ với công thức của truyện "Người đẹp và Quái vật" là motif "Con cái hình thú". Ở nhóm sau, phần mở đầu (quà của người cha) cùng tình tiết người vợ về thăm nhà rồi trở về muộn hoàn toàn vắng bóng. Đứa trẻ hình thú thường ra đời do lời nguyện cầu bồng bột của người mẹ hiếm muộn rằng bà chỉ cần sinh được một đứa con trai, dù cho nó có giống bất kỳ loài động vật nào mà bà vô tình nhìn thấy đi chăng nữa (Hahn, Công thức số 7). Khi đứa trẻ hình thú đã khôn lớn, cha mẹ chúng tìm cách cưới vợ cho nó; hai trong số ba cô con gái tỏ thái độ ghê tởm nên đã bị giết chết; người thứ ba thận trọng hơn và cuối cùng đã giải nguyền được cho chồng, thường là bằng cách đốt tấm da mà chàng có thể tùy ý mặc vào hay cởi ra. Câu chuyện tiêu biểu cho nhóm này là Pitrè số 56, "Con rắn". Ngoài những tham chiếu phong phú của Pitrè, ta có thể bổ sung: Comparetti, số 9 (Monferrato), nơi hoàng tử lấy lại hình dáng sau cuộc hôn nhân thứ ba mà không cần nhờ đến bất kỳ phương thức giải nguyền nào khác; số 66 (Monferrato), hoàng tử lột bỏ bảy lớp da và từ một con rồng biến thành một chàng trai khôi ngô. Trong cả hai câu chuyện này, hoàng tử vốn bị phù phép chứ không phải sinh ra do lời ước của mẹ. Bản của Gianandrea, tr. 15, là một dị bản của Comp. số 9. Tác phẩm của Corazzini, tr. 429 (Benevento), lại thuộc về nhóm "Người đẹp và Quái vật" nhiều hơn; trong đó người chồng biến mất sau khi người vợ tiết lộ với mẹ chàng bí mật về việc chàng là một thiếu niên tuấn tú vào ban đêm. Một phiên bản có phần tương tự nằm trong Prato, số 4, "Il Re Serpente". Xem thêm Finamore, Nov. pop. abruzzesi, số 6, 21, và Archivio, I. tr. 424 (Piedmont), 531 (Tuscany); II. tr. 403 (Marches); III. tr. 362 (Abruzzi).

Để tìm các tham chiếu khác về nhóm này, xin xem phần chú thích của Köhler cho tác phẩm của Widter-Wolf, Jahrb. VII. tr. 249; Benfey, Pant. I. tr. 265 và các trang tiếp theo; cùng chú thích cho truyện Grimm số 108 ("Hans Cầu Gai") và số 144 ("Chú lừa nhỏ").

[7] Các phiên bản tiếng Ý khác có thể tìm thấy trong Pitrè, số 38; Gonz., số 27; Pent. II. 2; Busk, tr. 46, 57, và 63; Fiabe Mant. số 3 và 17; Nov. tosc. 4; và Schneller, số 21. Tác phẩm Pent. II. 5 chứa đựng nhiều điểm tương đồng, mặc dù nó thuộc nhóm "Con cái hình thú".

Hai phiên bản ngoài nước Ý rất gần gũi là Asbj. số 84, "Hiệp sĩ xanh" [Truyện kể từ miền núi Fjeld, tr. 311, "Hiệp sĩ xanh"], và Hahn, số 7, "Chiếc gậy vàng".

Một tình tiết quan trọng trong những câu chuyện trên là "hoàng tử ốm đau và bài thuốc bí truyền". Điều này được tìm thấy trong các câu chuyện thuộc các nhóm khác, chẳng hạn như trong Schneller, số 9, 10, 11; trong số 10 công chúa đổ bệnh, trong số 11 chỉ đơn thuần là "cuộc họp bàn của các mụ phù thủy bị nghe lén"; Nov. fior. tr. 599, 601 (công chúa lâm bệnh), và Comp. số 8 (hoàng tử bệnh tật).

Nét đặc trưng trên còn xuất hiện trong nhóm truyện có thể mang tên "Thật và Giả", mà câu chuyện số 107 của Grimm, "Hai kẻ lữ hành", là một minh họa xuất sắc. Các phiên bản tiếng Ý có thể tìm thấy trong Widter-Wolf, số 1 (Jahrb. VII. tr. 3); Nerucci, số 23; Ive, Nozze Ive-Lorenzetto, tr. 31, "La Curona del Gran Giegno". Các phiên bản ngoài nước Ý nằm trong phần chú thích của Köhler cho Widter-Wolf, và chú thích của Ive cho câu chuyện dẫn trên.

[8] Nhóm này được Hahn đặt tên theo nhân vật Geneviève de Brabant, người có truyền thuyết được ghi lại trong Dict. des Légendes, tr. 396, và được chú thích phong phú trong Sacre Rappresentazioni của D'Ancona, III. tr. 235.

[9] Tựa đề gốc của tác phẩm là "Li figghi di lu Cavuliciddaru", nghĩa là "Những người con gái của người hái rau dại".

[10] Một phiên bản khác của người Sicilia là "Re Sonnu", nằm trong Pitrè, Nuovo Saggio, số 1. Bên cạnh các tham chiếu trong Pitrè, số 36, và Gonz., số 5, ta có thể bổ sung thêm: Fiabe Mant. số 14, chỉ tính riêng phần bắt cóc trẻ em và lời buộc tội giết người nhằm vào người mẹ; số 46, một phiên bản nghèo nàn bị thất lạc phần đầu; Comparetti, số 6 (Basilicata), và số 30 (Pisa); số 17 (Pisa) là một bản bị khuyết tật do bỏ qua công đoạn tìm kiếm những món đồ kỳ diệu; một dị bản bị bóp méo khác từ vùng Monferrato cũng xuất hiện trong cùng tuyển tập này, ở số 25. Xem thêm Prato, Quattro nov. pop. livornesi, số 2, và Finamore, số 39. Hai nét đặc trưng trong câu chuyện của chúng ta cũng hiện diện ở nhiều tác phẩm khác; đó là: "Các vật thể đồng cảm" (như chiếc nhẫn...) và "Thuốc mỡ hoặc lá cây cải tử hoàn sinh". Đối với trường hợp thứ nhất, xin xem chú thích cho hai câu chuyện tiếp theo, và nói chung là Brueyre, tr. 93; đối với trường hợp thứ hai, xem Gonz. số 40; Comparetti, số 32 (xem Chú thích 12); Bernoni, Punt. III. tr. 84. Trong các câu chuyện này, thứ chất liệu có khả năng hồi sinh sự sống là một loại thuốc mỡ; còn những chiếc lá sở hữu quyền năng tương tự lại được tìm thấy trong Pitrè, số 11; Pent. I. 7; La Posillecheata, số 1; và Coronedi-Berti, số 14. Xem thêm truyện Grimm số 16, "Ba chiếc lá rắn"; Truyền thuyết xứ Basque, tr. 117; Benfey, Pant. I. 454; Cox, Thần thoại Aryan, I. 160; và Germania, XXI. tr. 68. Về các phiên bản ngoài nước Ý của câu chuyện trong văn bản, xin tra cứu ghi chú của Köhler trong Mélusine, tr. 213, cho một dị bản Breton, cùng Truyện cổ tích Ấn Độ, tr. 242, 277.

Bao hàm trong công thức trên là một vài câu chuyện có phần khác biệt, trong đó sự bức hại giáng lên người vợ vô tội xuất phát từ nhiều nhân vật khác nhau. Chẳng hạn, trong các truyền thuyết Ý, Thánh Guglielma bị chính anh chồng hãm hại; Thánh Ulila bị cha mẹ chồng ngược đãi; còn Stella bị mẹ kế đối xử tệ bạc. Xem D'Ancona, sách đã dẫn, tr. 199, 235, 317. Một phiên bản dân gian có phần biến dạng của truyền thuyết thứ hai trong số các truyền thuyết vừa kể có thể tìm thấy ở Nerucci, số 39; và phiên bản của truyền thuyết thứ ba ở Gonz., số 24.

Tuy nhiên, phổ biến hơn cả là sự bức hại đến từ những người chị em ghen tị hoặc bà mẹ kế độc ác. Vai trò quan trọng do nhân vật sau thủ diễn trong các câu chuyện cổ ở miền Bắc châu Âu cũng tương đương với những gì diễn ra ở miền Nam. Câu chuyện dưới đây đến từ Siena (Pitrè, La Scatola di Cristallo) sẽ minh họa đầy đủ cho nhóm này.

Ngày xửa ngày xưa, có một người đàn ông góa vợ sống cùng cô con gái nhỏ độ mười đến mười hai tuổi. Người cha gửi con đến trường, và vì cô bé trơ trọi một mình trên cõi đời, ông luôn căn dặn cô giáo phải hết lòng bảo ban nó. Lúc bấy giờ, khi thấy đứa trẻ không có mẹ, cô giáo liền đem lòng yêu mến người cha, và cứ rỉ tai cô bé rằng: "Hãy hỏi cha em xem có muốn lấy cô làm vợ không." Câu này ngày nào cô ta cũng lặp đi lặp lại, cho đến cuối cùng cô bé đành thưa rằng: "Thưa cha, cô giáo cứ hỏi con hoài xem cha có muốn lấy cô ấy làm vợ không ạ." Người cha đáp: "Ấy chà! con gái của cha ơi, nếu ta lấy người vợ khác, con sẽ gặp phải vô vàn rắc rối lớn đấy." Thế nhưng cô bé cứ nài nỉ mãi, và cuối cùng người cha cũng xuôi lòng, đồng ý đến nhà cô giáo vào một buổi tối nọ. Gặp lại ông, cô ta vô cùng mãn nguyện, và họ nhanh chóng định ngày cưới chỉ trong vài ngày sau đó. Đứa bé tội nghiệp làm sao! Nó phải hối hận cay đắng biết bao khi vớ phải người mẹ kế tệ bạc và nhẫn tâm với mình đến thế! Mụ bắt cô bé hằng ngày phải ra lan can tưới nước cho một chậu húng quế, nơi nguy hiểm đến độ chỉ cần sảy chân là rơi tõm xuống một con sông lớn.

Một ngày nọ, có con đại b Đại bàng bay ngang qua liền cất tiếng hỏi: "Cháu đang làm gì ở đây vậy?" Cô bé đang tấm tức khóc vì nhận ra nguy cơ rơi xuống dòng nước xiết quá lớn. Con đại bàng bảo: "Hãy trèo lên lưng ta, ta sẽ đưa cháu đi, cháu sẽ được sống sung sướng hơn ở với mụ mẹ kế mới." Sau một chặng đường dài bay lượn, họ tới một vùng đồng bằng rộng lớn, nơi có một tòa lâu đài đẹp đẽ hoàn toàn bằng pha lê; con đại bàng gõ cửa và hô lên: "Mở cửa ra các tiểu thư ơi, mở cửa ra! Ta vừa đưa về đây một cô bé xinh xắn này." Khi những người trong cung điện mở cửa và nhìn thấy thiếu nữ kiều diễm ấy, họ ngạc nhiên đến ngây người, liên tục ôm hôn và vuốt ve nàng. Trong khi đó, cánh cửa đã được khép lại, và họ sống những ngày bình yên, thỏa nguyện.

