[1] Có ba bản dịch tiếng Ý của bộ Pantschatantra, tất cả đều thuộc thế kỷ XVI. Hai bản, Discorsi degli Animali của Angelo Firenzuola, năm 1548, và La Filosofia Morale của Doni, năm 1552, đại diện cho bản dịch tiếng Do Thái của Giáo sĩ Rabbi Joel (1250), từ đó chúng được phái sinh thông qua tác phẩm Directorium humanae vitae của Johannes de Capua (1263-78); bản thứ ba, Del Governo de' Regni của G. Nuti, năm 1583, dịch từ bản tiếng Hy Lạp của Simeon Seth (1080). Một mô tả đầy đủ về các bản dịch khác nhau của Pantschatantra có thể tìm thấy trong tác phẩm Chips của Max Müller, Tập IV, tr. 165, "The Migration of Fables." Xem thêm Benfey, Pant. I, tr. 1-19, Buddhist Birth Stories; hoặc Jātaka Tales, của V. Fausböll và T. W. Rhys Davids, Boston, 1880, tr. xciii., và Landau, Die Quellen des Decamerone, được đề cập trong chú thích sau.
Bộ Bảy vị Hiền triết (The Seven Wise Masters) cũng được dịch sang tiếng Ý từ rất sớm. Một phiên bản, Il Libro dei Sette Savj di Roma, Pisa, 1864, do Giáo sư A. D'Ancona biên tập, là bản dịch thế kỷ XIII từ một bản văn xuôi tiếng Pháp (Cod. 7974, Bib. nat.); một phiên bản khác cùng thời, Storia d'una crudele Matrigna, Bologna, 1862, xuất phát từ một nguồn không rõ ràng, và có lẽ từ đây đã phái sinh ra phiên bản thứ ba, Il Libro dei Sette Savi di Roma tratto da un codice del secolo XIV. per cura di Antonio Cappelli, Bologna, 1865. Bản thảo mà Della Lucia dùng để biên tập vào năm 1832 (tái bản tại Bologna, 1862) gần đây đã được phát hiện và in trong Operette inedite o rare, Thư viện Dante, Florence, 1883, số 3. Phiên bản thứ tư vào cuối thế kỷ XIII hoặc đầu thế kỷ XIV hiện vẫn chưa được xuất bản, nó được D'Ancona đề cập trong Il Libro dei Sette Savj, tr. xxviii., và đã được tóm tắt nội dung. Phiên bản muộn màng và kỳ lạ nhất là I Compassionevoli Avvenimenti di Erasto, một tác phẩm thế kỷ XVI (ấn bản đầu tiên, Venice, 1542) chứa bốn câu chuyện không tìm thấy ở bất kỳ phiên bản nào khác của bộ Bảy vị Hiền triết. Sự phổ biến của phiên bản này, với nguồn gốc không rõ, là rất lớn. Xem D'Ancona, op. cit., tr. xxxi.-xxxiv.
Tác phẩm Disciplina Clericalis dường như không được biết đến ở Ý như một sưu tập trọn vẹn, nhưng các câu chuyện riêng lẻ đã được biết đến từ thời Boccaccio, người đã mượn khung cốt truyện của ba câu chuyện từ đây (VII. 4; VIII. 10; X. 8). Ba câu chuyện trong Disc. Cler. cũng được tìm thấy trong bản dịch tiếng Ý của cuốn sách về Cờ vua do Tu sĩ Frate Jacopo da Cessole soạn (Volgarizzamento del libro de' Costumi e degli offizii de' nobili sopra il giuoco degli Scachi, Milan, 1829) và được tái bản trong Libro di Novelle Antiche, Bologna, 1868, các truyện Novelle III., IV., và VI. Bản dịch này thuộc thế kỷ XII. Các câu chuyện khác từ Disc. Cler. được tìm thấy trong Cento nov. ant., Gualt., LIII., XXXI., LXVI., Borg., LXXIV. (Cent. nov., Biagi, tr. 226, 51, 58); và trong Cintio, Gli Ecatommiti, I, 3; VII. 6.
