[1] Đoạn thơ trong câu chuyện này được ghi chép lại có phần khác biệt đôi chút bởi Bolza trong tác phẩm Canzoni pop. Comasche, Vienna, 1866, Chú thích số 9:—

"La storia de Sior Intento,

Che dura molto tempo,

Che mai no se destriga;

Volè che ve la diga?"

Câu chuyện về ngài Chăm Chỉ, kéo dài đằng đẵng, chẳng bao giờ kết thúc, các bạn có muốn tôi kể cho nghe không?

Trong sưu tập của Bernoni, Phần II, trang 53 và 54, có hai hoặc ba bài vần điệu khác thuộc loại này mà ta có thể đưa ra đây.

Ngày xửa ngày xưa—tôi còn nhớ—vào trong mắt một kẻ mù—có một con ruồi bay vào—và tôi cứ tưởng—đấy là một con chim cút—hỡi kẻ mù tội nghiệp—hãy đi khỏi đây mau!

Fiaba, aba—Questa xe una—Muro e malta—Questa xe un' altra, nghĩa là: Chuyện kể, kể rằng—Đây là một—Tường và vữa—Đây là cái khác.

"Một câu chuyện dài hay một câu chuyện ngắn,

Bạn có muốn tôi kể câu chuyện dài không?

Đây là ngón tay và đây là chiếc móng.

Bạn có muốn nghe câu chuyện ngắn không?

Đây là ngón tay và đây là tận cùng của nó."

[2] Pitrè, Số 141. Trong phần chú thích của câu chuyện này có cung cấp thêm một vài câu thuộc thể loại này.

"Ngày xửa ngày xưa có một chú tiểu đẩy ba chiếc xe: một xe rượu, một xe bánh mì, và một xe đồ ăn kèm... Và ngày xửa ngày xưa có một chú tiểu."

Một số phiên bản thơ ca cũng được đưa ra tại cùng chỗ đó từ nhiều vùng khác nhau của nước Ý.

"Ngày xửa ngày xưa,

Một ông lão và một bà lão

Đang ở trên đỉnh núi...

Hãy giữ yên lặng, vì tôi sắp kể cho các bạn nghe đây."

—Naples.

"Ngày xửa ngày xưa có một người đàn ông

Ở đằng sau nhà thờ

Mang trên lưng một cái giỏ...

Nhưng hãy đứng yên nếu tôi định kể cho bạn nghe nhé!"

—Milan, Nov. fior., tr. 570.

Ta có thể tìm thấy thêm một số câu vần điệu thuộc loại này trong tác phẩm của Papanti, Nov. pop. livor., tr. 17: "Ngày xửa ngày xưa có một người đàn ông tên là Boccabella, kẻ đã lột da vợ mình để làm váy; và lột da các con mình để làm khăn lau."

"Ngày xửa ngày xưa có một người đàn ông,

Một người phụ nữ và một chiếc lọ nhỏ...

Hãy lắng nghe điều này!"

"Ngày xửa ngày xưa có một vị vua

Đã ăn nhiều hơn ngươi;

Ông ta ăn bánh mì và phô mai,

Hãy kéo, hãy kéo chiếc mũi này."

Đến đây, người kể liền kéo chiếc mũi của đứa trẻ.

[Pg 372] "Ngày xửa ngày xưa có một người nghèo giàu có

Có bảy cô con gái đến tuổi gả chồng:

Một bên xuất hiện một tên gian ác,

Và bên kia là bảy nốt phồng rộp."

[3] Rivista di Letteratura popolare, tập I, tr. 161 (1878). "Una Variante toscana della Novella del Petit Poucet." Các phiên bản từ vùng Marches, Abruzzi và Tuscany nay có thể tìm thấy trong Giornale di Filologia romanza, II, tr. 23; Finamore, Tradizioni popolari abruzzesi, 1882, Số 47, tr. 233; và Nov. tosc., Số 42.