Hãy quay lại với con đại bàng, kẻ đinh ninh rằng mình đang làm cho mụ mẹ kế một vố tức tối. Một ngày nọ, đại bàng bay trở về chiếc lan can nơi mụ mẹ kế đang tưới húng quế. "Con gái ngươi đâu rồi?" đại bàng cất tiếng hỏi. "Á chà!" mụ ta đáp, "chắc nó ngã từ lan can này xuống sông mất rồi; mười ngày nay ta chẳng hề tin tức gì về nó cả." Con đại bàng liền đáp trả: "Ngươi đúng là kẻ ngu ngốc! Ta đã bốc nó đi rồi; thấy ngươi đối xử với nó quá đỗi tàn nhẫn nên ta đã đưa nó đến chỗ các nàng tiên của ta, và hiện giờ con bé đang rất khỏe mạnh." Nói đoạn, con đại bàng vỗ cánh bay đi.

Mụ mẹ kế hằm hằm sát khí cùng cơn ghen tuông lồng lộn, bèn gọi một mụ phù thủy trong thành phố đến và dặn rằng: "Ngươi thấy đấy, con đanh đá đó vẫn còn sống và đang ẩn náu tại dinh thự của đám tiên trên lưng con đại bàng hay lai vãng qua lan can nhà ta; bây giờ ngươi phải làm ơn tìm cách tiêu diệt đứa con ghẻ này cho ta, vì ta sợ rằng thể nào có ngày nó cũng quay về, và khi chồng ta phát hiện ra sự việc, ông ấy nhất định sẽ lấy mạng ta mất." Mụ phù thủy đáp: "Ồ, bà chẳng phải sợ chuyện đó đâu: cứ để mặc tôi lo."

Mụ phù thủy đã làm những gì? Mụ ta nhào nặn một giỏ bánh ngọt nhỏ, bên trong có tẩm bùa phép; rồi mụ viết một bức thư mạo nhận là từ người cha, với nội dung rằng ông đã dò la được tung tích của con gái và muốn gửi tặng món quà này, đồng thời bày tỏ nỗi mừng vui khôn xiết khi biết tin con đang ở cùng các nàng tiên.

Hãy tạm gác mụ phù thủy đang dàn dựng âm mưu lừa bịp này lại để quay trở lại với Ermellina (tên của cô thiếu nữ). Các nàng tiên từng dặn nàng rằng: "Nghe đây Ermellina, chúng ta phải đi vắng bốn ngày; trong khoảng thời gian này hãy hết sức cảnh giác, tuyệt đối không được mở cửa cho bất kỳ ai, bởi mẹ kế của cháu đang mưu toan giăng bẫy hãm hại đấy." Nàng đã hứa sẽ chẳng hé cửa cho một ai: "Xin các dì đừng lo, cháu ở đây rất sung sướng và chẳng dính dáng gì đến mụ mẹ kế nữa đâu." Nhưng sự đời lại chẳng được như ý muốn. Các nàng tiên vừa khuất bóng thì sang ngày hôm sau, khi Ermellina đang thui thủi một mình, nàng nghe thấy tiếng gõ cửa vang lên và tự nhủ: "Cứ gõ mỏi tay đi! Ta chẳng thèm mở cửa cho ai hết." Thế nhưng những cú đập ngày càng dồn dập, và sự tò mò đã sai khiến nàng ghé mắt nhìn qua cửa sổ. Nàng nhìn thấy gì cơ chứ? Nàng trông thấy một cô hầu gái trong chính ngôi nhà của mình (bởi mụ phù thủy đã hóa trang thành người ở của cha nàng). "Ôi Ermellina thân yêu của tôi ơi," mụ ta cất giọng, "cha em đang khóc đầm đìa vì đau xót, bởi ngài cứ đinh ninh rằng em đã chết, nhưng con đại bàng bắt cóc em hôm trước đã bay về báo tin vui rằng em đang ở đây cùng các tiên nữ. Trong lúc này, vì không biết phải bày tỏ sự quan tâm thế nào cho phải phép—nhờ hiểu rõ em chẳng thiếu thốn thứ gì—cha đã nghĩ ra cách gửi cho em giỏ bánh ngọt nhỏ này đây." Ermellina vẫn chưa chịu mở cửa; cô hầu gái liên tục nài nỉ nàng hãy xuống lấy giỏ bánh và bức thư, nhưng nàng đáp: "Không, em chẳng cần gì hết!" Cuối cùng, bởi bản tính phụ nữ, nhất là các thiếu nữ trẻ tuổi, vốn rất mê đồ ngọt, nàng đành bước xuống mở cửa. Khi mụ phù thủy trao giỏ bánh, mụ ta liền bảo: "Ăn thử đi cưng," rồi bẻ ra một miếng bánh đã bị tẩm độc đưa cho nàng. Vừa ngoạm miếng đầu tiên, mụ già liền biến mất tăm. Ermellina chưa kịp đóng cửa lại thì đã ngã khuỵu xuống cầu thang.

Khi các nàng tiên trở về, họ gõ cửa nhưng chẳng ai ra mở; bấy giờ họ mới nhận ra chuyện chẳng lành đã xảy ra và bắt đầu bật khóc. Nàng tiên đứng đầu nhóm cất giọng: "Chúng ta phải phá cửa vào thôi," và quả nhiên họ đã làm thế, để rồi chết lặng khi trông thấy Ermellina nằm bất động trên cầu thang. Những người bạn vô cùng yêu quý nàng liền nài nỉ vị thủ lĩnh hãy cứu sống Ermellina, nhưng bà từ chối: "Bởi vì," bà nói, "nó đã dám trái lời ta;" thế nhưng mọi người cứ khẩn khoản van xin mãi cho đến khi bà xuôi lòng; nàng tiên bước lại mở miệng Ermellina, lấy ra miếng bánh ngọt mà nàng chưa kịp nuốt xuống, nâng người dậy, và thế là Ermellina tỉnh lại.

Khỏi phải nói những người bạn vui mừng đến nhường nào; dẫu vậy, vị thủ lĩnh vẫn quở trách nàng vì tội dám trái lệnh, và Ermellina đã hứa sẽ không tái phạm.

Một lần nữa, các nàng tiên lại có việc phải đi vắng. Vị thủ lĩnh dặn dò: "Hãy nhớ lấy, Ermellina: lần đầu ta đã chữa khỏi cho cháu, nhưng lần thứ hai thì ta sẽ mặc kệ cháu đấy." Ermellina trấn an rằng họ cứ yên tâm, nàng sẽ chẳng mở cửa cho ai đâu. Nhưng ngặt một nỗi sự đời lại trái ngược; con đại bàng, vì muốn chọc tức mụ mẹ kế thêm nữa, lại lân la đến báo tin Ermellina hãy còn sống. Mụ mẹ kế một mực chối đây đẩy trước mặt đại bàng, nhưng mụ lập tức triệu tập mụ phù thủy tới lần nữa, thông báo rằng đứa con ghẻ vẫn sống nhăn răng và gầm lên: "Hoặc là ngươi phải giết cho bằng được nó, không thì ta sẽ trừng trị ngươi cho bõ ghét." Mụ già thấy mình đã rơi vào thế kẹt, bèn hiến kế bảo mụ ta mua một chiếc váy thật lộng lẫy, thuộc loại đẹp nhất có thể tìm thấy, rồi tự biến hóa thành người thợ may của gia đình, cầm theo chiếc váy lên đường tìm đến chỗ tội nghiệp Ermellina. Mụ ta gõ cửa rồi cất giọng: "Mở cửa ra, mở cửa ra, ta là thợ may của con đây." Ermellina nghé đầu ra cửa sổ và nhận ra người thợ may quen thuộc; quả thực nàng có chút hoang mang bối rối (thực ra bất cứ ai rơi vào hoàn cảnh đó cũng sẽ thế thôi). Người thợ may giục giã: "Xuống đây mau, ta còn phải thử váy cho con nữa." Nàng đáp lại: "Không, không đâu; em đã bị lừa một lần rồi." "Nhưng ta không phải mụ già đó đâu," thợ may phân bua, "con thừa nhận ta cơ mà, vì ta vẫn luôn là người may váy cho con từ trước tới nay mà." Tội nghiệp Ermellina lại sập bẫy, bước chân xuống cầu thang; ngặt nỗi khi nàng còn đang loay hoay cài khóc áo thì mụ thợ may đã quay đầu tẩu thoát và biến mất tăm. Ermellina vội vã đóng cửa lại và cất bước định leo lên lầu; nhưng số phận không cho phép nàng đi tiếp, bởi nàng ngã lăn ra chết ngay tại chỗ.

Hãy quay lại với các nàng tiên, những người vừa trở về nhà và gõ cửa; nhưng gõ thì được ích gì khi chẳng còn ai bên trong nữa! Họ òa khóc nức nở. Vị thủ lĩnh cất lời: "Ta đã bảo là con bé này sẽ lại phản bội ta mà; nhưng giờ thì ta sẽ mặc kệ nó luôn." Thế là họ phá cửa bước vào, chứng kiến cô thiếu nữ tội nghiệp vẫn diện chiếc váy lộng lẫy đó trên người, nhưng đã lạnh ngắt. Tất cả đều khóc thương thảm thiết, bởi họ thực lòng yêu mến nàng. Nhưng sự đã rồi, chẳng còn cách nào khác; vị thủ lĩnh bèn vung chiếc đũa thần lên, truyền lệnh xuất hiện một chiếc tráp quý giá khổng lồ được nạm toàn kim cương cùng những loại đá quý khác; kế đó, những người còn lại kết một vòng hoa vàng lộng lẫy đội lên đầu thiếu nữ rồi đặt nàng vào trong chiếc tráp. Chiếc tráp lộng lẫy và đắt giá đến mức trông giống như một kỳ quan. Tiếp theo, mụ tiên già lại vung đũa thần theo lệ thường để triệu gọi một chú tuấn mã tuyệt mỹ mà ngay cả nhà vua cũng chẳng tài nào sở hữu nổi. Đoạn, họ đặt chiếc tráp lên lưng ngựa, dắt thẳng ra quảng trường lớn của thành phố, và vị thủ lĩnh cất lời dặn dò: "Hãy đi đi, và đừng dừng bước cho đến khi gặp được ai đó thốt lên rằng: 'Dừng lại làm ơn, ta vì ngươi mà mất cả ngựa rồi đây'."

Giờ hãy tạm gác lại những nàng tiên đang đau đớn xót xa để hướng sự chú ý về phía con tuấn mã đang phi nước đại. Đúng lúc ấy, ai vô tình đi ngang qua? Hoàng tử (tên vị vua này không được sử sách nhắc tới); chàng trông thấy con ngựa mang theo kỳ quan trên lưng. Lập tức, nhà vua quất ngựa đuổi theo thục mạng, phóng nhanh đến nỗi làm con ngựa kiệt sức ngã lăn ra chết dọc đường, buộc chàng phải bỏ lại nó để tiếp tục chân đất rượt theo con ngựa kia. Chàng hoàng tử tội nghiệp thấm mệt và chẳng thể chịu đựng thêm được nữa; thấy mình sắp mất hút mục tiêu, chàng tuyệt vọng gào lên: "Dừng lại làm ơn, ta vì ngươi mà mất cả ngựa rồi đây!" Nghe đúng câu khẩu hiệu ấy, con ngựa liền đứng khựng lại. Khi nhà vua nhìn thấy thiếu nữ kiều diễm đã chết nằm trong tráp, chàng hoàn toàn quên bẵng mất con ngựa của mình, quyết định khuân chiếc tráp kia về thành phố. Hoàng thái hậu hay tin con trai đi săn trở về mang theo một gánh nặng lạ lùng thì vô cùng ngỡ ngàng chẳng hiểu ra sao. Vua cha đã qua đời nên chàng một tay thâu tóm quyền lực tối thượng. Về đến hoàng cung, chàng ra lệnh dỡ tráp xuống và khiêng thẳng vào phòng ngủ của mình; kế đó, chàng gọi mẹ tới và tuyên bố: "Thưa mẫu thân, con đi săn và đã vớt vò tìm được một người vợ." "Nhưng đó là cái gì chứ? Một con búp bê á? Hay một xác chết?" "Tâu mẫu thân," hoàng tử đáp lời, "mẫu thân chẳng cần bận tâm nó là gì đâu, chỉ biết đó là vợ của con là được." Mẫu thân nghe vậy liền phì cười rồi quay gót bỏ về phòng riêng (một bà mẹ tội nghiệp thì làm được gì hơn cơ chứ?).