[2] Người ta vẫn thường cho rằng yếu tố phương Đông đã được du nhập vào văn học châu Âu từ Tây Ban Nha thông qua trung gian tiếng Pháp. Chúng ta sẽ thấy sau rằng điều này đúng với tập truyện nổi tiếng vừa được nhắc đến, Disciplina Clericalis. Các yếu tố phương Đông cũng được tìm thấy trong các thể loại truyện thơ fabliaux của Pháp, vốn được cho là đã cung cấp cốt truyện cho Boccaccio trong nhiều tiểu thuyết của ông. Xem Landau, Die Quellen des Decamerone, tái bản lần thứ 2, Vienna, 1884, tr. 107. Giáo sư Bartoli trong tác phẩm I Precursori del Boccaccio e alcune delle sue Fonti, Florence, 1876, đã nỗ lực chứng minh rằng Boccaccio có thể đã lấy những tiểu thuyết nói trên từ các nguồn chung giữa chúng và các fabliaux của Pháp. Không thể phủ nhận rằng vào thời Trung cổ, tồnιβ một lượng khổng lồ các câu chuyện chung cho toàn bộ thế giới phương Tây, được truyền bá qua truyền khẩu cũng như qua các phương tiện văn học, và việc cho rằng bất kỳ phiên bản văn học nào được lấy trực tiếp từ phiên bản khác là điều rất rủi ro. Sự chú ý đầy đủ đã không được dành cho yếu tố phương Đông lớn lao trong văn học giải trí châu Âu trước thời Phục hưng. Trong văn học Ý thời kỳ đầu, bên cạnh Boccaccio, tập Cento novelle antiche cũng tràn ngập các yếu tố phương Đông. Xem D'Ancona, Le Fonti del Novellino, trong Romania, tập III, tr. 164-194, sau đó được tái bản trong Studj di Critica e Storia Letteraria, Bologna, 1880, tr. 219-359.
[3] Xem Phần Giới thiệu, Chú thích 3, 7.
[4] Trong bộ Pantschatantra (bản dịch của Benfey, tập II, tr. 120), câu chuyện này như sau: Một thương gia gửi cho người hàng xóm một số cân hoặc bàn cân bằng sắt để giữ hộ. Khi anh ta muốn lấy lại, người ta nói rằng lũ chuột đã ăn sạch chúng. Người thương gia im lặng, và một thời gian sau, anh ta đề nghị người hàng xóm cho con trai hắn mượn để giúp anh ta đi tắm. Sau khi tắm, người thương gia nhốt đứa bé vào một hang động, và khi người cha hỏi con mình đâu, anh ta trả lời rằng một con chim ưng đã bắt đi. Người hàng xóm kêu lên: "Đồ nói dối, sao chim ưng lại có thể mang đi một đứa bé?" Người thương gia đáp lại: "Đồ người thật thà! Nếu chim ưng không thể mang đi một đứa bé, thì chuột cũng không thể ăn cân sắt. Vì thế hãy trả lại cân cho tôi nếu ông muốn có lại con trai mình." Xem thêm Benfey, Pant. I, tr. 283. La Fontaine đã sử dụng cùng câu chuyện này cho ngụ ngôn Le Dépositaire infidèle (quyển IX. 1): xem thêm các tham chiếu trong Fables inédites, tập II, tr. 193.
[5] Cácụ ngụ ngôn trong sưu tập của Pitrè không có nguồn gốc phương Đông có thể được nhắc đến ở đây; chúng là: Số 271, "Brancaliuni," cũng được tìm thấy trong Straparola, X. 2; Số 272, "The Two Mice," đối chiếu Aesop, do Furia biên tập, 198, và Schneller, số 59; Số 274, "Wind, Water, and Honor," tìm thấy trong Straparola, XI. 2; Số 275, "Godfather Wolf and Godmother Fox"; Số 276, "The Lion, the Wolf, and the Fox," Aesop, do Furia biên tập, 233; Số 277, "The Fox," xem Roman du Renart, Paris, 1828, I, tr. 129, và Nov. tosc. số 69; Số 278, "L'Acidduzzu (Chú chim nhỏ xinh đẹp)," đối chiếu Asbj. & Moe, số 42, Bernoni, Punt. III, tr. 69, "El Galo," Nerucci, Cincelle da Bambini, tr. 38; Số 279, "The Wolf and the Finch," Gonz., số 66, Nov. tosc. số 52 (bổ sung vào các tham chiếu của Köhler: Asbj. & M., số 42, 102, [Dasent, Tales from the Fjeld, tr. 35, "The Greedy Cat,"] và Bernoni, Punt. III, tr. 69); và cuối cùng Số 280, "The Cricket and the Ants," xem Aesop, do Furia biên tập, 121, La Fontaine, La Cigale et la Fourmi, quyển I. 1: xem các tham chiếu dồi dào trong Robert, Fables inédites, I, tr. 2. Đối với Bernoni, III, tr. 69, "El Galo," và Pitrè, số 279, xem Chương V, tr. 270, 272.
