Trong khó khăn cần phải duỗi.
Một con người trước hết phải nhận thức được mình đang trong hoàn cảnh nào, đồng thời có thể khắc phục mọi khó khăn gian khổ, dồn toàn lực triển khai sức mạnh lý trí, vận dụng chiến lược nghệ thuật trí tuệ cao nhất, đột phá vào hiện thực tàn khốc - đột phá vào sự hư ảo của thế tục. Trên đường đời của mình, luôn không vì thành công mà vui vẻ, cũng không vì thất bại, đau khổ mà nhụt ý chí. Bất kể là tai họa hay là nỗi khổ cuộc đời, nguyện sẽ cùng lên cao với ánh ban mai ngày hôm nay, tất cả sẽ biến mất cùng bóng tối, cuộc sống sôi nổi cùng thời khắc mới, vùng dậy từ trong hiện thực, tinh thần quật khởi, trí tuệ thăng hoa, nỗ lực sinh tồn, theo đuổi lí tưởng của cuộc sống, từ trong hy vọng mới sáng tạo ra hoàn cảnh tốt đẹp.
Thời Hán, Tư Mã Thiên có viết bộ “Sử kí”, được Lỗ Tấn coi là “kiệt tác của nhà sử học, một khúc ly tao không vần”, có tính dân tộc mạnh mẽ so với các tác phẩm khác và đạt tới độ cao mới mẻ. Nó đã khiến cho chủ đề văn học có bước chuyển ngoặt lớn, ca tụng sự phản kháng và nổi dậy của nhân dân bị áp bức. Ví dụ trong sách đã coi Trần Thiệp là “Thế gia”, càng khẳng định đầy đủ công lao và tác dụng của Trần Thiệp trong quá trình diệt Tần. Bộ sách này bất luận là về sử học hay văn học đều có ảnh hưởng chấn động cổ kim, nhưng cách viết của nó lại thể hiện tinh thần nhẫn nhục của Tư Mã Thiên, ông đã nuốt tủi ngậm hờn để hoàn thành bộ kiệt tác vĩ đại mà bất hủ này.
Tô Vũ đi sứ Hung Nô bị giữ lại đến năm thứ hai. Hán Vũ đế rất tức giận, bèn cử Nhị sư tướng quân Lý Quảng Lợi thống soái ba vạn đại quân đi đánh quân Hung Nô, kết quả là toàn quân đại bại trở về. Kỵ Đô úy Lý Lăng dẫn năm nghìn tinh binh đánh với Hung Nô, Đơn Vu dùng hai vạn quân đánh lại Lý Lăng. Lý Lăng anh dũng quyết chiến, giết được hơn ba nghìn quân địch. Do có kẻ phản bội bán đứng nên quân Hung Nô biết Lý Lăng không có viện binh, tên bắn lại đã hết sạch, liền vây chặt lại. Lý Quảng Lợi cũng không dẫn binh đến trợ giúp. Lý Lăng không còn cách nào khác đành phải đầu hàng. Quần thần trong triều lũ lượt thổi phồng, khuyếch đại sai lầm của Lý Lăng. Khi Hán Vũ đến hỏi chuyện của Lý Lăng, Tư Mã Thiên liền nói rất thẳng thắn, rằng: “Với người thân thì hiếu nghĩa, với quân sĩ thì tin cậy, luôn hết mình vì an nguy của đất nước”. Con người ông ta là vậy, có phong thái của bậc quốc sĩ. Chuyện hôm nay thật không may, tất cả cũng vì đất nước mà gặp nạn. Thật là đau xót, hơn nữa quân của Lý Lăng chưa đầy năm nghìn, giữa nơi binh mã cấp bách, chống lại hàng vạn quân địch, không có quân cứu viện, tay giương cung, kẻ địch vây xung quanh khắp ngàn dặm, tên cạn, đường cùng lính tay không, cầm đao lên liều chết với địch ở Bắc Đô, những danh tướng thời xưa cũng không thể hơn ông ấy. Tuy thân bại nhưng con người ông ấy không bại, âu cũng là đáng nhớ trong thiên hạ. Ông ấy không chết cũng là vì muốn báo đáp nhà Hán”. Tư Mã Thiên không làm tăng thêm tội cho Lý Lăng mà là gỡ tội cho Lý Lăng. Hán Vũ đế tức giận, khép cho ông tội “phủ hình”, tức bị thiến. Tư Mã Thiên và Lý Lăng đều là bề tôi trong cùng một triều, bình thường không