[4] Huyền thoại về "Tom Thumb" (chú bé tí hon) đã được nghiên cứu thấu đáo trong một chuyên khảo xuất sắc: Le Petit Poucet et la Grande Ourse bởi Gaston Paris, Paris, 1875. Tác giả đã kết luận rằng (tr. 52): "Nếu cuối cùng chúng ta tìm hiểu xem những dân tộc nào cung cấp cho chúng ta câu chuyện này hoặc tên gọi này, chúng ta thấy rằng họ chủ yếu bao gồm các dân tộc Slav (Litva, Slavơ) và Giéc-man (Đức, Đan Mạch, Thụy Điển, Anh). Các câu chuyện của người Albania, người Rumani và người Hy Lạp hiện đại chắc chắn được vay mượn từ người Slav, giống như phần lớn thần thoại bình dân của những quốc gia này. Tên gọi tiếng Walloon và câu chuyện ở Forez cho chúng ta thấy ở Pháp (cũng như tựa đề câu chuyện của Perrault) truyền thuyết về Poucet: nhưng rất có thể nó đã được người Giéc-man mang đến đây, giống như rất nhiều câu chuyện tương tự khác. Tôi không tìm thấy dấu vết nào của câu chuyện hay tên gọi này ở Ý, Tây Ban Nha hay các xứ sở Celt." Đương nhiên, nhận định sau cùng này giờ đây cần phải được sửa đổi cho phù hợp. Bổ sung vào các tài liệu tham khảo trong sách của Paris gồm có: Romania, Số 32, tr. 59 (Cosquin, Số 53), và Köhler trong Zeit. f. rom. Phil. III, tr. 617.

Sự biến hóa từ những hạt đậu gà thành trẻ em có một điểm tương đồng trong câu chuyện Hy Lạp về "Hạt Tiêu" sẽ được nhắc tới ngay sau đây.

[5] Việc thảo luận về vấn đề này tốt nhất có thể tìm thấy trong các tác phẩm sau đây: Halliwell's Nursery Rhymes of England (Percy Soc. IV.), London, 1842, tr. 2, 159; Romania, I, tr. 218; và Un Canto popolare piemontese e un Canto religioso popolare israelitico, Chú thích và đối chiếu của Cesare Foa, Padova, 1879. Các tài liệu tham khảo về những phiên bản châu Âu khác của câu chuyện này có thể tìm thấy trong Romania, Số 28, tr. 546 (Cosquin, Số 34), và Köhler trong Zeit. f. rom. Phil. III, tr. 156.[Pg 373]

[6] Halliwell's Nursery Rhymes, tr. 160.

[7] Có một phiên bản thơ ca của câu chuyện này trong Vigo, Raccolta amplissima di Canti pop. sicil. tái bản lần thứ 2, Catania, 1870-1874, Số 4251, bắt đầu bằng:—

"Susi, Bittudda

Va scupa la casa.

—Signura, non pozzu

Mi doli lu cozzu," v.v.

Tuy nhiên, đoạn kết lại chưa được hoàn chỉnh.

[8] Imbriani, Pomiglianesi, tr. 232, "Micco."

[9] Phiên bản từ Siena có trong Saggio di Letture varie per i Giovani của T. Gradi, Torino, 1865, tr. 175, "La Novella di Petuzzo;" phiên bản vùng Tuscan (Florence) có trong Imbriani, Nov. fior., tr. 548, "Petruzzo." Một phiên bản Tuscan khác có thể tìm thấy trong Nerucci, Cincelle da Bambini, Số 7; và một phiên bản từ Apulia trong Archivio, III, tr. 69.

[10] Bernoni, Punt. III, tr. 72, "Petin-Petele."

[11] Phần đầu của câu chuyện này cũng được tìm thấy trong một phiên bản Tuscan do Corazzini cung cấp trong tác phẩm Componimenti minori của ông, tr. 412, "Il Cecio" ("Hạt đậu gà"). Hạt đậu gà bị nuốt bởi một con gà trống, con gà trống bị ăn bởi một con lợn, con lợn bị giết bởi một con bê, con bê bị giết và nấu chín bởi người vợ của chủ quán trọ để làm thức ăn cho cô con gái đang ốm, cô gái đã hồi phục sức khỏe và được gả cho chủ nhân của hạt đậu gà.