Có hai bài ngụ ngôn trong sưu tập của Coronedi-Berti: Số 20: "La Fola del Corov," và Số 21, "La Fola dla Vôulp." Bài đầu tiên là câu chuyện ngụ ngôn quen thuộc về con quạ khoác lông công; để có các tham chiếu phong phú, hãy xem Robert, Fables inédites, I, tr. 247, đến bài Le Geai paré des plumes du Paon của La Fontaine, quyển IV, ngụ ngôn IX., và Oesterley trong Wendunmuth của Kirchhof, 7, 52. Trong bài ngụ ngôn thứ hai, cáo mẹ để các con ở nhà, dặn chúng không được cho ai vào nếu không có mật khẩu. Sói học được mật khẩu từ chính những chú cáo con ngây thơ, lẻn vào và ăn thịt hai con. Cáo mẹ trả thù theo cách gần như y hệt con cáo trong ngụ ngôn số 277 của Pitrè.
[6] Câu chuyện ngụ ngôn này cũng được tìm thấy trong Pitrè, số 273, "The Man, the Wolf, and the Fox," và trong Gonz., số 69, "Lion, Horse, and Fox:" xem Benfey, Pant. I. 113, và các tham chiếu của Köhler đến Gonz., số 69.
Cũng có một phiên bản của câu chuyện ngụ ngôn này trong Morosi, tr. 75, nội dung như sau:—
Xưa kia có một thợ săn, khi đi ngang qua một mỏ đá, đã tìm thấy một con rắn nằm dưới một hòn đá lớn. Con rắn xin người thợ săn giải thoát cho nó, nhưng người thợ săn nói: "Ta sẽ không giải cứu ngươi đâu, vì ngươi sẽ ăn thịt ta." Con rắn đáp: "Hãy giải thoát cho tôi, vì tôi sẽ không ăn thịt anh đâu." Khi người thợ săn đã thả con rắn tự do, nó lại muốn nuốt chửng anh ta, nhưng người thợ săn nói: "Ngươi đang làm gì vậy? Chẳng phải ngươi đã hứa với ta là sẽ không ăn thịt ta sao?" Con rắn đáp rằng cơn đói thì không màng đến những lời hứa. Người thợ săn liền nói: "Nếu ngươi không có quyền ăn thịt ta, ngươi sẽ làm thế chứ?" "Không," con rắn đáp. "Vậy chúng ta hãy đi," người thợ săn nói, "và đi hỏi ba người." Họ đi vào rừng và tìm thấy một con chó săn xám, liền đem hỏi nó, và nó đáp: "Tôi từng có một chủ nhân, và tôi đã đi săn bắt thỏ, khi tôi mang chúng về nhà thì chủ nhân không có gì là quá quý để cho tôi ăn; giờ đây, khi tôi thậm chí không thể bắt kịp một con rùa vì tôi đã già, chủ nhân lại muốn giết tôi; vì lý do này, tôi phán quyết rằng anh phải để cho con rắn ăn thịt; bởi kẻ làm ơn sẽ mắc oán." "Anh có nghe thấy không? Chúng ta đã có một vị trọng tài," con rắn nói. Họ tiếp tục hành trình, tìm thấy một con ngựa, và hỏi nó, và nó cũng đáp rằng con rắn có quyền ăn thịt người, "bởi vì," nó nói, "tôi từng có một chủ nhân, người đã cho tôi ăn khi tôi còn có thể đi lại; giờ đây khi tôi không thể làm thế được nữa, ông ấy lại muốn treo cổ tôi." Con rắn nói: "Kìa, hai vị trọng tài rồi đấy!" Họ đi tiếp và tìm thấy một con cáo. Người thợ săn nói: "Cáo ơi, ngươi phải giúp ta. Hãy nghe đây: Ta đi ngang qua một mỏ đá, tìm thấy con rắn này đang hấp hối dưới một hòn đá lớn, nó xin ta giúp đỡ, ta đã thả nó ra, và giờ đây nó muốn ăn thịt ta." Con cáo đáp: "Ta sẽ làm trọng tài. Hãy quay lại mỏ đá để xem tình trạng của con rắn lúc đó như thế nào." Họ tới đó, đặt hòn đá lên người con rắn, và con cáo hỏi: "Có phải anh đã ở trong tư thế đó không?" "Vâng," con rắn đáp. "Rất tốt, vậy hãy cứ ở nguyên như thế mãi nhé!" con cáo nói.