Kể từ dạo đó, chàng hoàng tử tội nghiệp chẳng buồn đi săn bắn, chẳng màng tiêu khiển giải trí, thậm chí chẳng thèm đến phòng ăn mà toàn tự tál rải rác ngay trong phòng mình. Đen đủi thay, một cuộc chiến tranh bỗng bùng nổ buộc chàng phải xuất chinh tòng quân. Trước khi đi, chàng gọi mẹ lại và dặn dò: "Thưa mẫu thân, con muốn nhờ hai thị nữ thật cẩn trọng túc trực canh gác chiếc tráp này; bởi nếu lúc con trở về mà phát hiện chiếc tráp xảy ra bất cứ bề gì, con sẽ xử trảm hai ả thị nữ đó." Hoàng thái hậu vì thương con nên trấn an: "Cứ đi đi con, đừng lo lắng gì hết, chính tay ta sẽ túc trực canh chừng chiếc tráp cho." Chàng ru rỉ khóc suốt mấy ngày liền vì phải rời xa báu vật của đời mình, nhưng ngặt nỗi sự chẳng đặng đừng, chàng đành phải lên đường.

Suốt dọc hành trình xa xôi, trong các bức thư gửi về nhà, chàng chẳng ngớt lời căn dặn mẫu thân hãy chăm sóc cho "người vợ" của mình. Hãy quay trở lại với hoàng thái hậu, người vốn chẳng buồn bận tâm đến chuyện đó nữa, thậm chí còn chẳng màng sai người đến phủi bụi cho chiếc tráp; thế rồi bất ngờ có bức thông bái gửi về báo tin hoàng tử đã giành thắng trận khải hoàn và sẽ trở về cung điện chỉ trong vài ngày tới. Hoảng hốt, bà liền triệu các thị nữ tới và quát lên: "Các ngươi ơi, chúng ta tiêu đời rồi." Họ ngơ ngác đáp: "Sao lại thế thưa Điện hạ?" "Bởi vì con trai ta sắp sửa quay về rồi, thế mà chúng ta đã chăm sóc 'con búp bê' ra sao chứ?" Họ thừa nhận: "Đúng thế thật; hay bây giờ chúng ta mau đi lau mặt cho búp bê đi." Cả bọn kéo vào phòng hoàng tử và tá hỏa nhận ra khuôn mặt lẫn đôi tay con búp bê đã phủ đầy bụi bẩn cùng vết phân ruồi, thế là họ vội vã vơ lấy miếng bọt biển để lau rửa mặt mũi cho nàng, ngặt nỗi mấy giọt nước không may rớt xuống chiếc váy làm ố loang lổ cả một mảng. Đám thị nữ tội nghiệp hoảng hốt khóc thét lên, đành chạy đi tìm hoàng hậu để xin mưu kế. Hoàng hậu liền bày cách: "Các ngươi biết phải làm gì không? Mau đi gọi thợ may tới, lùng mua cho bằng được một chiếc váy y hệt thế này rồi thay thế chiếc váy cũ trước khi con ta về tới." Đám thị nữ làm y chang lời dặn, lon ton chạy vào phòng bắt đầu loay hoay tháo khuy áo. Ngay khoảnh khắc vừa kéo tay áo đầu tiên ra, Ermellina chợt mở bừng mắt. Đám thị nữ tội nghiệp hoảng sợ giật nảy mình lùi lại, nhưng một ả gan dạ hơn liền trấn an: "Ta cũng là phụ nữ mà con bé này cũng vậy thôi; nó có ăn thịt mình đâu mà sợ." Cắt ngắn câu chuyện, họ lột hẳn chiếc váy đó ra, và ngay khi vừa trút bỏ xiêm y, Ermellina liền cựa quậy bước ra khỏi tráp, ngơ ngác đi lại quan sát xem mình đang ở xó xỉnh nào. Đám thị nữ vội quỳ rạp xuống chân nàng, van xin nàng hãy khai thật thân phận. Nàng thiếu nữ tội nghiệp liền kể lại đầu đuôi câu chuyện. Đoạn, nàng hỏi: "Tôi đang ở đâu thế này?" Sẵn dịp, đám thị nữ liền gọi hoàng thái hậu tới để giải thích rõ ngọn nguồn. Mẫu thân nhà vua thuật lại toàn bộ sự thật, và nàng thiếu nữ tội nghiệp nghe xong chỉ biết chìm trong nước mắt ân hận khi nghĩ đến ơn nghĩa sinh thành tái tạo mà các nàng tiên đã dành cho mình.

Lúc bấy giờ hoàng tử đã cận kề ngày về, hoàng thái hậu liền bảo con búp bê: "Lại đây con; mặc thử một trong những bộ váy đẹp nhất của ta xem nào." Nói tóm lại, bà cho nàng diện trang phục lộng lẫy hệt một bà hoàng. Chẳng mấy chốc hoàng tử đã về tới. Họ nhốt "con búp bê" vào một căn phòng nhỏ để không ai trông thấy. Nhà vua trở về trong niềm hân hoan rợp trời, kèn cựa vang dội cùng cờ hoa phấp phới mừng chiến thắng. Nhưng chàng chẳng màng đếm xỉa đến những thứ đó, vội vã ba chân bốn cẳng chạy thẳng về phòng mình để ngắm con búp bê; ngặt nỗi đám thị nữ đã quỳ sụp xuống trước mặt chàng, khóc lóc phân trần rằng con búp bê bốc mùi hôi thối quá chịu không nổi nên họ buộc lòng phải chôn cất nó đi rồi. Nhà vua nhất quyết không chấp nhận cái cớ ấy, lập tức ra lệnh cho hai tên lính hầu dựng giàn treo cổ lên. Mẫu thân ra sức an ủi chàng trong vô vọng: "Con tôi ơi, đó chỉ là một cái xác chết." "Không, không đời nào, con chẳng nghe lý do lý trấu gì sất; dù sống hay chết, các người cũng phải để nó lại cho con chứ." Cuối cùng, khi nhận ra con trai mình quả thực đang đằng đằng sát khí với cái giàn treo cổ, bà hoảng hốt giật chiếc chuông nhỏ, và người bước ra không còn là con búp bê nữa, mà là một thiếu nữ kiều diễm tuyệt trần chưa từng thấy trên đời. Hoàng tử ngẩn người kinh ngạc, thốt lên: "Cái gì thế này!" Bấy giờ, hoàng thái hậu, đám thị nữ và cả Ermellina buộc lòng phải khai sạch mọi chuyện đã xảy ra. Chàng nghẹn ngào: "Thưa mẫu thân, vì con từng tôn thờ nàng ấy lúc đã chết và gọi là vợ, thì giờ đây con muốn nàng chính thức trở thành vợ hợp pháp của con." "Được chứ con trai," mẫu thân đáp lời, "cứ làm theo ý con đi, ta hoàn toàn ủng hộ." Họ nhanh chóng chuẩn bị hôn lễ, và chỉ vài ngày sau, hai người đã chính thức trở thành vợ chồng.

Các phiên bản thuộc vùng Sicilia của câu chuyện này có thể tìm thấy trong Pitrè, số 57, 58; Gonz., số 2-4. Bên cạnh các tham chiếu phong phú trong phần chú thích của những câu chuyện vừa kể, ta có thể bổ sung thêm: Fiabe Mant. số 28; Truyện cổ tích vùng Tuscan, số IX.; Nov. fior. tr. 232, 239; De Nino, XLI., XLIX., L.; Nov. tosc. 9. Các phiên bản châu Âu khác gồm có: truyện Grimm số 53, "Bạch Tuyết nhỏ"; Hahn, số 103; Lo Rondallayre, số 46: xem thêm chú thích của Köhler cho Gonz., số 2-4.

Nhóm truyện "mẹ kế" cuối cùng mà chúng ta đề cập chính là Công thức 15 của Hahn mang tên "Phryxos và Helle", trong đó cả hai anh em đều bị mẹ kế ngược đãi hãm hại. Một minh họa xuất sắc cho nhóm này là Pitrè, số 283.

Ngày xửa ngày xưa có hai vợ chồng sinh hạ được một trai một gái. Người vợ qua đời, người chồng tái giá với một mụ đàn bà có cô con gái bị chột một mắt. Người chồng làm nghề nông, hằng ngày ra đồng làm lụng. Mụ mẹ kế căm ghét lũ con riêng của chồng, để tống khứ chúng đi, mụ bèn nướng một ít bánh mì rồi giao cho chúng mang ra đồng cho cha, nhưng lại chỉ đường sai bét nhè để chúng lạc lối trong rừng. Khi hai đứa trẻ lên tới vùng núi non, chúng bắt đầu gọi cha nhưng chẳng có ai đáp lại. Ngặt nỗi cô em gái mang trong mình phép thuật; đến khi tới một con suối nọ và người anh khát nước đòi uống, nàng liền ngăn cản: "Đừng uống nước suối này nhé anh, kẻo anh sẽ biến thành lừa đấy." Đi tiếp một quãng, họ gặp một con suối khác và người anh lại thèm nước muốn uống; nhưng cô em gái tiếp tục can: "Đừng uống nước suối ấy, nếu không anh sẽ biến thành con bê đấy." Dù vậy, cậu bé vẫn bất chấp uống nước và lập tức biến thành một chú bê con mọc sừng bằng vàng. Họ tiếp tục hành trình đến bờ biển, nơi có một dinh thự tráng lệ thuộc về hoàng tử. Khi hoàng tử trông thấy thiếu nữ và ngây ngất trước vẻ đẹp kiều diễm của nàng, chàng liền cưới nàng làm vợ, đoạn hỏi nàng về lai lịch chú bê nhỏ, nàng đáp: "Thiếp yêu quý nó bởi vì thiếp đã nuôi nấng nó từ nhỏ."