Sự hoang mang của người giữ mộ về việc nên đầu tư số tiền mình tìm được như thế nào là một nét tính cách thường gặp trong các câu chuyện Ý, và xuất hiện trong một vài câu chuyện được đề cập ở chương này. Xem các chú thích trong Papanti, Nov. pop. livor., tr. 29. Những tài liệu tham khảo phong phú về thể loại câu chuyện này có thể được tìm thấy trong Romania, các Số 24, tr. 576, và 28, tr. 548; Köhler trong Zeitschrift für rom. Phil. II, tr. 351; Grimm, Số 80; Orient und Occident, II, tr. 123; Bladé, Agenais, Số 5; Mélusine, tr. 148, 218, 426; và Brueyre, tr. 376. Xem thêm Halliwell, tr. 33, "The Cat and the Mouse" (Con mèo và con chuột).

[12] Phiên bản này là một biến thể của một câu chuyện trong cùng tập tài liệu, tr. 236, vốn rất khó dịch vì phần lớn được viết bằng thể thơ. Có một phiên bản khác từ Montella thuộc vùng Principato Ulteriore, tr. 241, "Lo Haddro e lo Sorece" ("Gà trống và chuột nhắt"), có một cái kết mang tính châm biếm. Phần đầu giống với các phiên bản khác: gà trống và chuột nhắt đi hái lê; một quả lê rơi trúng và làm đầu chuột bị thương. Chuột đến gặp thầy thuốc, thầy thuốc đòi giẻ rách, người thợ giẻ rách đòi đuôi chó. Con chó đòi bánh mì, người thợ làm bánh đòi củi, ngọn núi đòi rìu; người bán đồ sắt nói: "Hãy đến gặp galantuomo (quý ông, người giàu có), xin ít tiền, rồi tôi sẽ cho anh rìu." Chuột đến gặp galantuomo, người này nói: "Hãy ngồi xuống và viết đi, rồi ta sẽ cho tiền." Thế là chuột bắt đầu viết thuê cho galantuomo, nhưng đầu nó sưng lên và nó chết. Một câu chuyện tương tự được tìm thấy ở Corsica, xem Ortoli, tr. 237.

[13] Vẫn còn phải kể đến hai phiên bản thơ ca: một phiên bản trong tác phẩm của Corazzini, sưu tầm từ Verona, sách đã dẫn, tr. 139, bắt đầu bằng:[Pg 374]—

"Cos' è questo?

La camera del Vesco.

Cos' è dentro?

Pan e vin," v.v.

"Cái gì thế này? Căn phòng của giám mục. Có gì bên trong? Bánh mì và rượu. Phần của tôi đâu? Con mèo đã ăn mất rồi. Con mèo đâu rồi? Chiếc gậy đã đánh nó. Chiếc gậy đâu rồi? Lửa đã thiêu rụi nó. Lửa đâu rồi? Nước đã dập tắt nó. Nước đâu rồi? Con bò đã uống hết. Con bò đâu rồi? Ngoài đồng cỏ. Ai đứng đằng sau kìa? Bạn Matthew của tôi. Anh ta cầm gì trên tay? Một miếng bánh mì. Anh ta đi giày gì ở chân? Một đôi giày rách. Anh ta vác gì trên lưng? Một con cá voi. Anh ta có gì trong bụng? Một cái cân. Anh ta đội gì trên đầu? Một chiếc mũ đội ngược."

Việc lựa chọn các vật thể được quyết định bởi vần điệu, ví dụ như:—

"Cosa g'àlo in schena?

Na balena.

Cosa g'àlo in panza?

Una balanza."

Phiên bản thơ ca thứ hai đến từ Turin, do Foa cung cấp, sách đã dẫn, tr. 5. Nó bắt đầu bằng:

1. "A j'er' na crava

C' a pasturava,

A m' a rout 'l bout

Oh 'l bon vin c'a j'era' nt 'l me bout

L' è la crava c' a' m l' a rout!

2. "A j'è riva-ie l' luv

L' a mangià la crava

C' a pasturava

C' a m' ha rout 'l bout," v.v. (như trên.)

Dưới đây là bản dịch văn xuôi sát nghĩa của phiên bản kỳ lạ này.