[7] Các câu chuyện riêng lẻ của Nghìn lẻ một đêm đã được biết đến ở châu Âu từ lâu trước khi toàn bộ tập truyện được dịch sang tiếng Pháp vào khoảng năm 1704-1717. Điều này được minh chứng bằng việc một số truyện thơ fabliaux thế kỷ XIII đã lồng ghép các câu chuyện từ Nghìn lẻ một đêm. Xem Chú thích 10. Một bài viết thú vị của ông H. C. Coote về chủ đề "Folk-Lore, the source of some of M. Galland's Tales," sẽ được tìm thấy trong Folk-Lore Record, tập III, tr. 178-191.
[8] Các phiên bản vùng Sicily nằm trong Pitrè, số 81. Phiên bản từ Palermo, mà Pitrè chỉ đưa ra bản tóm tắt, được in toàn văn trong F. Sabatini, La Lanterna, Nov. pop. sicil. Imola, 1878. Phiên bản La Mã, "How Cajusse was married," nằm trong Busk, tr. 158; và phiên bản Mantua trong Visentini, số 35. Các phiên bản vùng Tuscany có thể tìm thấy trong Rivista di Lett. pop. tr. 267; De Nino, số 5; và một phiên bản từ Bergamo trong cùng tập san, tr. 288. Đối với tình tiết "Phù thủy không có trái tim trong cơ thể," xem Chương I, chú thích 12.
[9] Xem Pitrè, số 36, và Gonz., số 5, cùng các tham chiếu dồi dào của Köhler. Vì câu chuyện này đã xuất hiện ở Chương I, tr. 17, nó chỉ được nhắc lại ở đây cho trọn vẹn.
Có một phiên bản hoàn chỉnh khác của câu chuyện "Ali Baba và bốn mươi tên cướp" trong Nerucci, số 54, Cicerchia, o i ventidua Ladri. Lũ cướp gồm hai mươi hai tên, và cicerchia là từ thần chú dùng để mở và đóng hang của bọn cướp. Một phiên bản trong Ortoli, tr. 137, chỉ có bảy tên cướp.
[10] Pitrè, số 164, "The Three Hunchbacks"; Straparola, V. 3. Câu chuyện cũng được tìm thấy trong truyện thơ fabliau, Les Trois Bossus, Barbazan-Méon, III. 245; để có các tham chiếu phong phú, xem Von der Hagen, Gesammtabenteuer, III. tr. xxxv. và các trang tiếp theo. Pitrè, số 165, "Fra Ghiniparu," là một biến thể của chủ đề trên, và tìm thấy đối trọng trong truyện thơ fabliau mang tên Le Sacristain de Cluni: xem Gesammtabenteuer, sđd. Các phiên bản khác nằm trong Finamore, Trad. pop. abruzzesi, số 9, và Nov. tosc. số 58.
[11] Câu chuyện này, nói cho đúng, nằm trong phần mở đầu của Nghìn lẻ một đêm: xem Lane, The Thousand and One Nights, London, 1865, I. 10. Xem Straparola, XII. 3, và Schimpf und Ernst von Johannes Pauli, do Hermann Oesterley biên tập (Bibliothek des litt. Vereins, LXXXV.), Stuttgart, 1866, số 134, "Ein bösz weib tugenhaft zemachen."
[12] Đối với câu chuyện thứ nhất, xem Nghìn lẻ một đêm (bản Breslau), IX. 129; Pent. V. 7; Gonz., số 45; Hahn, số 47; và Grimm, số 129. Đối với câu chuyện thứ hai, xem Nghìn lẻ một đêm (bản Breslau), II. 196; bản Lane, III. 41.
