Một lão thị đồng chột mắt hầu hạ Công tước xứ Alençon, nghe tin vợ mình đang ngoại tình với một thanh niên trẻ, bèn muốn tìm cho ra lẽ thật liền giả vờ về quê mấy ngày. Thế nhưng, lão quay về đột ngột đến mức người vợ đang bị canh chừng nhận ra cơ sự, và trong lúc tưởng có thể lừa chồng, chính mụ lại sập bẫy.
Thuở ấy, trong phủ của Charles, vị Công tước cuối cùng xứ Alençon, có một lão thị đồng đã hỏng một mắt, cưới một người vợ trẻ hơn lão rất nhiều. Bấy giờ, vì chủ nhân quý trọng lão chẳng kém gì những kẻ hầu người hạ khác có cùng thân phận trong phủ, lão không thể về thăm vợ thường xuyên như lòng vẫn ao ước. Chính vì thế mà người vợ đã quên mất liêm sỉ cùng lương tâm để đem lòng yêu một thanh niên trẻ tuổi, và chuyện gian phu dâm phụ ấy chẳng mấy chốc râm ran khắp chốn, đến tai người chồng. Dẫu vậy, lão vẫn không sao tin nổi, bởi người vợ vẫn thường bày tỏ biết bao cử chỉ yêu thương thắm thiết đối với lão.
Dù vậy, một ngày nọ, lão vẫn quyết định đem chuyện này ra kiểm chứng để tìm cách trả thù, nếu có thể, người đàn bà đã giáng lên đầu lão nỗi nhục nhã dường ấy. Nhân đó, lão giả vờ cáo lui đi đến một nơi cách đó không xa trong khoảng hai, ba ngày.
Ngừa vừa đi khỏi, người vợ liền cho gọi nhân tình đến, nhưng chàng trai trẻ chưa kịp ở bên mụ đến nửa khắc thì người chồng đã về đến nơi và đập cửa rầm rầm. Người vợ thừa biết kẻ đang đứng ngoài là ai bèn thông báo cho người tình, khiến chàng ta hoảng hốt đến mức chỉ ước gì mình chưa từng lọt lòng mẹ, đồng thời nguyền rủa cả người tình lẫn mối tình đã đẩy bản thân vào chốn hiểm nguy tột cùng. Thế nhưng, mụ bảo chàng chớ nên sợ hãi, bởi mụ sẽ nghĩ ra kế sách giúp chàng tẩu thoát mà chẳng tổn hại hay hổ thẹn gì, đoạn dắt chàng mau chóng mặc lại y phục. Suốt quãng thời gian đó, người chồng vẫn liên tục đập cửa và gọi vợ bằng giọng giận dữ; còn mụ thì vờ như không nhận ra tiếng chồng, lớn tiếng quát tháo những kẻ trong nhà—
“Sao chúng mày không dậy mà bắt những kẻ đang làm om sòm ngoài cửa kia im đi hả? Giờ này mà còn bén mảng đến nhà người tươm tất thế này sao? Giá mà chồng tao có ở nhà thì lão đã cho chúng một trận rồi.”
Nghe thấy tiếng vợ, người chồng bèn cất giọng gọi to hết mức có thể—
“Vợ ơi, mở cửa mau lên. Em định bắt ta đứng chờ ngoài này đến sáng đấy phỏng?”
Bấy giờ, thấy nhân tình đã sẵn sàng chuồn, mụ mới mở tung cánh cửa.
“Ôi, mình!” mụ cất lời, “mình về thế này thì em mừng quá. Em vừa có một giấc mộng kỳ lạ, sướng đến mức chưa bao giờ em cảm thấy ngây ngất nhường ấy, vì ngỡ như mắt của mình đã sáng lại rồi.” (1)
(1) Chuyện này được rút từ truyện số XVI trong tập Cent Nouvelles Nouvelles, nơi người vợ thốt lên: “Thật lòng mà nói, ngay khoảnh khắc ngài gõ cửa, chúa công ơi, thiếp đang chìm đắm trong một giấc mộng về ngài.”—“Và giấc mộng ấy ra sao, ái khanh?” người chồng hỏi.—“Thưa ngài, thần thiếp xin thề,” người vợ đáp, “thiếp thực sự tưởng ngài đã trở về, đang trò chuyện với thiếp, và ngài nhìn rõ bằng cả hai mắt.”—Nd.
Đoạn, ôm chầm lấy chồng và hôn hít, mụ đưa tay nắm lấy đầu lão, lấy một tay che khuất con mắt lành rồi cất tiếng hỏi—
“Thế này thì mình nhìn rõ hơn trước chưa?”
Vừa lúc ấy, nhân lúc lão chẳng thấy gì ráo, mụ liền để nhân tình tẩu thoát ra ngoài. Người chồng lập tức mách nước nhận ra trò lừa đảo, bèn bảo vợ—
“Thề có Chúa, vợ ạ, ta sẽ chẳng thèm canh chừng mình nữa đâu, bởi vì cứ tưởng lừa được mình, chính ta lại sa vào cái bẫy tinh vi nhất từng được bày ra. Cầu Chúa cải tạo tâm can mình đi, chứ sức người chẳng tài nào ngăn nổi sự hiểm độc của đàn bà, trừ phi quất cho một trận chí mạng. Dẫu thế, vì những điều tử tế ta dành cho mình chẳng mảy may khiến mình khá hơn, có lẽ sự khinh bỉ ta dành cho mình từ nay về sau sẽ đóng vai trò như một hình phạt vậy.”