"Có một con dê đang ăn cỏ, nó đã làm vỡ cái chai của tôi. Ôi, rượu ngon trong chai của tôi, chính con dê đã làm vỡ nó! Sau đó con sói tới, ăn thịt con dê đang ăn cỏ, làm vỡ cái chai của tôi, v.v. Sau đó con chó tới, sủa con sói, ăn thịt con dê, v.v. Sau đó cây gậy tới, đánh con chó, sủa con sói, v.v. Sau đó ngọn lửa tới, đốt cháy cây gậy, đánh con chó, v.v. Sau đó nước tới, dập tắt ngọn lửa, đốt cháy cây gậy, v.v. Sau đó con bò tới, uống nước, dập tắt ngọn lửa, v.v. Sau đó người đồ tể tới, giết con bò, uống nước, v.v. Sau đó đao phủ tới, treo cổ người đồ tể, giết con bò, v.v. Sau đó thần chết tới, mang đi đao phủ, treo cổ người đồ tể, v.v. Sau đó cơn gió tới, cuốn đi thần chết, cuốn đi đao phủ," v.v.

Một biến thể của bài hát này gợi nhớ nhiều hơn đến các phiên bản văn xuôi.

"Sau đó đao phủ tới, treo cổ người đồ tể, v.v. Sau đó[Pg 375] con chuột nhắt tới, gặm đứt sợi dây, treo cổ người đồ tể, v.v. Sau đó con mèo tới, ăn thịt con chuột nhắt, gặm đứt sợi dây, v.v. Sau đó con chó tới, bắt con mèo, ăn thịt con chuột nhắt, gặm đứt sợi dây," v.v.

Phiên bản tiếng Ý kể trên, như ai cũng có thể thấy rõ, chỉ là một sự thể hiện theo lối bình dân của bài thánh ca Do Thái trong sách Sepher Haggadah. Foa, trong tác phẩm đã dẫn ở trên, đưa ra một phiên bản khác từ Orio Canarese, đồng thời cũng cung cấp một số phiên bản tiếng Ý của "Bài ca chú dê con". Kết luận của ông cũng giống với kết luận của Gaston Paris trong Romania, I, tr. 224, rằng "Bài ca chú dê con" không có nguồn gốc từ người Do Thái, mà được đưa vào sách Haggadah từ các bài hát hoặc câu chuyện dân gian.

[14] Một phiên bản của câu chuyện này được tìm thấy trong Studi sui Dialetti greci của Morosi, Lecce, 1870.

[15] Grimm, Số 30. Một phiên bản khác từ Bắc Âu có trong Asbjørnsen, Số 103 [Dasent, Tales from the Fjeld, tr. 30, "The Death of Chanticleer" (Cái chết của chú gà trống hoa mơ)]. Một số phiên bản tiếng Pháp có thể tìm thấy trong Romania, Số 22, tr. 244, và Mélusine, tr. 424. Có một phiên bản tiếng Tây Ban Nha trong Cuentos của Caballero, v.v., Leipzig, 1878, tr. 3, "La Hormiguita" ("Con kiến nhỏ"). Có một phiên bản kỳ lạ trong Griechische und Albanesische Märchen của Hahn, Leipzig, 1864, Số 56, "Hạt Tiêu". Câu chuyện bắt nguồn từ Smyrna và có nội dung như sau:—

Ngày xửa ngày xưa có một ông lão và một bà lão không có con; và một ngày nọ, bà lão ra đồng hái được một giỏ đậu. Khi hái xong, bà nhìn vào giỏ và nói: "Ta ước gì tất cả số đậu này đều là những đứa trẻ nhỏ." Vừa dứt lời, cả một đám trẻ con túa ra từ trong giỏ và nhảy múa xung quanh bà. Một gia đình như vậy có vẻ quá đông đúc đối với bà lão, thế là bà nói: "Ta ước gì tất cả các cháu lại biến thành đậu." Lập tức, lũ trẻ trèo lại vào giỏ và biến thành những hạt đậu như cũ, ngoại trừ một cậu bé trai nhỏ xíu được bà lão đưa về nhà cùng.

Cậu bé nhỏ đến mức ai cũng gọi cậu là bé Hạt Tiêu, lại vô cùng ngoan ngoãn và đáng yêu nên ai cũng quý mến.