[13] Xem Lane, I. 140, và đối với các phép biến hóa, xem tr. 156. Câu chuyện này cũng có trong Straparola, VIII. 5. Nó rất nổi tiếng ở Bắc Âu qua câu chuyện cổ tích của anh em nhà Grimm (số 68), "Kẻ trộm và thầy của hắn." Bổ sung vào các tham chiếu trong Grimm, II. tr. 431, ta có thể kể thêm: Revue Celtique, I. 132, II.; Benfey, Pant. I. tr. 410; Brueyre, 253; Ralston, R. F. T. 229; Asbj. & M., số 57 [Dasent, Pop. Tales, số XXXIX.] (so sánh các số 9, 46 [Dasent, Pop. Tales, số XXIII., IX.]); Hahn, số 68; Bernhauer, Vierzig Viziere, tr. 195; Orient und Occident, II. 313; III. 374; Grundtvig, I. 248; Jülg, Kalmükische Märchen, Einleitung, tr. 1; và F. J. Child, English and Scottish Popular Ballads, Phần II. tr. 399, "The Twa Magicians."
[14] Các nguồn thông tin chính liên quan đến tác phẩm Disciplina Clericalis và tác giả của nó là hai ấn bản Paris và Berlin: Disciplina Clericalis: auctore Petro Alphonsi, Ex-Judæo Hispano, Parisiis, mdcccxxiv. 2 tập (Société des Bibliophiles français); Petri Alfonsi Disciplina Clericalis, zum ersten Mal herausgegeben mit Einleitung und Anmerkungen von Fr. Wilh. Val. Schmidt, Berlin, 1827. Ấn bản đầu tiên do J. Labouderie, Tổng đại diện Giáo phận Avignon biên tập, và vì chỉ có hai trăm năm mươi bản được in nên hiện nay nó rất hiếm. Thậm chí Schmidt cũng chưa từng thấy nó; và khi xuất bản ấn bản của riêng mình ba năm sau đó, ông đã tưởng đó là bản đầu tiên. Ấn bản Paris chứa văn bản hay nhất và bên cạnh đó còn có hai bản dịch tiếng Pháp cổ, một bằng văn xuôi, một bằng thơ. Tuy nhiên, ấn bản Berlin lại có giá trị hơn nhờ phần chú thích.
[15] Đây là câu chuyện được nhắc đến ngay sau đó trong Pitrè, số 138, "Kho báu." Niên đại của tập Cento nov. ant. không thể được xác định chính xác; bộ sưu tập có lẽ được thực hiện vào cuối thế kỷ XIII, mặc dù các câu chuyện riêng lẻ có thể có niên đại sớm hơn.
[16] Xem Disciplina Cler. do Schmidt biên tập, tr. 63 và 142. Để có các tham chiếu phong phú, xem Gesta Rom. của Oesterley, chương 106.
[17] Có một số phiên bản văn học tiếng Ý của câu chuyện này: một bản trong Casalicchio, VI., I., VI.; và trong Cintio, Ecatommiti, I. 3. Có một phiên bản bình dân khác trong Nov. fior. của Imbriani, tr. 616, "Ba người bạn."
[18] Xem Disc. Cler. do Schmidt biên tập, tr. 50 và 128. Phiên bản trong Cento nov. ant. do Gualt. biên tập, số 31, như sau: Messer Azzolino có một người kể chuyện thuê riêng, người mà ông bắt phải kể chuyện suốt những đêm đông dài dằng dặc. Có một đêm, người kể chuyện cảm thấy vô cùng buồn ngủ, còn Azzolino thì giục ông ta kể chuyện. Người kể chuyện bèn bắt đầu kể về một bác nông dân có một trăm đồng bezant. Ông ta đi chợ mua cừu, và mua được hai con với giá một đồng bezant. Khi đang trên đường trở về nhà cùng bầy cừu, ông ta gặp một dòng sông bị nước lũ dâng cao do cơn mưa lớn vừa trút xuống. Đứng trên bờ sông, ông ta thấy một bác thợ đánh cá nghèo với chiếc thuyền cực kỳ nhỏ, nhỏ đến mức chỉ đủ chở bác nông dân và một con cừu mỗi chuyến. Thế là bác nông dân bắt đầu qua sông với một con cừu, và bắt đầu chèo: lòng sông rất rộng. Ông chèo rồi sang bờ. Và người kể chuyện ngừng lại không kể nữa. Azzolino nói: "Kể tiếp đi." Người kể chuyện đáp: "Hãy để con cừu qua sông đã, rồi tôi sẽ kể tiếp câu chuyện." Vì số cừu không thể qua hết trong vòng một năm, nên trong lúc đó ông ta có thể thoải mái ngủ một giấc cho thỏa thích.