Giờ hãy quay trở lại với người cha, vì quá đau buồn trước sự biến mất biệt tăm của các con, ông đã tha thẩn đi lang thang đây đó để khuây khỏa nỗi lòng, vừa đi vừa hái rau thì là. Cuối cùng ông cũng đến được dinh thự nơi cô con gái đang làm vương phi ngự trị. Nhìn qua khung cửa sổ, cô con gái nhận ra cha liền gọi vọng xuống: "Mời ông cụ vào nhà đi ạ." Nàng đã nhận ra cha mình, bèn hỏi: "Thưa ông cụ, ông không nhận ra cháu sao?" "Không, ta chẳng nhận ra cô." Lúc bấy giờ nàng mới thổ lộ: "Cháu chính là đứa con gái mà ông từng đinh ninh là đã chết đây ạ." Nàng quỳ rạp xuống chân cha, nức nở: "Xin cha hãy tha thứ cho con; con vô tình lạc đến dinh thự này, rồi hoàng tử đã đem lòng yêu mến và cưới con làm vợ." Người cha vô cùng an lòng và hạnh phúc khi thấy con gái có được tấm chồng vương giả. "Giờ thì thưa cha," nàng bảo, "xin hãy trút sạch bao rau thì là này ra đi, con sẽ đong đầy vàng vào chiếc bao đó cho cha." Đoạn, nàng nài nỉ ông hãy đón người vợ kế cùng cô con gái chột mắt lên chung vui. Người cha hân hoan trở về nhà với chiếc túi nặng trĩu tiền vàng, khiến mụ vợ hốt hoảng gặng hỏi: "Ai cho ông số tiền này thế?" Ông đáp: "Bà ơi, bà có biết là tôi đã tìm lại được con gái của mình rồi không, nó giờ đã là vương phi của nhà vua và còn đong đầy chiếc túi này bằng tiền vàng đây này!" Thay vì mừng rỡ, mụ ta lại đùng đùng nổi giận khi biết đứa con ghẻ vẫn còn sống nhăn; dẫu vậy, mụ vẫn ngọt nhạt nói với chồng: "Để tôi đi đón con bé cùng về chơi." Thế là cả ba gồm người chồng, người vợ và đứa con gái chột mắt cùng lên đường đến chỗ con gái riêng của chồng. Nàng đón tiếp mẹ kế vô cùng niềm nở, ân cần. Nhưng mụ ta, nhân lúc hoàng tử vắng nhà và người con ghẻ ở một mình, liền lao vào tóm lấy nàng quẳng qua khung cửa sổ xuống biển sâu; đoạn mụ làm gì tiếp theo? Mụ bắt đứa con gái chột mắt của mình mặc quần áo của nạn nhân vào, rồi dặn dò: "Lúc nhà vua về thấy mày ngồi đây khóc lóc, hãy bảo ngài rằng: 'Con bê nhỏ đã dùng sừng chọc mù mắt thiếp, khiến thiếp chỉ còn mỗi một con mắt này đây!' " Nói xong, mụ mẹ kế tót về nhà. Nhà vua trở về, trông thấy cô con gái nuôi đang sụt sùi trên giường liền gặng hỏi: "Sao nàng lại khóc?" "Con bê nhỏ đã húc sừng làm phế mất một con mắt của thiếp rồi." Nhà vua nghe thế tức điên lên, thét lớn: "Mau gọi đồ tể đến giết chết con bê đó ngay!" Nghe tin mình sắp bị đem đi làm thịt, chú bê liền lững thững ra ban công gọi vọng xuống biển sâu:—

—"Hỡi ơi chị gái ơi,

Nước sôi đã sẵn chờ tôi mấy phần,

Dao găm mài sắc mấy lần."

Từ dưới đáy biển, người em gái cất tiếng vọng lên đáp lời:—

—"Hỡi ơi em trai hỡi, chị đành chịu chết thôi,

Bụng cá mập nuốt rồi còn đâu!"

Khi nhà vua nghe chú bê cất lên những lời đó, chàng vội ghé mắt nhìn qua cửa sổ, và khi trông thấy vợ mình đang chìm nổi dưới biển, chàng liền triệu gấp hai thủy thủ kéo nàng lên, đưa vào bờ rồi cứu sống trở lại. Kế đó, chàng túm lấy ả con gái chột mắt, đem hành quyết rồi phanh thây muối chua như cá ngừ, đóng gói gửi về cho mụ mẹ kế. Khi người chồng hay tin dữ, ông liền dứt áo ra đi, chuyển đến sống luôn bên cạnh cô con gái yêu quý.

Sẽ không thừa khi nhắc đến một nhóm truyện khác cũng nằm dưới công thức "Thiếu nữ bị bức hại". Nhóm này có vài điểm tương đồng với câu chuyện vua Lear. Người con gái út bị chính cha ruột bức hại vì ông cho rằng nàng không yêu thương ông nhiều bằng các chị lớn. Một ví dụ tiêu biểu cho nhóm này là Pitrè, đệ số 10, L'Acqua e lu Sali.

Một câu chuyện tuyệt hay xin được kể cho các ngài nghe. Ngày xửa ngày xưa có một vị vua sinh được ba cô con gái. Một hôm khi ba nàng công chúa đang dùng bữa, nhà vua cất giọng hỏi: "Nào, để ta xem trong ba đứa chúng mày đứa nào yêu ta nhất." Cô chị cả thưa: "Thưa cha, con yêu cha nhiều bằng con mắt của con." Cô thứ hai đáp: "Con yêu cha nhiều bằng trái tim con." Đến lượt cô út thưa: "Con yêu cha nhiều bằng nước và muối ạ." Nghe xong, nhà vua kinh ngạc thốt lên: "Mày coi trẫm đáng giá bằng nước với muối thôi sao? Mau lên! Gọi đao phủ vào đây, ta muốn tước mạng nó ngay lập tức." Hai người chị lén lút đưa cho đao phủ một chú chó nhỏ, dặn họ giết con chó đó rồi xé rách một góc áo của cô út, nhưng hãy thả nàng lại trong một hang động. Họ làm y như lời dặn, mang chiếc lưỡi chó cùng mảnh áo rách về nộp cho vua: "Tâu Hoàng thượng, đây là lưỡi và áo của công chúa ạ." Và thế là bệ hạ đã thưởng lớn cho họ. Nàng công chúa bất hạnh sau đó được một phù thủy tình cờ phát hiện trong rừng và đưa về nhà nuôi ở ngay đối diện hoàng cung. Tại đây, hoàng tử nhìn thấy nàng và lập tức đem lòng yêu say đắm, cuộc hôn nhân nhanh chóng được định đoạt. Lúc bấy giờ, vị phù thủy bước ra dặn dò: "Con hãy giết ta vào cái ngày trước lễ cưới nhé. Hãy mời ba vị vua đến, trong đó cha con là vị khách đầu tiên. Đồng thời hạ lệnh cho đám gia nhân dọn nước và muối cho tất cả các vị khách ngoại trừ cha con." Giờ hãy quay trở lại với người cha của cô thiếu nữ, kẻ mà càng sống lâu càng dằn vặt vì nỗi nhớ thương con gái đến phát bệnh. Khi nhận được thiệp mời, ông tự nhủ: "Làm sao ta có thể vác mặt đến dự với nỗi nhớ con sâu sắc thế này cơ chứ?" Và ông định từ chối. Nhưng rồi ông lại suy tính: "Nhưng nhà vua sẽ phật lòng nếu ta không đến, biết đâu sau này ngài lại gây chiến tranh với ta." Cuối cùng ông đành nhận lời và lên đường. Vào cái ngày trước lễ cưới, họ giết vị phù thủy, phanh thây thành từng mảnh rồi nhét mỗi góc phòng một phần, vãi máu khắp các căn phòng lẫn trên cầu thang; và kỳ lạ thay, máu với thịt ấy bỗng hóa thành vàng cùng đá quý. Khi ba vị vua bước đến và trông thấy những bậc cầu thang bằng vàng ròng, họ ngần ngại chẳng dám bước lên. "Đừng bận tâm," hoàng tử cất lời, "cứ bước lên đi các vị: chẳng có gì đâu." Tối hôm đó họ cử hành lễ cưới; hôm sau mở tiệc khoản đãi linh đình. Hoàng tử hạ lệnh: "Tuyệt đối không dọn muối và nước cho vị vua kia." Khi tất cả an vị vào bàn tiệc, vương hậu trẻ tuổi ngồi sát bên cha, nhưng ông chẳng mông lung đụng đũa vào món gì. Con gái ngỏ lời: "Tâu Hoàng thượng, sao ngài không chịu ăn gì thế? Thức ăn không hợp khẩu vị ngài ư?" "Ý hay gì đâu! Món ăn ngon lắm chứ." "Vậy sao ngài không ăn?" "Trẫm cảm thấy trong người không được khỏe." Cả cô dâu lẫn chú rể gắp cho ông mấy miếng thịt, nhưng nhà vua lắc đầu nguầy nguậy, cứ nhai đi nhai lại thức ăn trong miệng như một con dê (làm sao mà nuốt trôi khi không có chút muối nào cơ chứ!). Khi tiệc tàn, mọi người bắt đầu quây quần kể chuyện, và nhà vua đem toàn bộ câu chuyện về đứa con gái của mình ra thổ lộ. Nàng cất tiếng hỏi xem ông có còn nhận ra mình không, đoạn bước vào trong thay lại bộ trang phục mà ông từng bắt nàng mặc khi đẩy đi chịu chết. "Chính cha đã bức hại con chỉ vì con dám nói rằng con yêu cha bằng muối và bằng nước: giờ thì cha đã thấy cảm giác ăn uống không có muối và nước nó ra sao rồi đấy." Người cha nghẹn ngào chẳng thốt nên lời, chỉ biết ôm chầm lấy con gái mà van xin tha thứ. Họ sống hạnh phúc bên nhau trọn đời, và câu chuyện đến đây là hết.

Một phiên bản vùng Venice (Bernoni, số 14) được dịch đăng trên tạp chí Cornhill Magazine, tháng 7 năm 1875, tr. 80; phiên bản Bologna có thể tìm thấy trong Coronedi-Berti, số 5; và vùng Abruzzi trong Finamore, số 18, 26. Hãy so sánh thêm Pomiglianesi, tr. 42. Về sự biến hóa của thi hài phù thủy, xin xem Zoöl. Myth. I. tr. 123; Benfey, Pant. I. tr. 477, 478; Ralston, R. F. T. tr. 223; và Truyện cổ tích Ấn Độ, tr. 164.

Các dị bản Sicilia khác nằm trong Gonz., số 48, 49. Bản của Napoli nằm trong Pent. V. 8; bản Mantua trong Fiabe Mant. số 16; bản Tuscan trong Archivio per le Trad. pop. I. tr. 44; và bản Abruzzi trong Archivio, III. 546. Câu chuyện tương tự cũng có trong Grimm, số 11 và 141, "Anh em nhà và Em gái nhỏ" cùng "Chú cừu non và Chú cá nhỏ". Xem thêm Hahn, số 1. Phần cuối của câu chuyện liên quan đến motif "Cô dâu giả mạo". Xem chú thích 21 của chương này.

[11] Các phiên bản tiếng Ý khác gồm có: Pitrè, số 20; Pent. II. 1; Pomiglianesi, tr. 121, 130, 136, 188, 191; Busk, tr. 3; Nov. fior. tr. 209; Gargiolli, số 2; Fiabe Mant. số 20; Bernoni, số 12; Archivio, I. 525 (Tuscan), III. 368 (Abruzzi), và De Nino, XX. Vài điểm tương đồng cũng xuất hiện trong Pent. V. 4; Coronedi-Berti, số 8; và Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 12.

Những câu chuyện khác có nội dung hứa hẹn gả con cho yêu tinh, quỷ dữ... có thể tìm thấy trong Pitrè, số 31; Widter-Wolf, số XIII.; và trong các dị bản khác nhau của câu chuyện "Lionbruno". Xem Chương II., chú thích 13.

Về các phiên bản châu Âu khác của câu chuyện trong văn bản, xin xem R. F. T. của Ralston, tr. 141; truyện Grimm số 12, "Rapunzel", và Truyền thuyết xứ Basque, tr. 59. Về đứa trẻ hứa gả cho quỷ dữ, xem Romania, số 28, tr. 531; truyện Grimm số 31 ("Cô gái không tay"), số 55 ("Rumpelstiltskin"), số 92 ("Vua ngọn núi vàng"), và số 181 ("Nàng tiên cá hồ cối xay"). Xem thêm Hahn, I. tr. 47, số 8.