Nói đoạn, lão quay lưng bỏ đi, để lại người vợ trong nỗi lo âu trĩu nặng. Dẫu vậy, nhờ sự can thiệp của bạn bè cùng những lời tạ lỗi và nước mắt của mụ, lão cuối cùng cũng xiêu lòng trở về bên vợ. (2)
(2) Dẫu Nữ vương Margaret quy cuộc phiêu lưu trên cho một trong số các bề tôi trong phủ của chồng mình, và khẳng định câu chuyện hoàn toàn có thật, mô típ này từng được phần lớn các bậc thầy kể chuyện xưa trước thời bà đề cập đến, và Deslongchamps còn chỉ ra những tình tiết tương tự trong cả các ngụ ngôn Ấn Độ cổ đại (xem bộ Pantcha Tantra, quyển I, ngụ ngôn vi.). Một câu chuyện tương tự cũng xuất hiện trong Gesta Romanorum (chương cxxii.), trong tập truyện fabliaux do Legrand d’Aussy sưu tầm (tập IV, “De la mauvaise femme”), trong tác phẩm Disciplina Clericalis của P. Alphonse (truyện vii.), Decameron (ngày thứ VII, truyện vi.), và Cent Nouvelles Nouvelles (truyện xvi.). Các bản phỏng tác khác cũng có mặt ở Bandello (phần I, truyện xxiii.), Malespini (truyện xliv.), Sansovino (Cento Novelle), Sabadino (Novelle), Etienne (Apologie pour Hérodote, chương xv.), De la Monnoye (tập II), D’Ouville (Contes, tập II), v.v.—L. & B. J.
“Qua câu chuyện này, thưa các bà, hẳn các bà thấy phụ nữ lanh lợi và xảo quyệt nhường nào trong việc thoát khỏi hiểm nguy. Và nếu trí óc mụ nhanh nhạy trong việc tìm cách che giấu một điều tàn ác, thì theo thiển ý của tôi, nó lại càng tinh vi hơn nữa trong việc tránh xa điều ác hoặc làm việc thiện; bởi tôi vẫn thường nghe người ta bảo rằng lý trí để làm việc thiện bao giờ cũng mạnh mẽ hơn.”
“Các người cứ tha hồ ca tụng sự khôn ranh ấy đi,” Hircan cất lời, “nhưng theo ý tôi, giả sử hoàn cảnh ấy giáng xuống đầu cô, chắc gì cô đã che giấu được sự thật.”
“Tôi thà bị coi là kẻ ngu ngốc nhất trên đời còn hơn,” mụ đáp.
“Tôi không nói thế,” Hircan đáp lời, “nhưng tôi cho rằng cô dễ bị lời dèm pha làm cho bối rối hơn là nghĩ ra được mưu mẹo quỷ quyệt nào để bịt miệng người ta.”
“Anh cứ tưởng,” Nomerfide lên tiếng, “ai cũng giống anh, sẵn sàng dùng một lời vu khống để che đậy cho một lời vu khống khác; nhưng khốn nỗi chiếc vá ấy khéo lại làm rách thêm chỗ bị vá và nền móng thì chồng chất thêm để rồi sụp đổ cả lũ. Dẫu vậy, nếu anh cho rằng sự tinh ranh mà ai cũng tin là anh thừa hưởng ấy lại vượt trội hơn hẳn nữ giới, tôi xin nhường chỗ cho anh kể câu chuyện thứ bảy; và nếu anh tự đẩy mình lên làm nhân vật chính, tôi chắc mẩm chúng ta sẽ được nghe đủ thứ chuyện đồi bại cho mà xem.”
“Tôi đâu có ở đây,” Hircan đáp, “để bôi nhọ chính mình; dẫu sao vẫn có khối kẻ thích làm chuyện đó hơn là điều tôi ưa.”
Nói đoạn, lão liếc nhìn vợ mình, và mụ lập tức đáp lời—
“Chàng đừng ngại nói ra sự thật vì em. Nghe chàng kể về những trò xảo trá của mình còn dễ chịu chán so với việc phải chứng kiến chúng diễn ra trước mắt, dẫu chẳng điều gì trong số đó có thể làm vơi bớt tình yêu em dành cho chàng.”
“Chính vì thế,” Hircan đáp, “tôi chẳng phàn nàn gì về những suy diễn sai lầm mà cô từng áp đặt lên tôi. Thế nên, một khi chúng ta đã thấu hiểu lẫn nhau, tương lai mọi chuyện sẽ càng an tâm hơn. Dẫu vậy, tôi đâu đến nỗi ngốc nghếch mà đi kể một câu chuyện về chính mình, lỡ sự thật ấy lại làm cô chướng tai gai mắt. Tôi sẽ kể cho các vị nghe về một quý ông từng là người bạn chí cốt của tôi.”