[19] Từ được dịch là bờ sông (bancu) ở đây được dùng để chỉ một kho báu bị chôn giấu. Kho báu nổi tiếng nhất trong số những kho báu ẩn giấu này là kho báu ở Ddisisa, một ngọn đồi có chứa các hang động, và đỉnh đồi được bao bọc bởi tàn tích của một lâu đài Ả Rập. Kho báu này cũng được nhắc đến trong Pitrè, số 230, "Kho báu ở Ddisisa," nơi đưa ra những chỉ dẫn rất chi tiết để tìm kiếm nó.
[20] Xem Pitrè, tập IV, tr. 401, và Nov. fior. tr. 572.
[21] Xem Disc. Cler. do Schmidt biên tập, tr. 64 và 147, trong đó câu chuyện như sau: Một người thợ may của nhà vua có, trong số các thợ học việc, một cậu bé tên là Nedui. Nhân một dịp nọ, các quan chức của nhà vua mang đến bánh mì ấm và mật ong, thợ may cùng các học việc đã ăn mà không đợi Nedui, lúc đó đi vắng. Khi một quan chức hỏi tại sao không đợi Nedui, người thợ may đáp rằng cậu ta không thích mật ong. Khi Nedui trở về và biết chuyện gì đã xảy ra, cậu quyết định trả thù; và khi có cơ hội, cậu liền nói với vị quan phụ trách công việc may vá cho nhà vua rằng người thợ may thường bị lên cơn điên loạn và đánh đập hoặc giết chết những người đứng xung quanh. Vị quan nói rằng nếu họ có thể đoán trước lúc cơn phát bệnh sắp tới, họ sẽ trói ông ta lại để ông không thể làm hại ai. Nedui bảo rất dễ nhận ra; những triệu chứng đầu tiên là người thợ may nhìn ngó đông tây, đập tay xuống đất, đứng dậy và chộp lấy chiếc ghế ngồi của mình. Ngày hôm sau, Nedui giấu kỹ chiếc kéo của sư phụ, và khi ông bắt đầu tìm kiếm, sờ soạng trên sàn nhà và nhấc chiếc ghế lên, viên quan liền gọi lính canh vào trói thợ may lại, và vì sợ ông đánh người nên đã nện cho một trận nhừ tử. Cuối cùng, người thợ may tội nghiệp cũng làm sáng tỏ được mọi chuyện; và khi ông hỏi Nedui: "Từ bao giờ mà ngươi biết ta bị điên hả?" Nedui đáp lại: "Từ bao giờ mà ông biết tôi không ăn mật ong?" Xem thêm các tham chiếu trong Wendunmuth của Kirchhof, I. 243.
[22] Trong bản gốc, các lời răn dạy được viết dưới dạng thơ, như sau:—
"Primu: Cu' cancia la via vecchia pi la nova,
Le guai ch' 'un circannu ddà li trova.
Secunnu: Vidi assai e parra pocu.
Terzu: Pensa la cosa avanti chi la fai,
Ca la cosa pinsata è bedda assai."
[23] Xem Disc. Cler. do Schmidt biên tập, tr. 61 và 141. Câu chuyện này cũng được tìm thấy trong Gesta Romanorum, chương 103; Gonz., số 81, nơi có thể tìm thấy các tham chiếu dồi dào của Oesterley và Köhler; trong Nerucci, số 53; và trong một phiên bản bị bóp méo ở Ortoli, tr. 118: xem thêm Giornale Napoletano della Domenica, ngày 20 tháng 8 năm 1882; Pitrè, "I Tre Pareri," và Notes and Queries, London, ngày 7 tháng 2, ngày 14 tháng 3 năm 1885.
[24] Xem Chú thích 1 của chương này.
[25] Trong bản gốc, những lời mà người chồng, người vợ và nhà vua nói đều bằng thơ, như sau:—
"Vigna era e Vigna son,
Amata era e più non son;
E non so per qual cagion,
Che la Vigna à perso la so stagion."
"Vigna eri e Vigna sei,
Amata eri e più non sei:
Per la branca del leon
La Vigna à perso la so stagion."
"Ne la Vigna io son intrato,
Di quei pampani n' ò tocato;
Ma lo guiro per la corona che porto in capo,
Che de quel fruto no ghe n' ò gustato."