Một số tình tiết của câu chuyện này xuất hiện trong các tác phẩm thuộc nhóm khác. Khuôn mặt biến đổi thành chó... nằm ở Comparetti, số 3 (đeo bộ râu dài), và Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 1, Pent. I. 8 (dê), Nerucci, số 30 (cổ cừu), 37 (trâu), và Nov. pop. toscani trong Archivio per la Trad. pop. số 1 (dê). Về motif "trốn chạy và chướng ngại vật", xem Nov. fior. tr. 12, 415, Pent. II. 1, cùng các câu chuyện được Pitrè dẫn trong phần chú thích cho số 13, bên cạnh chú thích 25 của chương này, Truyền thuyết xứ Basque, tr. 120, Orient und Occident, II. tr. 103, và Brueyre, tr. 111. Về "thang tóc", xem Pomiglianesi, tr. 126.

[12] Các phiên bản tiếng Ý khác là: Pent. I. 9; Gonz., số 39, 40; Comparetti, số 46 (Basilicata); De Gub., Sto. Stefano, số 17, 18; Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 22; De Nino LXV.; Nov. fior., tr. 375, 387 (Milan); Coronedi-Berti, số 16; Fiabe Mant. số 19; và Schneller, số 28. Câu chuyện này, xét về mặt hai người anh em (không sinh ra một cách thần kỳ) và việc giải cứu công chúa, cũng có mặt trong Pent. I. 7, và Widter-Wolf, số 8.

Các tham chiếu đến các phiên bản châu Âu khác có thể tìm thấy trong Romania, số 19, tr. 336, 339; 28, tr. 563; 32, tr. 606: Orient und Occident, II. tr. 115 (Köhler dẫn theo Campbell, số 4), và Bladé, Agenais, số 2 (tr. 148).

Xét về các tình tiết đơn lẻ, như thường lệ, rất nhiều trong số chúng xuất hiện ở các nhóm truyện khác: mây mù xuất hiện trong Comp. số 40; trẻ em sinh ra từ cá trong De Gub., Zoöl. Myth. II. 29; về các vật thể đồng cảm và thuốc mỡ cải tử hoàn sinh, xin xem hai câu chuyện trước. Về "lòng tốt với động vật" và "loài vật biết ơn", xem Fiabe Mant. số 37, 26, Gonz. số 6, cùng các câu chuyện thuộc nhóm "Gã khổng lồ không có trái tim trong lồng ngực" được đề cập dưới đây. Lòng biết ơn và sự giúp đỡ của động vật là chủ đề của một số câu chuyện độc lập, ví dụ như Strap. III. 1; Pent. I. 3; và Gonz. số 6 vừa dẫn; đồng thời cũng nằm trong công thức "Anh em kết nghĩa hình thú". Xem chú thích 23. Về các phiên bản châu Âu, xin xem Orient und Occident, II. tr. 101; Brueyre, tr. 98; Ralston, R. F. T. tr. 98; Benfey, Pant. I. tr. 193 và tiếp theo; Truyền thuyết xứ Basque, tr. 81, và Zoöl. Myth. I. tr. 197; II. 45. Về sự hóa đá thành tượng, xem các câu chuyện ở chú thích 10, Bernoni, Punt. III. tr. 89, Nov. fior. tr. 112, và Ortoli, tr. 10, 34.

Tuy nhiên, tình tiết thú vị nhất chính là "Gã phù thủy (hoặc Khổng lồ) không có trái tim trong lồng ngực" (xem Chương III., chú thích 8), hiện diện trong các truyện Ý sau: Pitrè, số 81; Busk, tr. 158; Nov. fior. tr. 7, 347; Gonz., số 6, 16; Fiabe Mant. số 37; và Pomiglianesi, số 2, tr. 21 (xem tr. 41). Về các tham chiếu khác, xin xem Truyền thuyết xứ Basque, tr. 83; Brueyre, tr. 81-83; Ralston, R. F. T., bản Mỹ, tr. 119-125; Orient und Occident, II. tr. 101; Hahn, I. tr. 56, số 31; và Romania, số 22, tr. 234. Xem thêm chú thích 18 của chương này.

Câu chuyện trong văn bản của chúng ta không phải là một minh họa tiêu biểu cho Công thức 13 của Hahn, "Andromeda, hay Công chúa được giải cứu khỏi loài Rồng". Một vài câu chuyện khác được dẫn chiếu tỏ ra xuất sắc hơn nhiều, nổi bật là Widter-Wolf, số 8; Gonz., số 39, 40; cùng Strap., X. 3, và Schneller, số 39. Công thức Danaë số 12 của Hahn được đại diện bởi Nov. tosc. số 30. Thần thoại đồng dạng về Medusa được thể hiện qua Nov. tosc. số 1, và Archivio, I. tr. 57.

[13] Các phiên bản của câu chuyện phổ biến rộng rãi này có trong Pitrè, Otto Fiabe, số 1; Gonz., số 58, 59, 61, 62, 63 (một phần), và 64; Köhler, Italien Volksm. (Sora) số 1, "Die drei Brüder und die drei befreiten Königstochter" (Jahrb. VIII. tr. 241); Widter-Wolf, số 4 (Jahrb. VII. tr. 20); Schneller, số 39; Nov. fior. tr. 70, và De Gub., Zoöl. Myth. II. 187 (Tuscan). Một phần câu chuyện của chúng ta cũng xuất hiện trong Schneller, tr. 188-192, và Pitrè, số 83, 84 (dị bản). Bổ sung cho các tham chiếu do Pitrè cung cấp gồm có: Comparetti, số 19 (Monferrato) một phần, 35 (Monferrato), và 40 (Pisa); De Gub., Sto. Stefano, số 19; Fiabe Mant. số 18, 32 (phần cuối), 49 (một phần); Truyện cổ tích vùng Tuscan, số 3; Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 29; và Nov. tosc. số 3.

Nét đặc trưng "thế giới dưới lòng đất" cũng có mặt trong Busk, tr. 141. Những câu chuyện này minh họa đầy đủ cho Công thức 40 của Hahn, "Hành trình xuống thế giới âm phủ".

[14] Thêm vào các câu chuyện ở Chú thích 13 chứa đựng motif "giải cứu anh hùng bằng đại bàng" là Comparetti, số 24 (Monferrato). Nói chung, xin xem: De Gub., Zoöl. Myth. II. 186; Benfey, Pant. I. tr. 216, 388; Rivista Orientale, I. tr. 27; Orient und Occident, II. tr. 299; và Truyền thuyết xứ Basque, tr. 110.

[15] Một phiên bản khác từ Avellino có trong cùng tuyển tập, tr. 201. Các phiên bản tiếng Ý khác gồm: Pitrè, số 79; Gonz., số 51; De Gub., Sto. Stefano, số 20; De Nino, số 2; Comparetti, số 28 (Monferrato); Ive, Fiabe pop. rovignesi, tr. 20; số 3, "El Pumo de uoro"; Schneller, số 51; và Corazzini, tr. 455 (Benevento).

Nói chung, xin tham khảo chú thích của Ive và Köhler cho các câu chuyện dẫn trên, cùng Romania, số 24, tr. 565. Truyện cổ Grimm tương ứng là số 28, "Khúc xương ca hát".

[16] Các phiên bản tiếng Ý khác là: Pitrè, số 41, 42; Pent. I. 6; Busk, tr. 26, 31; Comp., số 23 (Pisa); Fiabe Mant. số 45; Nov. fior. tr. 162 (Milan); Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số II.; và Archivio, II. 185 (Sardinia).

Schneller, số 24, và Bernoni, số 8, đóng vai trò là những nhịp cầu nối giữa "Lọ Lem" và "Allerleirauh". Trong câu chuyện đầu, cha của Lọ Lem hỏi ba cô con gái muốn được tặng món quà gì. Lọ Lem xin một thanh gươm, rồi chẳng bao lâu sau nàng rời khỏi nhà và tìm được một chân làm đầy tớ trong thành phố. Tại dinh thự đối diện có một vị bá tước trẻ tuổi mà Lọ Lem đem lòng ái mộ. Nàng xin vào làm việc trong phủ của chàng. Thanh gươm vốn mang phép thuật ban cho nàng những bộ xiêm y lộng lẫy, giúp nàng trẩy hội khiêu vũ hệt như các phiên bản khác. Đến đêm thứ ba, vị bá tước len lén tròng chiếc nhẫn đắt giá vào ngón tay nàng, vật mà Lọ Lem sau này dùng để làm tín vật nhận diện bản thân. Bản Bernoni số 8 cũng có nội dung tương đương. Sau khi cha mẹ qua đời, các chị của Lọ Lem đối xử với nàng vô cùng tàn nhẫn, khiến nàng phải đi làm hầu gái trong hoàng cung và được các nàng tiên rủ lòng thương ra tay giúp đỡ. Nàng được nhận diện nhờ chiếc nhẫn cùng chiếc giày kim cương vứt lại cho toán gia nhân đang bám theo để dò la chỗ ở.

Các phiên bản châu Âu có thể tìm thấy trong phần chú thích cho truyện Grimm số 21 ("Cọ Lem"), và bài viết "Cọ Lem" của W. R. S. Ralston đăng trên tạp chí Nineteenth Century, tháng 11 năm 1879.

[17] Các phiên bản tiếng Ý khác là: Pitrè, số 43; Gonz., số 38; Pent. II. 6; Busk, tr. 66, 84, 90, 91; Comparetti, số 57 (Montale); De Gub., Sto. Stefano, số 3 (xem thêm Rivista di Lett. Pop. I. tr. 86); Gradi, Saggio, tr. 141; Fiabe Mant. số 38; Nov. fior. tr. 158 (Milan), Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 3; De Nino, số 17, và Archivio, I. 190 (Tuscany), II. 26 (Sardinia). Straparola, I. 4, bao gồm phần đầu của câu chuyện của chúng ta, vốn cũng phảng phất xuất hiện trong Coronedi-Berti, số 3, và Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 13.

Những món quà trao tặng vào ngày cưới trong cốt truyện chính thường được người cha trao trước hôn lễ ở các phiên bản khác nhằm đè bẹp sự phản đối của con gái. Tín vật nhận diện qua chiếc nhẫn có mặt trong hai câu chuyện cuối được nhắc tới ở Chú thích 16, trong Fiabe Mant. số 38, và Nov. fior. tr. 158 (Milan). Xem thêm truyện Grimm số 93 ("Con quạ"), số 101 ("Da gấu"); Hahn, số 25; Asbj., số 71 (Truyện từ miền núi, tr. 130); và Romania, số 23, tr. 359.

Các phiên bản châu Âu khác của câu chuyện này sẽ được liệt kê trong phần chú thích cho truyện Grimm số 65 ("Allerleirauh"), Gonz., số 38 (II. 229); Orient und Occident, II. 295; D'Ancona, Sacre Rappresent. III. 238; Romania, số 24, 571; Truyền thuyết xứ Basque, tr. 165, và R. F. T. của Ralston, tr. 159.

[18] Xem Gonz., số 26, và Widter-Wolf, số 8 (Jahrb. VII. tr. 128).

Về tổng thể câu chuyện, xin tham khảo chú thích của các tác phẩm vừa dẫn, cùng Cox, Thần thoại Aryan, tập I. tr. 224; II. tr. 261, "Thần thoại về Nisos và Skylla"; Hahn, I. tr. 52; và De Gub., Zoöl. Myth. I. tr. 211 và các trang tiếp theo.

[19] Pitrè, trong phần chú thích cho số 71, cung cấp hai dị bản của câu chuyện này và đề cập đến một phiên bản vùng Piedmont chưa từng được công bố. Tác phẩm Comparetti số 54, với phần phân tích được nêu trong văn bản, minh họa đầy đủ cho Công thức số 37 của Hahn, "Hans lực lưỡng".

