Ngày xửa ngày xưa, thợ đẽo đá Peter Fullone đang làm việc tại nghĩa trang gần nhà thờ Santo Spirito; một người đi qua liền hỏi: "Peter, món ăn nào là ngon nhất?" Fullone đáp: "Trứng," rồi thôi.

Một năm sau, Fullone lại làm việc ở chốn cũ, ngồi bệt dưới đất đập đá. Người năm xưa từng đặt câu hỏi lại đi ngang qua và cất tiếng: "Peter, với cái gì?" ngầm hỏi ăn trứng với cái gì thì ngon. "Với muối," Peter Fullone đáp. Ông vốn có một bộ óc tinh anh nhường nào, khi mà sau cả một năm vẫn nhớ như in lời một kẻ qua đường.

Pitrè cho biết nghĩa trang được nhắc tới nằm ngoài cổng St. Agatha, gần ngôi nhà thờ cổ Sto. Spirito, nơi châm ngòi cho sự kiện Kinh chiều Sicilia. Bạn đọc có thể tìm đọc một bài viết rất thú vị về Peter Fullone trong tác phẩm của Pitrè, cuốn Studi di Poesia popolare, trang 109, với nhan đề "Pietro Fullone e le Sfide popolari siciliane."

Du khách khi đến thăm Florence hẳn từng chú ý thấy ở phía đông quảng trường nhà thờ chính tòa có một khối đá được gắn vào tường một ngôi nhà, trên khắc dòng chữ "Sasso di Dante." Các sách hướng dẫn du lịch cho hay đây chính là phiến đá mà vị đại thi hào thường ngồi ngắm cảnh vào những buổi chiều hè. Tương truyền, một người lạ mặt từng tiến lại gần Dante đang ngồi ở chốn quen thuộc và cất giọng hỏi: "Món ăn nào là ngon nhất?" Dante đáp: "Trứng." Một năm sau, chính kẻ đó — người mà suốt khoảng thời gian giữa hai lần gặp gỡ Dante chưa từng thấy lại — bước tới hỏi tiếp: "Với cái gì?" Dante liền đốp chát ngay: "Với muối."

Một nhà thơ tên là Carlo Gabrielli đã chuyển sự kiện này thành thơ và rút ra bài học (senso) sau đây:—

"L'acuto ingegno grande apporta gloria;

Maggior, se v'è congiunta alta memoria."

Xem Papanti, op. cit. các trang 183, 205.

[26] Câu chuyện này được kể lại với ý tứ gần như y hệt trong tập của Pitrè, truyện số 297, "The Peasant and the King." Có khá nhiều bản kể văn học Ý, nổi tiếng nhất là bản trong cuốn Cento nov. ant. do Borghini biên tập, Truyện số VI.: xem các ghi chú của D'Ancona về truyện này trong ấn phẩm Romania, Tập III. trang 185, "Le Fonti del Novellino." Tờ tích này cũng xuất hiện trong Gesta Romanorum, chương 57, xem phần chú thích trong bản của Oesterley; và trong Deutsche Märchen của Simrock, truyện số 8, xem thêm ghi chú của Liebrecht trong Orient und Occident, Tập III. trang 372. Cuối cùng, có thể kể thêm các ghi chú của Köhler trong tập Gonz., truyện số 50 (Tập II. trang 234).

[27] Comparetti, truyện số 43, "La Ragazza astuta" (Barga). Phần đầu của câu chuyện — xoay quanh việc chia thịt gia cầm và sai đem biếu những phần quà nhưng lại bị ăn bớt dọc đường — có thể tìm thấy trong Gonz., truyện số 1, "Die Kluge Bauerntochter" ("The Peasant's Clever Daughter"). Xem các ghi chú của Köhler trong Gonz., truyện số 1 (Tập II. trang 205); và mục Nasr-eddin's Schwänke trong Orient und Occident, Tập I. trang 444. Truyện số 94 của anh em nhà Grimm, "The Peasant's Wise Daughter," bao gồm toàn bộ các tình tiết của truyện Ý ngoại trừ đoạn chia thịt gia cầm. Một phiên bản tiếng Ý trong Fiabe Mant. truyện số 36, "La giovane accorta," lại có tình tiết chiếc cối giã. Nhà vua nhắn tin cho cô con gái thông minh rằng nàng phải kiếm cho bằng được món xà lách ahimè (hắt hơi). Nàng liền gửi cho nhà vua đĩa xà lách thường rắc thêm tỏi, và khi chạm đũa vào, ngài liền hắt hơi (tạo ra âm thanh tượng thanh bằng từ ahimè). Phần còn lại của câu chuyện chứa đựng tình tiết còn thiếu trong các bản dân gian Ý khác nhưng lại có mặt ở bản của Grimm, trong giới chuyên môn gọi là "halb geritten." Về tình tiết này, xin xem Gesta Romanorum, do Oesterley biên tập, chương 124, và Pauli, mục 423.