Một ngày nọ, bà lão đang nấu súp thì bé Hạt Tiêu[Pg 376] trèo lên ấm đun nước để ngó xem người ta nấu món gì, nhưng cậu bị trượt chân ngã tõm vào nồi nước dùng đang sôi và bị bỏng đến chết. Bà lão mãi cho đến giờ ăn mới nhận ra sự vắng mặt của cậu, và chạy đi tìm khắp nơi để gọi cậu vào ăn tối.

Cuối cùng họ đành ngồi vào bàn ăn mà không có bé Hạt Tiêu, và khi họ múc súp từ trong ấm ra đĩa, thi thể của bé Hạt Tiêu nổi lên trên mặt nước.

Bấy giờ ông lão và bà lão bắt đầu than khóc và kêu lên: "Bé Hạt Tiêu đáng yêu đã chết rồi, bé Hạt Tiêu đáng yêu đã chết rồi."

Khi chim bồ câu nghe thấy thế liền tự nhổ lông mình và kêu lên: "Bé Hạt Tiêu đã chết. Ông lão và bà lão đang đau buồn kìa."

Khi cây táo thấy chim bồ câu tự nhổ lông mình, nó liền hỏi lý do tại sao, và khi biết được nguyên nhân, nó liền rũ sạch tất cả táo trên cành rơi xuống đất.

Cũng theo cách đó, cái giếng gần đấy tuôn trào toàn bộ nước ra ngoài, cô hầu gái của vương hậu làm vỡ chiếc bình, vương hậu bị gãy tay, và nhà vua ném vương niệm xuống đất khiến nó vỡ tan thành hàng nghìn mảnh; và khi thần dân hỏi ngài có chuyện gì vậy, ngài đáp: "Bé Hạt Tiêu đã chết, ông lão và bà lão đang đau buồn, chim bồ câu đã tự nhổ lông mình, cây táo đã rũ sạch tất cả táo, cái giếng đã trôn sạch nước, cô hầu gái đã làm vỡ bình, vương hậu đã gãy tay, và trẫm, nhà vua, đã mất vương miện; bé Hạt Tiêu đã chết rồi."

Xem thêm Benfey, Pant. I, tr. 191. Ngoài ra còn có một phiên bản trong tác phẩm của Morosi, sách đã dẫn, được Imbriani dẫn lại trong Pomiglianesi, tr. 268; và có đề cập đến một phiên bản từ vùng Abruzzi trong Finamore, Trad. pop. abruzzesi, tr. 244.

[16] Ngoài các phiên bản được nhắc đến trong văn bản, Imbriani (Pomiglianesi, tr. 250, 252) còn cung cấp hai phiên bản từ Lecco.

Phiên bản sau đây được tìm thấy trong tác phẩm của Morosi, tr. 73.

Xưa kia có một con kiến nọ, trong lúc đang quét dọn nhà cửa vào một ngày nọ, đã tìm thấy ba đồng xu quattrini, liền lẩm bẩm: "Mình nên mua gì đây? Mình nên mua gì đây? Có nên mua thịt không? Không, vì thịt có xương, mình sẽ bị nghẹn mất. Có nên mua cá không? Không, vì cá có xương, mình sẽ bị cào xước mất." Sau khi kể ra rất nhiều thứ khác, cuối cùng nó quyết định mua một chiếc ruy băng đỏ. Nó đeo lên và ngồi ở cửa sổ. Một con bò đi ngang qua và nói: "Em xinh quá đi mất! Em có muốn làm vợ anh không?" Nó đáp: "Hãy hát lên để em nghe giọng anh nào." Con bò liền cất cao giọng với vẻ đầy kiêu hãnh. Sau khi nghe xong, con kiến nói: "Không, không, anh làm tôi sợ chết khiếp."[Pg 377]

Một con chó đi qua, và chuyện tương tự cũng xảy ra với hắn giống như con bò. Sau khi rất nhiều loài động vật đi qua, một chú chuột nhắt đi ngang qua và nói: "Em xinh đẹp quá! Em có muốn làm vợ anh không?" Nó đáp: "Hãy cho anh nghe giọng hát của em xem nào." Chuột nhắt liền cất tiếng hát, pi, pi, pi! Giọng hát của chú ta làm con kiến vô cùng hài lòng, và nó liền nhận chú ta làm chồng.