[20] Trong phiên bản thuộc Pent. IV. 8, sau khi bảy người anh em biến mất, cô em gái lên đường tìm kiếm, tìm ra họ và tất cả chung sống hạnh phúc cho đến khi vì lỗi lầm của nàng mà họ bị biến thành chim bồ câu, buộc nàng phải lặn lội đến nhà của Mụ Mẹ Thời Gian để học hỏi cách giải nguyền. Trong một câu chuyện của Pitrè, số 73, người chồng đe dọa tước mạng vợ nếu nàng không sinh được con trai.

Về các phiên bản châu Âu khác của câu chuyện, xem truyện Grimm số 9, "Mười hai anh em"; số 25, "Bảy con quạ"; và số 49, "Sáu con thiên nga"; Mélusine, tr. 419, và Truyền thuyết xứ Basque, tr. 186. Một phần câu chuyện trong văn bản thuộc về công thức Geneviève, xem chú thích 8, 10 của chương này.

[21] Nét đặc trưng đầu tiên, "Hai chị em", cũng xuất hiện như một câu chuyện độc lập, xem Chương II., tr. 100, và chú thích 2. "Sự đánh tráo cô dâu giả" hiện diện độc lập không cần "Hai chị em" trong Comp., số 53 (Montale) và 68 (Montale); Fiabe Mant. số 16; và Gradi, Saggio, tr. 141. Xem chú thích 10 của chương này. Minh họa xuất sắc nhất cho "sự đánh tráo" này, như chúng tôi đã đề cập trước đó, là truyện Grimm số 89, "Cô gái chăn ngỗng"; xem thêm Romania, số 24, tr. 546. Tình tiết này cũng xuất hiện trong một nhóm truyện cực kỳ đồ sộ và thú vị có thể được gọi tên theo các tựa đề quen thuộc là "Ba quả thanh yên", trong đó vài phiên bản thuộc về nhóm "Cô dâu bị lãng quên". Dù vậy, tại đây chúng tôi xin trích dịch một phiên bản thuộc nhóm vừa kể, được lấy từ tác phẩm của Ive, Fiabe pop. rovignesi, tr. 3, bởi tính hiếm có của nó.

Ngày xửa ngày xưa có hai vợ chồng nhà vua sinh được một mụn con trai ngốc nghếch dở dở ương ương. Hoàng hậu vô cùng đau khổ trước cơ sự đó, bèn quyết định thỉnh cầu Chúa tể để xin lời khuyên phải xử lý đứa con trai này ra sao. Chúa phán bảo bà hãy tìm cách làm sao để pha trò cho nó cười. Bà than thở: "Khổ thân tôi, chẳng có gì trong tay ngoài một vại dầu thôi ạ!" Chúa liền bảo: "Vậy thì, hãy đem vại dầu ấy đi phát chư thiện cứu tế đi, bởi sẽ có rất nhiều kẻ kéo đến; nào kẻ gù lưng, kẻ thẳng thớm, kẻ khòm còng, và biết đâu con trai ngươi sẽ phì cười." Thế là hoàng hậu truyền lịnh loan báo rằng bà đang sở hữu một vại dầu và bất kỳ ai cũng có thể đến nhận phần. Quả nhiên, người ta ùn ùn kéo đến chen chúc xí phần cho đến giọt cuối cùng. Cuối cùng, một mụ phù thủy già lết đến, khẩn khoản van xin hoàng hậu bố thí một chút: "Xin hãy cho tôi chút dầu với!" Hoàng hậu đáp: "Ái chà, hết sạch từ đời nào rồi, chẳng còn giọt nào đâu!" Bà vô cùng tức tối và bực dọc vì con trai mình nãy giờ vẫn chưa chịu nở nụ cười. Mụ phù thủy già bèn nài nỉ: "Xin cho tôi ngó vào vại một cái thôi!" Hoàng hậu bèn mở nắp vại ra, mụ già liền tót ngay vào trong ngập ngụa trong cặn dầu; và ngạc nhiên thay, hoàng hậu thấy con trai mình bắt đầu phì cười, cười vang, cười ngất ngây. Mụ già trèo ra, nhìn thấy vương tử đang cười nắc nẻ bèn nguyền rủa: "Ngươi sẽ chẳng bao giờ được bình yên cho đến khi tìm ra Nữ thần của ba quả cam." Vương tử với tâm trạng hừng hực sốt sắng liền thưa với mẹ: "Ôi mẹ ơi, con sẽ chẳng thể có được phút bình yên nào cho đến khi lên đường tìm cho ra Nữ thần của ba quả cam." Bà can ngăn: "Con trai quý hóa của ta ơi, con đi bằng cách nào mà tìm được Nữ thần của ba quả cam cơ chứ?" Nhưng chàng một mực đòi đi; thế là chàng quất ngựa phi thẳng một mạch cho đến khi tới trước một cánh cổng lớn. Chàng giơ tay gõ cửa, có tiếng ai đó vọng ra hỏi: "Ai đấy?" Chàng đáp: "Một linh hồn do Chúa tạo dựng." Người bên trong liền bảo: "Từ bao nhiêu năm nay ta ở đây mà chẳng có ma nào thèm gõ cánh cổng này." Vương tử lặp lại: "Mở cửa ra, vì ta là một linh hồn do Chúa tạo dựng!" Đoạn, một lão già lê bước ra mở cổng. Lão có đôi mi dài chấm tận gót chân, và cất giọng bảo: "Con trai ta ơi, hãy nhấc những chiếc dĩa nhỏ kia xuống rồi vén mi mắt giùm ta lên nào." Vương tử làm theo lời dặn, và lão già cất tiếng hỏi: "Con định đi đâu hướng này vậy con trai?" "Con đi tìm Nữ thần của ba quả cam ạ." Lão già thở dài đáp: "Biết bao kẻ đã dấn thân đến đó mà chẳng một ai quay về! Chẳng lẽ con cũng muốn bỏ mạng không đường về hay sao? Này con trai, hãy cầm lấy mấy cành cây này: trên đường đi con sẽ đụng độ đám phù thủy dùng tay không để quét lò sưởi; cứ quăng mấy cành cây này cho chúng, chúng khắc sẽ để con qua." Vương tử vô cùng biết ơn vơ lấy đám cành cây, leo lên lưng ngựa quất roi phi đi. Chàng kiên trì rong ruổi suốt chặng đường dài, cho đến cuối cùng cũng nhìn thấy đằng xa lũ phù thủy khổng lồ đang ào ạt lao tới. Chàng liền quẳng cành cây về phía chúng, và quả nhiên chúng dạt ra cho chàng qua.

Chàng tiếp tục hành trình và tới được một cánh cổng thứ hai còn bề thế hơn cổng trước. Tại đây sự việc lặp lại hệt như cũ, và lão già dặn dò: "Được rồi! Đã đời nào con muốn đi cho bằng được, vậy thì hãy cầm lấy những đoạn dây thừng này, dọc đường con sẽ chạm trán đám phù thủy dùng chính mái tóc dài để múc nước; hãy ném dây thừng cho chúng, chúng sẽ để con qua."

Mọi chuyện diễn ra y hệt lời lão già tiên đoán; vương tử vượt qua đám phù thủy, tiếp tục rong ruổi đến cánh cổng thứ ba to lớn hơn cả hai cổng trước. Tại đây, một lão già có cặp mắt còn dài hơn hai lão trước trao cho chàng một túi bánh mì kèm một khối mỡ động vật, dặn dò: "Hãy giữ lấy túi bánh mì này; con sẽ gặp một bầy chó dữ ngáng đường; hãy quăng bánh cho chúng ăn chúng sẽ buông tha; tiếp đến con sẽ tới một cánh cổng lớn có vô số ổ khóa rỉ sét; ở đó có một tòa tháp ngự trị Nữ thần của ba quả cam. Khi tới nơi, hãy dùng khối mỡ này trét thật kỹ vào các ổ khóa rỉ; lúc trèo lên tháp, con sẽ thấy ba quả cam treo lơ lửng trên một chiếc đinh. Nơi đó cũng có một mụ già sống cùng đứa con trai là yêu tinh chuyên ăn thịt tất cả những kẻ phàm trần cả gan bén mảng tới; con thấy đấy, phải cực kỳ cẩn trọng nghe chưa!"

Vương tử vô cùng đắc ý, nhận lấy túi bánh mì cùng mỡ động vật rồi phi ngựa đi. Sau một chặng đường dài đằng đẵng, chàng thoáng thấy từ đằng xa ba con chó dữ nheh nanh ác tợn há hốc mồm lao đến chực ăn tươi nuốt sống mình. Chàng liền quăng túi bánh ra, và chúng ngoan ngoãn buông tha cho chàng qua.

Chàng tiếp tục bôn ba cho đến khi tới được cánh cổng khổng lồ thứ ba đầy những ổ khóa rỉ sét. Chàng xuống ngựa, buộc chặt dây cương vào cổng, rồi cẩn thận bôi mỡ trét vào từng ổ khóa, cho đến khi chúng kêu kẹt kẹt rồi bung mở. Vương tử bước vào trong, trông thấy tòa tháp, leo lên và đụng độ ngay một mụ già cất giọng hỏi: "Con trai yêu quý, con đi đâu thế này? Đến đây có mục đích gì? Ta có đứa con trai là yêu tinh, thể nào nó cũng nuốt chửng con vào bụng đấy." Trong lúc mụ ta đang huyên thuyên thì đứa con trai về tới. Mụ vội vã giấu vương tử xuống gầm giường; nhưng gã yêu tinh vừa đặt chân vào nhà đã khịt mũi và gào lên:—

—"Geîn geîn, ta ngửi thấy mùi người phàm,

Giàn giàn, ta ngửi thấy mùi người phàm!"

"Con ơi," người mẹ phân bua, "làm gì có ai ở đây." Nhưng gã cứ gào lên bắt bẻ. Để đánh lạc hướng, mụ ta liền ném cho hắn một tảng thịt to tướng, và hắn ngấu nghiến nuốt lấy nuốt để như một con quỷ đói; tận dụng lúc gã đang bận bịu càn quét đống thức ăn, mụ lẹ làng trao ba quả cam cho vương tử, dặn dồn: "Cầm lấy đi con, trốn đi mau lên, vì hắn sắp sơi xong tảng thịt và khi đó thể nào hắn cũng đòi nhai sống con đấy." Ngay khi vừa tặng xong ba quả cam, mụ ta chợt thấy hối hận khôn nguôi, bỗng không biết làm sao bèn gào thét toán loạn: "Cầu thang ơi, xô nó ngã xuống! Ổ khóa ơi, nghiền nát nó đi!" Chúng đáp lại: "Chúng ta chẳng làm thế đâu, vì cậu ta vừa ban cho chúng ta mỡ đấy chứ!" "Đám chó dữ ơi, xé xác nó ra!" "Chúng ta chẳng đời nào cắn đâu, vì cậu ta cho chúng ta bánh mì đấy chứ!" Thế là chàng leo lên lưng ngựa quất roi phóng thẳng, mặc cho mụ già gào thét đuổi theo sau lưng: "Mụ phù thủy ơi, siết cổ nó lại!" "Tôi chẳng thèm đâu, vì cậu ta cho tôi dây thừng đấy chứ!" "Phù thủy ơi, giết phéng nó đi!" "Tôi chẳng làm thế đâu, vì cậu ta ban cho tôi cành cây đấy chứ!" Vương tử cứ thế tiếp tục hành trình, ngặt nỗi dọc đường chàng khát khô cả cổ họng mà chẳng biết xoay sở ra sao. Cuối cùng chàng nảy ra ý định bóc một quả cam ra xem sao. Chàng làm theo, và lập tức một thiếu nữ kiều diễm bước ra, cất giọng van nài:

"Chàng ơi, cho em xin ngụm nước!"

Chàng đáp lời:

"Nàng ơi, ta chẳng có lấy một giọt!"