Câu chuyện này cũng được tìm thấy trong Pitrè, số 76, "Lu Bracceri di manu manca" ("Người hầu bên tay trái," nghĩa là của nhà vua, người cũng có một người hầu bên tay phải); Pomiglianesi, số 6, "Villa"; và dưới hình thức một cuộc đối thoại bằng thơ trong Vigo, Raccolta amplissima di Canti popolari siciliani. Tái bản lần thứ 2, Catania, 1870-1874, số 5145.
Câu chuyện này được kể về Pier delle Vigne bởi Jacopo d'Aqui (thế kỷ XIII) trong tác phẩm Chronicon imaginis mundi, và về Marchese di Pescara bởi Brantôme trong Vie des Dames galantes. Các phiên bản này sẽ được tìm thấy cùng với các tham chiếu dồi dào trong Pitrè và Imbriani như đã dẫn ở trên: xem thêm Cantilene e Ballate, Strambotti e Madrigali nei Secoli XIII. e XIV., do Giosuè Carducci biên tập, Pisa, 1871, tr. 26. Câu chuyện được bàn luận một cách thấu đáo bởi S. Prato trong Romania, tập XII, tr. 535; XIV, tr. 132, "L' Orma del Leone."
[26] Đối với các phiên bản phương Đông, xem Essai sur les Fables indiennes, bởi A. Loiseleur Deslongchamps, Paris, 1838, tr. 96; Das Buch von den sieben weisen Meistern, aus dem Hebräischen und Griechischen zum ersten Male übersetzt von H. Sengelmann, Halle, 1842, tr. 40 (Mischle Sandabâr), tr. 87 (Syntipas), Tausend und Eine Nacht, tiếng Đức của Max Habicht, Von der Hagen und Schall, Breslau, 1836, tập XV, tr. 112 (tiếng Ả Rập); Li Romans des Sept Sages, theo bản thảo Paris do H. A. Keller biên tập, Tübingen, 1836, tr. cxxxviii.; Dyocletianus Leben, bởi Hans von Bühel, do A. Keller biên tập, Quedlinburg und Leipzig, 1841, tr. 45. Tất cả những ai nghiên cứu chủ đề này đều quen thuộc với tiểu luận uyên bác của Domenico Comparetti, Ricerche intorno al Libro di Sindibâd, Milan, 1869, vốn gần đây đã được giới thiệu đến độc giả tiếng Anh trong một bản dịch do Hội Văn hóa Dân gian Anh xuất bản năm 1882. Các văn bản tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập có thể được tham khảo qua bản dịch tiếng Anh, được tái bản kèm theo phần giới thiệu và chú thích giá trị trong tác phẩm sau đây: The Book of Sindibād; or, The Story of the King, his Son, the Damsel, and the Seven Vazirs, Từ tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập, với phần Giới thiệu, Chú thích và Phụ lục, bởi W. A. Clouston. In riêng tư, 1884 [Glasgow], tr. xvii.-lvi.
[27] Đối với phiên bản gốc trong các hình thái khác nhau của bộ Bảy vị Hiền triết phương Tây, xem Loiseleur-Deslongchamps, tr. 162; Keller, Romans, tr. ccxxix., và Dyocletianus, tr. 63; và D'Ancona, Il Libro dei Sette Savi di Roma, tr. 121. Bổ sung vào các tham chiếu trong D'Ancona, ta có thể kể đến: Deux Rédactions du Roman des Sept Sages, G. Paris, Paris, 1876, tr. 47, 162; Benfey, trong Orient und Occident, III. 420; Romania, VI. tr. 182; Mélusine, tr. 384; và Basque Legends, do Mục sư W. Webster sưu tầm, London, 1879, tr. 136, 137.
[28] Xem Grimm, số 33, "The Three Languages"; Hahn, số 33; Basque Legends, tr. 137; và Mélusine, tr. 300. Có một phiên bản dài dòng trong Fiabe Mantovane, số 23, "Bobo."
[29] Xem Herodotus, với phần bình luận của J. W. Blakesley, London, 1854, I. tr. 254, chú thích 343. Đối với tài liệu về câu chuyện này, và cho các phiên bản Ý khác nhau, xem La Leggenda del Tesoro di Rampsinite, Stanislao Prato, Como, 1882; và các ghi chú của Ralston cho Schiefner's Tibetan Tales, tr. xlvii.
[30] Đối với câu chuyện trong bộ Bảy vị Hiền triết, xem D'Ancona, op. cit. tr. 108; Loiseleur-Deslongchamps, tr. 146; Keller, Romans, tr. cxciii., và Dyoclet. tr. 55. Bên cạnh các phiên bản bình dân bằng tiếng Ý, câu chuyện cũng được tìm thấy trong Bandello, I., XXV., người bám sát Herodotus.