Một dị bản khác xuất hiện ở Bergamo nằm trong Corazzini, trang 482, "La Storia del Pestu d' or" ("The Story of the Gold Pestle"), có nội dung tương tự phần trích từ đoạn cối giã trở đi trong bản chính. Riêng trong phiên bản Bergamo, vật được tìm thấy là chiếc chày vàng chứ không phải cái cối, và tình tiết "halb geritten" vẫn được giữ lại. Tình tiết chú ngựa con được biến tấu thành một câu trả lời sắc sảo do người chăn gia súc của nhà vua (theo gợi ý từ hoàng hậu) thưa lại với chủ nhân, khi lão này quỵt tiền công của anh ta. Một phiên bản khác từ Montale, do Nerucci sưu tầm, trang 18, "Il Mortajo d'oro" ("The Golden Mortar"), bao gồm mọi tình tiết của cốt truyện chính (gồm cả "halb geritten") trừ đoạn chia thịt gia cầm. Phần đầu của câu chuyện này lại được tìm thấy trong một mẩu chuyện dân gian đảo Síp, đăng tại Jahrb. Tập XI. trang 360.

Một câu chuyện song song với bản của chúng ta cũng góp mặt trong R. F. T. của Ralston, trang 30. Kho tàng văn học về đề tài "The Clever Girl" có thể tra cứu trong Child's English and Scottish Popular Ballads, Phần I. trang 6, "The Elfin Knight."

[28] Fiabe Mantovane, truyện số 41, "Gàmbara." Trong tiếng Ý, con cua được gọi là gambero. Lại có một câu chuyện Toscana (Nov. pop. tosc. trang 8), "Il Medico grillo" ("Doctor Cricket"), có lẽ chơi chữ dựa trên một nghĩa khác của từ grillo là ý thích bất chợt, sự kỳ cục, gợi ta nhớ tới cốt truyện chính. Viên bác sĩ giả mạo chữa khỏi bệnh cho công chúa bằng cách chọc cười nàng thật dữ dội cho đến khi xương cá vướng trong cổ họng bị bật ra. Doctor Cricket trở nên nổi tiếng tới mức các bác sĩ chân chính rơi vào cảnh túng quẫn, bèn kéo nhau xin nhà vua trừ khử hắn. Vua từ chối, nhưng ra cho hắn một thử thách hóc búa: phải chữa khỏi bệnh cho toàn bộ bệnh nhân trong bệnh viện; nếu không hoàn thành, hắn sẽ bị mất chức hoặc đem xử tử. Doctor Cricket liền cho đun một vạc nước thật lớn, rồi đi một vòng các phòng bệnh thông báo rằng khi nước sôi, tất cả sẽ bị thả vào vạc, nhưng ai muốn bỏ đi thì cứ việc rời viện ngay lúc đó. Tất nhiên là mọi người đều cuống cuồng tẩu thoát, và khi nhà vua ghé qua thì bệnh viện đã trống không. Viên bác sĩ nhờ thế được ban thưởng hậu hĩnh và bình an trở về quê nhà.

Để tìm các dị bản tương đương với câu chuyện này, xin tra cứu ghi chú của Pitrè, tập IV. trang 442, và các ghi chú đi kèm câu chuyện Toscana kể trên.

Một phiên bản khác của vùng Toscana vừa được ấn hành trong Nov. tosc. truyện số 60. Xin tham khảo thêm Grimm, truyện số 98; Asbjørnsen, Ny Sam. truyện số 82 [Dasent, Tales from the Fjeld, trang 139, "The Charcoal Burner"]; Caballero, Cuentos, trang 68; Orient und Occident, Tập I. trang 374; cùng với Benfey, Pant. Tập I. trang 374. Trong tác phẩm của Straparola (XIII. 6) có một câu chuyện mang âm hưởng tương tự cốt truyện của chúng ta. Một người mẹ sai đứa con trai ngốc nghễu đi tìm "ngày tốt lành" (il buon dì). Chàng trai trẻ liền trải chiếu nằm dài bên vệ đường gần cổng thành để quan sát mọi người ra vào. Vừa hay có ba người dân thành phố đi ra đồng để mang kho báu mà họ mới đào được về nhà. Lúc quay lại, họ cất tiếng chào chàng thanh niên bên đường là "ngày tốt lành nhé." Khi người đầu tiên chào, chàng trai liền nói: "Ta lấy một cái rồi đấy," ngầm ý là đã nhận được một "ngày tốt lành," và cứ thế với hai người còn lại. Nhóm người vừa vớ được kho báu đinh ninh rằng bí mật của họ đã bị bại lộ và chàng trai sẽ tố cáo với quan chức, bèn hoảng hốt chia cho hắn một phần kho báu.