Và nàng thốt lên:

"Chàng ơi, em chết mất!"

Nàng ngả ra chết ngay tức khắc. Vương tử vứt quả cam đi, tiếp tục dấn bước, để rồi chẳng mấy chốc lại thấy cổ họng khô khốc. Trong cơn tuyệt vọng, chàng đành bổ quả cam thứ hai, và một thiếu nữ khác còn lộng lẫy hơn người trước nhảy vọt ra. Nàng cũng cất lời xin nước, rồi trút hơi thở cuối cùng ngay khi vương tử đáp rằng chàng chẳng có nước để cho. Chàng lại tiếp tục lên đường, tự nhủ: "Lần tới thì đời nào ta dại dột làm mất nàng lần nữa." Khi cơn khát tái phát, chàng kiên nhẫn kìm nã chờ cho đến khi tới được một cái giếng nước; bấy giờ chàng mới đập vỡ quả cam cuối cùng và xuất hiện một thiếu nữ còn đẹp hơn gấp bội hai người trước. Khi nàng cất lời xin nước, chàng múc nước giếng cho nàng uống; đoạn bế nàng ra khỏi vỏ cam, cho ngồi chung ngựa với mình và khởi hành quay về hoàng cung. Khi sắp về đến nơi, chàng bảo nàng: "Này em, anh sẽ tạm để em ở đây dưới bóng hai cái cây này nhé"; một cây lá vàng quả bạc, cây kia lá bạc quả vàng. Kế đó, chàng tết cho nàng một chiếc giường êm ái và để nàng nghỉ ngơi giữa hai tán cây. "Bây giờ," chàng dặn, "anh phải về thưa với mẫu thân rằng anh đã tìm thấy em, rồi anh sẽ quay lại đón em để chúng ta tổ chức đám cưới!" Nói rồi chàng quất ngựa phi thẳng về phủ mẹ.

Lúc bấy giờ, nhân lúc chàng vắng mặt, một mụ phù thủy già lân la đến chỗ cô gái và rù quyến: "Này cô con gái ngoan, để ta chải tóc cho nào." Thiếu nữ lạnh lùng từ chối: "Không, thân phận như tôi không cần đâu." Mụ ta lại nài nỉ: "Lại đây nào con gái cưng, để ta chải tóc cho em nhé!" Quá mệt mỏi vì bị mụ già gạ gẫm liên hồi, cô thiếu nữ đành buông xuôi để mặc mụ chải tóc, ngặt nỗi con quái vật trong lốt mụ phù thủy già đó lại đang ủ mưu độc ác gì trong đầu? Mụ ta dùng một chiếc đâm xuyên qua hai bên thái dương của nàng từ phía này sang phía khác, và tức thì thiếu nữ biến thành một con chim bồ câu trắng bay vút lên trời. Kế đó, mụ phù thủy khốn kiếp này làm gì nữa? Mụ ta tót vào nằm chễm chệ trên chiếc giường thay vị trí của cô thiếu nữ vừa bay đi.

Trong khi đó, vương tử đã về đến dinh thự của mẫu thân, và bà mừng rỡ hỏi: "Con trai yêu quý của ta, con đã trôi dạt đi đâu thế? Trải qua ngần ấy thời gian ra sao rồi?" "Ôi mẹ ơi," chàng đáp, "con vừa tìm được một cô vợ tuyệt vời làm sao!" "Thế con bỏ vợ ở đâu rồi con trai?" "Thưa mẹ, con để nàng nghỉ ngơi giữa hai cái cây, lá cây này bằng vàng quả bằng bạc, còn lá cây kia bằng bạc quả bằng vàng."

Nghe vậy, hoàng hậu bèn mở một bữa yến tiệc linh đình, mời xum họp đông đảo khách khứa, chuẩn bị hàng loạt cỗ xe ngựa rước cô dâu về. Họ trèo lên ngựa, lên xe, khởi hành rầm rộ, thế nhưng khi đặt chân tới hàng cây thì họ tá hỏa trông thấy mụ phù thủy già xấu xí nhăn nheo đang nằm ưỡn ẹo trên chiếc giường giữa hai gốc cây, còn con bồ câu trắng thì chao lượn trên đỉnh đầu.

Chàng hoàng tử tội nghiệp hỡi ôi, cảm giác suy sụp đến tận tâm can! Chàng vừa đau xót vừa xấu hổ ê chề khi phải chứng kiến bộ dạng gớm ghiếc của mụ già. Để làm dịu lòng con, vua cha và hoàng hậu đành tóm lấy mụ ta, nhét lên xe ngựa đưa về hoàng cung, nơi yến tiệc cưới xin đã được bày biện sẵn sàng. Vương tử chán nản chẳng buồn ngẩng đầu lên, nhưng mẫu thân lại an ủi: "Đừng bận tâm nữa con trai, rồi từ từ nàng ấy cũng sẽ xinh đẹp trở lại thôi." Ngặt nỗi chàng chẳng thiết tha ăn uống hay mở miệng nói câu nào. Bữa tối được dọn lên và các quan khách an vị quanh chiếc bàn tròn. Đúng lúc ấy, con bồ câu bay vút lên ban cất tiếng hót vang:

"Cho đầu bếp ngủ say mòng,

Cho món quay cháy đen còng,

Cho mụ già khốn chẳng hòng đụng môi."

Các vị khách kiên nhẫn ngồi chờ đầu bếp dọn món quay lên bàn. Họ đợi mãi, đợi hoài, đợi đến mỏi mòn để rồi cuối cùng đành đứng dậy kéo nhau ra tận nhà bếp, để rồi chết lặng khi thấy gã đầu bếp đang ngủ gục. Họ gọi inh ỏi và mãi sau gã mới lồm cồm bò dậy, nhưng rồi lại ngật ngưỡng gục đầu chìm vào giấc ngủ tiếp. Gã ú ớ phân trần chẳng hiểu chuyện quái gì đang xảy ra nữa, chỉ thấy cơ thể mềm nhũn chẳng thể đứng vững nổi. Dù vậy, gã vẫn ráng nướng một con gà quay khác lên xiên. Ngay lập tức, con bồ câu lại bay ra ban công cất giọng hót:

"Cho đầu bếp ngủ say mòng,

Cho món quay cháy đen còng,

Cho mụ già khốn chẳng hòng đụng môi."

Các vị khách lại mòn mỏi chờ đợi cho đến khi kiệt sức, buộc chú rể phải thân chinh ra xem sự thể ra sao. Chàng tót xuống bếp và lại bắt gặp gã đầu bếp đang chìm trong giấc ngủ say sưa, bèn lay gọi: "Này bác đầu bếp, bác đầu bếp tài giỏi ơi, cơ sự gì mà bác cứ ngủ say thế này?" Gã đầu bếp liền bẩm báo rằng có con chim bồ câu cứ bay ra ban công gieo rắc câu ca—

—"Cho đầu bếp ngủ say mòng,

Cho món quay cháy đen còng,

Cho mụ già khốn chẳng hòng đụng môi"—

và ngay tức khắc gã bị cơn buồn ngủ kéo sập xuống, thiếp đi không biết trời đất là gì. Chàng rể vội bước ra ban công, ngước lên thấy con bồ câu liền dịu dàng dỗ dành: "Chim xinh cuócula ơi, cuócula xinh đẹp, lại đây với anh nào!" Con bồ câu sà sát lại gần và chàng nhanh tay tóm gọn lấy nó; trong lúc đang vuốt ve ân cần, chàng bỗng sờ thấy mấy chiếc đinh găm sâu vào đầu nó, một cái cắm ngang trán và hai cái đâm thẳng vào hai bên thái dương. Chàng vội vã làm gì? Chàng rút phắt chiếc đinh trên trán ra! Đoạn tiếp tục vuốt ve và nhẹ nhàng rút nốt hai chiếc đinh ở thái dương ra. Kỳ diệu thay, con bồ câu lột xác hóa thành một thiếu nữ kiều diễm, nhan sắc thậm chí còn rực rỡ hơn thuở ban đầu. Vương tử ôm chầm lấy nàng dắt về diện kiến mẫu thân và hân hoan tuyên bố: "Thưa mẫu thân, đây chính là người vợ của con!" Hoàng hậu vô cùng hoan hỉ trước vẻ đẹp tuyệt trần của nàng, và nhà vua cũng mãn nguyện không kém. Khi mụ phù thủy già trông thấy thiếu nữ bằng xương bằng thịt bước ra, mụ ta hoảng hốt thét toáng lên: "Đưa tôi đi mau, đưa tôi đi chỗ khác, tôi sợ lắm rồi!" Lúc bấy giờ, nàng thiếu nữ xinh đẹp mới đem toàn bộ âm mưu thủ đoạn của mụ ta ra phơi bày trước thanh thiên bạch nhật. Các vị khách khứa có mặt tại đó đồng thanh đòi phán quyết số phận của mụ già. Một người có địa quyền cao nhất cất tiếng: "Hãy xức mỡ đầy người rồi đem thiêu sống ả ta đi!" "Hay lắm, chuẩn lắm!" những người khác hoan hô hưởng ứng, "thiêu hủy ả ta đi, nhất định phải hỏa thiêu!" Thế là họ túm lấy mụ già, sai người khuêng củi chất đống và thiêu rụi mụ ta ngay giữa lòng thành phố. Đoạn họ trở về cung điện, mở một đại tiệc hôn lễ tưng bừng lộng lẫy hơn xưa gấp bội.

Các phiên bản tiếng Ý của câu chuyện trên gồm có: Pent. IV. 9; Pitrè, Otto Fiabe, II. "La Bella di li setti Citri"; Gonz., số 13; Busk, tr. 15; Nov. fior. tr. 305, 308 (Milan); Comparetti, số 68 (cả trong Nerucci, tr. 111); De Gub., Sto. Stefano, số 4, 5; Prato, Quattro nov. pop. livornesi, số 1; Archivio, I. 525 (Tuscan); II. 204 (Sardinian); bản Piedmont trong Mila y Fontanals Observaciones sobre la poesia popular, Barcelona, 1853, tr. 179; Coronedi-Berti, số 11; Corazzini (Benevento), tr. 467; và Schneller, số 19. Một phần câu chuyện của chúng ta đồng nhất với Pitrè, số 13, "Công chúa tuyết trắng lửa đỏ", đã được dịch đầy đủ trong văn bản của chúng tôi. Xem thêm Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 15.

Những tham chiếu phong phú đến các phiên bản châu Âu khác sẽ được tìm thấy trong phần ghi chú của Ive, Köhler... đối với các phiên bản trên; bổ sung thêm vào đó là Lo Rondallayre, số 18, 37, Liebrecht trong Simrock's Deut. Märchen tại Orient und Occident, III. tr. 378 (Kalliopi), số 3, và Truyện cổ tích Ấn Độ, tr. 253, 284.

[22] Xem Pent. IV. 7; Gonz., số 33, 34; Pitrè, số 59, 60 (61); Archivio, II. 36 (Sardinia); De Nino, số 19; và Schneller, số 22. Truyện Grimm tương ứng là số 135, "Cô dâu trắng và Cô dâu đen". Về các tham chiếu châu Âu khác, xin xem Köhler bàn về Gonz., số 33, 34 (II. tr. 225), và Romania, số 24, tr. 546, 561. Xem thêm Chương II., chú thích 1.