Ngày Chủ nhật đến, trong lúc con kiến đang bận ở bên những người bạn của mình, chuột nhắt liền bảo: "Vợ yêu của anh ơi, anh đi xem miếng thịt em đặt trên bếp đã chín chưa đây." Chú ta đi tới, và khi ngửi thấy mùi thơm của thịt, chú ta thèm thuồng muốn ăn một miếng; chú ta thò một chân vào và bị bỏng; chú ta thò chân kia vào, và cũng bị bỏng nốt; chú ta thò mũi vào, thế là làn khói kéo chú ta rơi tõm vào nồi, và chú chuột nhắt tội nghiệp đã bị thui cháy hoàn toàn. Con kiến chờ chồng về ăn cơm. Nó đợi hai, rồi đợi ba tiếng đồng hồ, mà chuột nhắt vẫn chẳng thấy tăm hơi. Khi không thể chờ thêm được nữa, nó bèn dọn bữa ăn lên bàn. Nhưng khi nó múc thịt ra, thì chuột nhắt từ trong đó lăn ra đã chết ngắt từ bao giờ. Nhìn thấy cảnh ấy, con kiến bắt đầu khóc lóc thảm thiết, cùng với tất cả những người bạn của nó; và con kiến đành ở vậy làm góa phụ, bởi vì kẻ nào đã là chuột thì chắc chắn phải là kẻ tham ăn. Nếu bạn không tin, hãy đến nhà nó mà xem, bạn sẽ thấy ngay thôi.

[17] Các phiên bản tiếng Ý khác gồm có: Pitrè, Số 136, "Li Vecchi" ("Những cụ già"); và Nov. fior., tr. 567, "The Story of Signor Donato" (Câu chuyện về ngài Donato).

[18] Có hai phiên bản của câu chuyện này trong Pitrè, Số 139 và phần chú thích. Chúng hầu như không khác biệt mấy so với phiên bản mà chúng tôi đã dịch. Phiên bản tiếng Istria nằm trong Ive, Fiabe pop. rovignesi, 1878, Số 4, "I tri fardai" và phiên bản tiếng Corsica nằm trong Ortoli, tr. 278.

[19] Các phiên bản tiếng Ý khác là: Coronedi-Berti, tr. 49, "La Fola d' Zanninein;" và Bernoni, Trad. pop., tr. 79, "Rosseto."

[20] Có một phiên bản tiếng Ý khác trong Fiabe Mantovane, Số 31, "The Wolf" (Con sói). Tài liệu tương đương duy nhất mà tôi có thể tìm thấy bên ngoài nước Ý cho câu chuyện này là một câu chuyện của người da đen đăng trên tạp chí Lippincott's Magazine, tháng 12 năm 1877, "Folk-Lore of the Southern Negroes" (Vân gian của người da đen miền Nam), tr. 753, "Tiny Pig" (Chú lợn con). Có sự ám chỉ đến câu chuyện Anglo-Saxon mang tên "Three Blue Pigs" (Ba chú lợn xanh), nhưng tôi vẫn chưa thể tìm thấy nó.

[21] Phiên bản gốc Sicilia nằm trong Pitrè, Số 278, "L'Acidduzzu" ("Chú chim nhỏ"), và phiên bản vùng Tuscany nằm trong Nerucci, Cincelle da Bambini, Số 12.

[22] Köhler, trong phần chú thích của ông cho câu chuyện này, đã đưa ra những điểm tương đồng từ nhiều vùng khác nhau của châu Âu. Thêm vào đó là các tác phẩm của Asbjørnsen và Moe, các Số 42, 102 [Dasent, Tales from the Fjeld, tr. 35, "The Greedy Cat" (Con mèo tham ăn)]. So sánh Halliwell, tr. 29, "The story of Chicken-licken" (Câu chuyện về Chicken-licken). Một phiên bản tiếng Pháp có trong Romania, Số 32, tr. 554 (Cosquin, Số 45), nơi có thể tìm thấy rất nhiều tài liệu tham khảo phong phú về thể loại câu chuyện này. Cùng với những tài liệu do Köhler cung cấp trong Zeitschrift für rom. Phil. III, tr. 617.

[Pg 378]