[31] Đối với câu chuyện trong bộ Bảy vị Hiền triết, xem D'Ancona, op. cit. tr. 120; Loiseleur-Deslongchamps, tr. 158; Keller, Romans, tr. ccxxxvii., và Dyoclet. tr. 61. Các phiên bản văn học của câu chuyện này nằm trong Straparola, II. 11; Pecorone, II. 2; Malespini, 53; Bandello, I. 3; và Sercambi, XIII. Xem Pitrè, IV. tr. 407, 442.
[32] Tài liệu về tập truyện nổi tiếng này có thể tìm thấy tốt nhất trong một bài viết của Wilhelm Pertsch, "Ueber Nachschabî's Papagaienbuch" trong Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft, Bd. XXI. tr. 505-551. Giáo sư H. Brockhaus đã phát hiện ra rằng đêm thứ tám trong phiên bản của Nachschabî không gì khác ngoài một phiên bản của bộ Bảy vị Hiền triết chứa bảy câu chuyện. Nachschabî, khi chuẩn bị tác phẩm của mình, có lẽ đã sử dụng phiên bản cổ nhất của bộ Bảy vị Hiền triết mà chúng ta được biết. Giáo sư Brockhaus đã công bố phát hiện này trong một tiểu luận ngắn mang tựa đề: Die Sieben Weisen Meister von Nachschabî, Leipzig, 1843, chỉ có mười hai bản được in. Nội dung trên, ngoại trừ văn bản tiếng Ba Tư, đã được tái bản trong Blätt. für lit. Unterhaltung, 1843, số 242, 243 (tr. 969 và tiếp theo); và trong bản dịch tiếng Ý, được đưa vào Il Libro dei Sette Savi di Roma của D'Ancona.
[33] Sự bảo tồn khung truyện Çukasaptati trong các truyện kể dân gian Ý chỉ có thể được sánh ngang, theo hiểu biết của chúng tôi, với sự bảo tồn bộ Bảy vị Hiền triết trong một truyện dân gian Hungary. Xem La Tradizione dei Sette Savi nelle Novelline magiare. Lettera al Prof. A. D'Ancona di E. Teza, Bologna, 1864.
Có khả năng là các câu chuyện Ý chứa đựng khung truyện Çukasaptati đã phát triển từ câu chuyện trong bộ Bảy vị Hiền triết vốn được tìm thấy ở cả phiên bản phương Đông lẫn phương Tây. Tinh thần của truyện dân gian dường như không thích sự mở rộng, và sự cô đọng mới là quy tắc. Chúng tôi cho rằng có nhiều khả năng việc này diễn ra thông qua con đường truyền khẩu, hoặc từ một tập truyện phương Đông nào đó nay đã thất truyền từng được biết đến ở Ý.
[34] Tác phẩm nằm trong công trình của Teza đã được nhắc đến ở chú thích trước, tr. 52.
[35] Xem Pitrè, tập I, tr. 23. Ba câu chuyện gộp làm một có tên là Donna Viulanti (Palermo) và Lu Frati e lu Soru (Salaparuta).
[36] Xem Chương I, chú thích 7.
[37] Các phiên bản tiếng Ý gồm có: Pitrè, số 78, "Lu Zu Viritati" ("Bác Sự thật"); Gonz., số 8, "Bauer Wahrhaft" ("Bác nông dân Sự thật"); XII. Conti Pomiglianesi, tr. 1, "Giuseppe 'A Veretà" ("Giuse Sự thật," phiên bản do chúng tôi dịch); tr. 6, một phiên bản khác từ cùng địa điểm và cùng tên; và trong Straparola, III. 5. Các tham chiếu đến nguồn gốc phương Đông có thể được tìm thấy trong phần chú thích của Köhler cho Gonz., số 8, và chú thích của Oesterley cho Gesta Rom. chương 111.
Ngoài các yếu tố phương Đông được đề cập trong chương thứ ba, Stanislao Prato đã phát hiện ra câu chuyện về Nala trong một truyện kể dân gian từ Pitigliano (Tuscany), xem S. Prato, La Leggenda indiana di Nala in una novella popolare pitiglianese, Como, 1881. (Trích từ I Nuovi Goliardi.)