[23] Phiên bản xuất sắc nhất nằm trong Pent. IV. 3, nơi ba cô con gái được gả cho một con chim ưng, một con hươu đực và một con cá heo—những kẻ hệt như trong câu chuyện của chúng ta, luôn sẵn sàng phò tá anh em cột chèo nhưng lại tự giải nguyền mà chẳng cần đến sự trợ giúp của chàng. Các phiên bản tiếng Ý khác gồm: Pitrè, số 16, và Nov. pop. sicil., Palermo, 1873, số 1; Gonz., số 29; Knust (Leghorn), số 2 (Jahrb. VII. 384); Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 23; Nov. fior. tr. 266; Comparetti, số 4, 58; Archivio, II, tr. 42 (Tuscan); Nov. tosc. số 11.

Về các phiên bản châu Âu khác, xin xem thêm các tham chiếu trong phần chú thích cho những câu chuyện trên, Hahn, số 25; truyện Grimm tập II. tr. 510, bàn về "Die drei Schwestern" của Musäus, và số 196, "Quả cầu pha lê"; Benfey, Pant. I. tr. 534; và Ralston, R. F. T. tr. 96. Xem thêm chú thích 12 của chương này.

Như thường lệ, rất nhiều tình tiết trong truyện của chúng ta xuất hiện ở các nhóm khác; nổi bật nhất là: Hoàng tử ẩn nấp trong nhạc cụ, Pitrè, số 95; tìm kiếm nơi ẩn náu của công chúa, Pitrè, số 95, 96; Gonz., số 68; và truyện Grimm số 133, "Những chiếc giày bị khiêu vũ đến rách tơi"; công chúa được nhận diện giữa đám đông mặc trang phục y hệt nhau hoặc trùm khăn voan kín mít; Nov. fior. tr. 411 (Milan); truyện Grimm số 62, "Ong chúa", Ralston, R. F. T. tr. 141, chú thích; Truyền thuyết xứ Basque, tr. 125; Orient und Occident, II. tr. 104, 107-114; những thử thách đặt ra cho anh hùng để chinh phục người đẹp, Pitrè, số 21, 95, 96; Gonz., số 68; De Gub., Sto. Stefano, số 8; Truyền thuyết xứ Basque, tr. 120; Orient und Occident, II. 103; và Romania, số 28, tr. 527. Tình tiết cuối này cũng hiện diện trong "Cô dâu bị lãng quên", xem chú thích 25 của chương này.

[24] Về các tham chiếu châu Âu khác cho nhóm thứ nhất, "câu đố được giải bởi người cầu hôn", xem Jahrb. V. 13; truyện Grimm số 114, "Gã thợ may khôn ngoan", và Hahn, I. tr. 54.

Các phiên bản tiếng Ý khác của nhóm thứ hai là: Comparetti, số 26 (Basilicata), 59 (Monferrato); Nerucci, tr. 177 (một phần); và Widter-Wolf, số 15 (Jahrb. VII. 269). Xem thêm chú thích của Köhler cho câu chuyện vừa dẫn, đồng thời tra cứu Campbell, số 2, tại Orient und Occident, II. 320; truyện Grimm số 22, "Câu đố"; cùng Giáo sư F. J. Child, Ballads Anh và Xéc-ốt, Phần II. tr. 414.

Về các câu chuyện chứa đựng câu đố thuộc các nhóm khác, xin xem Bernoni, Punt. II. tr. 54; Gradi, Vigilia, tr. 8; Corazzini, tr. 432; Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 7; và bài viết của Köhler, Das Räthselmärchen von dem ermordeten Geliebten đăng trên Rivista di Lett. pop. I. tr. 212. Một dị bản đặc thù của nhóm thứ hai có thể tìm thấy trong Ortoli, tr. 123, nơi một câu đố rất giống với bản trong văn bản được vị phò mã đặt ra cho phụ vương của công chúa.

[25] Các phiên bản tiếng Ý khác là: Gonz., số 14, 54, 55; Pent. II. 7, III. 9 (quên mất cô dâu khi vừa chạm chân lên bờ); Pomiglianesi, tr. 136 (phần đầu thuộc nhóm "Nàng Angiola xinh đẹp"); Busk, tr. 3 (phần đầu y hệt truyện trước); De Gub., Sto. Stefano, số 5 (xem thêm Rivista di Lett. pop. I. tr. 84); Coronedi-Berti, số 13 (đây là một trong số ít truyện "Ba quả thanh yên" chứa đựng tình tiết cô dâu bị lãng quên do nụ hôn của người mẹ); Schneller, số 27; Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 4 (nụ hôn của mẹ); Pitrè, tập IV. tr. 285, cung cấp phiên bản tiếng Albania cho câu chuyện của chúng ta. Lời nguyền rủa và nụ hôn của mẹ cũng xuất hiện trong một câu chuyện khác thuộc nhóm "Ba quả thanh yên", Gonz., số 13. Về những chướng ngại vật trên đường trốn chạy, xin xem Chú thích 11 của chương này.

Các phiên bản châu Âu khác gồm có chú thích của Köhler cho Gonz., số 14; Campbell, số 2 (Orient und Occident, II. 103); Kreutzwald-Löwe, số 14; Hahn, I. tr. 55; Romania, số 19, tr. 354, 20, tr. 527; truyện Grimm số 56 ("Người yêu Roland"), số 113 ("Hai người con vua"), số 186 ("Cô dâu đích thực"), số 193 ("Tay đánh trống"); Truyền thuyết xứ Basque, tr. 120; Ralston, R. F. T. tr. 119, 131; Brueyre, tr. 111; và B. Schmidt, Griechische Märchen, Sagen und Volkslieder, Leipzig, 1877, được Cosquin dẫn trong Romania, số 28, tr. 543. Nói chung, xin xem Cox, Thần thoại Aryan, I. tr. 158.

[26] Biến cố tương tự cũng xuất hiện trong Gonz., số 6, và Pitrè, số 61. Xem chú thích của Köhler cho Gonz., số 6; truyện Grimm số 193 ("Tay đánh trống"); Romania, số 28, tr. 527; và Hahn, số 15.

[27] Một phiên bản vùng Venice khác nằm trong Bernoni, số 3. Xem thêm Nov. fior. tr. 290; Gradi, Vigilia, tr. 53; Fiabe Mant. số 39; và Schneller, số 32.

Về các phiên bản châu Âu khác, xin xem truyện Grimm số 46 ("Chim của Fitcher"), chú thích của Köhler cho Widter-Wolf, số 11 (Jahrb. VII. 148); và Ralston, R. F. T. tr. 97.

[28] Xem Pitrè, số 19, Nuovo Saggio, số 4; Nov. fior. tr. 7, 12; và Nerucci, số 49. Hãy so sánh thêm Gonz., số 10 và 22 (đã được đề cập, "Tên cướp mang đầu phù thủy"), cùng Comparetti, số 18 (Pisa).

Về các tham chiếu khác của nhóm này, xin xem truyện Grimm số 40 ("Kẻ cướp làm chồng") và Romania, số 22, tr. 236.

[29] Xem Chương II., chú thích 4. Về các tham chiếu khác cho nhóm này, xin tra cứu truyện Grimm số 3 ("Đứa con của Đức Mẹ") và Romania, số 28, tr. 568.

[30] Phiên bản thứ bảy xuất phát từ Bologna mang tựa đề La Fola dêl Muretein ("Câu chuyện về tiểu vương Moor"), do Coronedi-Berti công bố trên Rivista Europea, Florence, 1873. Nội dung tóm tắt như sau: Một vương hậu không có con bèn tìm đến mụ phù thủy và được ban cho một quả táo để ăn, với lời hứa hẹn đúng hạn sẽ sinh hạ hoàng tử. Một trong các cung nữ lén ăn phần vỏ bỏ đi và kết quả là cả hai cùng sinh con trai; đứa con của cung nữ được gọi là Tiểu Moor do mang làn da đỏ sẫm hệt như màu vỏ táo. Hai đứa trẻ lớn lên bên nhau, và khi hoàng tử lên đường ngao du thiên hạ, người bạn thân Tiểu Moor cùng tòng hành. Họ qua đêm tại một tòa lâu đài mê hoặc, nơi người bạn nghe thấy tiếng nói tiên tri rằng hoàng tử sẽ chiến thắng trong cuộc đấu thương và cưới công chúa, nhưng vào đêm tân hôn một con rồng sẽ nuốt chửng cô dâu, và kẻ nào dám hé lộ điều đó sẽ hóa thành tượng đá. Người bạn xả thân cứu mạng công chúa, nhưng bị tống giam vào ngục và khi thốt lên sự thật thì hóa đá ngay lập tức. Chàng chỉ có thể hồi sinh nếu được xức bằng máu của con gà trống thuộc về một gã hoang dã (om salvadgh) sống trên ngọn núi nọ. Hoàng tử hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trộm gà trống đầy gian khó để cứu sống người bạn thân thiết.

Về các phiên bản châu Âu khác, xin xem truyện Grimm số 6 ("Chàng Gio-an trung thành"); Hahn, số 29; Wolf, Proben Port. und Cat. Volksm. tr. 52; Lo Rondallayre, số 35 ("Lo bon criat"); Chuyện cổ Deccan phương Nam, tr. 98; và nói chung là Benfey, Pant. I. tr. 417, cùng Köhler trong Weimarische Beiträge zur Lit. und Kunst, Weimar, 1865, tr. 192 và các trang tiếp theo.

[31] Xem Pitrè, tập I. tr. xcix., ciii.; IV. tr. 382, 430, và Comparetti, số 44. Một phiên bản từ vùng Abruzzi có trong Finamore, số 38. Xem thêm truyện Grimm số 191 ("Tên cướp và các con trai"); Truyền thuyết xứ Basque, tr. 4; Dolopathos bản Oesterley, tr. xxii., 65; và nói chung là Orient und Occident, II. 120, cùng Benfey, Pant. I. 295.

[32] Một phiên bản Sicilia khác nằm trong Gonz., số 83. Các phiên bản khác gồm: Pent. III. 7; Nerucci, tr. 341; De Nino, số 30; Fiabe Mant. số 4; Nov. fior. tr. 340 (Milan); và Widter-Wolf, số 9 (Jahrb. VII. tr. 134). Ngoài ra còn có những câu chuyện tương tự trong đó nhân vật bị những kẻ ghen tị ép buộc phải thực hiện các nhiệm vụ hiểm nghèo: xem Pitrè, số 34, 35; Comparetti, số 16; Truyện cổ tích vùng Tuscan, số 8, De Nino, số 39, v.v. Tác phẩm Strap., I. 2, cũng mang nhiều nét tương đồng với câu chuyện của chúng ta.

Về các phiên bản khác, xin xem truyện Grimm số 192 ("Bậc thầy trộm cắp"), và chú thích của Köhler cho Widter-Wolf, số 9.

[33] Phiên bản trong Nov. fior. tr. 574 xuất thân từ Florence, các bản khác ở trang 575 (câu chuyện trong văn bản của chúng ta), 577, 578, 579 đến từ Milan và có kết cấu vô cùng tương đồng.

[34] Hãy so sánh Pitrè, số 83, và De Nino, số 43. Các phiên bản Tyrolese nằm trong Schneller, số 53, 54. Xem thêm Widter-Wolf, số 2 (Jahrb. VII. 13), và Jahrb. VIII. tr. 246, Italien. Märchen aus Sora, số 2. Về các phiên bản châu Âu bổ sung, xin tra cứu Jahrb. sđd, và V. 7; Romania, số 19, tr. 350; 24, tr. 562; 28, tr. 556; cùng truyện Grimm số 20 ("Chàng thợ may dũng cảm"), và số 183 ("Gã khổng lồ và Thợ may"). Vài tình tiết được đề cập trong văn bản có thể tìm thấy ở câu chuyện đảo Corsica trong Ortoli, tr. 204, nơi thay vì gã khổng lồ, một vị linh mục lại bị chính người đầy tớ của mình mưu mẹo qua mặt.