qua lại với nhau, chỉ có điều nhắc đến chuyện này vì trung thành mà đắc tội, tin mà cũng thấy ngờ, chịu cực hình khó chịu nhất của con người. Lúc đó, gia cảnh nhà ông rất nghèo, không có tiền để chạy tội, bạn bè lúc thường qua lại thân thiết cũng làm ngơ không đến cứu. Đòn này thật quá nặng nề, quá đau đớn, đau khổ không còn thiết sống nữa, ông suy đi nghĩ lại. Sau nhiều ngày tự vật lộn với chính mình, cuối cùng đã khiến đầu óc bình tĩnh lại và cho rằng mình phải sống nhẫn nhục sống tiếp để viết cuốn “Sử kí” - một sự nghiệp lớn lao. Phải học tập Khổng Tử, Khuất Nguyên, lấy văn chương làm vũ khí để vạch trần đen tối, ca ngợi chính nghĩa, đả kích cái xấu xa, đánh giá những kì tích, hoạt động của những nhân vật lịch sử trong cuộc sống, trong công việc, trong chiến đấu, ông viết nhiều về “thiện thiện, ác ác, hiền hiền, trộm bất lương”, mượn đó để bộc lộ mình, phát lên những tiếng kêu bất bình căm phẫn cho chính mình và những kiếp người bị nhục nhã, bị hãm hại giống mình.
Tư Mã Thiên trong cuốn “Báo nhiệm thiếu Khang Thư” có viết: “Con người tất có lúc chết, nhưng có cái chết nặng tựa núi Thái Sơn, cũng có cái chết nhẹ tựa lông hồng, đó là sự khác biệt”. Con người vốn phải đến lúc chết, nhưng có người chết còn nặng hơn Thái Sơn, có người chết đi lại nhẹ hơn lông hồng, đó là do phương hướng xử lý cái chết của người ta không giống nhau. Bọn nô tài đến lúc đó không chịu đựng nổi nữa, còn có khả năng tự sát, huống hồ Tư Mã Thiên đường đường là một đại trượng phu, lẽ nào lại là kẻ tham sống sợ chết? Cho nên nhịn nhục để mà sống lặng lẽ trong đám đất bụi mà không từ bỏ, nỗi hận canh cánh trong lòng, thà xấu xa cả đời này mà văn chương không thẹn với đời sau. Mục đích của sự nhẫn nhục này là ông phải hoàn thành tác phẩm để lưu truyền đời sau. Kẻ tham lam chết vì tiền tài, kẻ sĩ chết vì danh, trung thần chết vì nước, nữ nhân chết vì tình, Tư Mã Thiên lại nuốt nhục ngậm hờn vì cuốn “Sử Kí”. Cho nên nói bộ “Sử kí” của Tư Mã Thiên cũng giống như tác phẩm “Li Tao” của Khuất Nguyên, đều là những bộ sử thi vĩ đại chưa từng có, được viết bằng máu, bằng mồ hôi và nước mắt và bằng cả tính mạng. Trong nền văn học sử nước ta, cả hai vĩ nhân Tư Mã Thiên và Khuất Nguyên đều đã từng đối mặt với cái chết, kết quả là một người chết, một người sống. Cách giải quyết của họ đối với cái chết tuy không giống nhau nhưng họ đều có cái chết “nặng tựa Thái Sơn”. Trong cuốn “Ngụy báo bành việt liệt truyền tán”, ông viết: “Độc hoạn vô thân nhĩ”, cũng chính là ý của một câu tục ngữ rằng: “Sống ở nơi đất tốt, tất sẽ có củi đốt”, chỉ cần ông còn sống, cuốn “Sử kí” có thể hoàn thành, lúc đó ông dẫu phải nếm mùi ô nhục, thân thể bị huỷ hoại cũng không hối hận. Điều này chính là điều mà Bao Thế Thần đã viết trong cuốn “Phục Thanh Quí Châu Thư”. Con người Tư Mã Thiên đã thuộc về “Sử kí” là vì tinh thần nhịn nhục của ông. Nhà văn chỉ cần còn sống trên thế gian thì sẽ viết ra được những điều tuyệt vời, tác phẩm và thanh danh trở thành bất hủ”.
Khổng Tử nói: “Bậc quân tử không đau đớn cả đời thì tên tuổi không được truyền tụng”. Trong cuốn “Tả truyện”, ông cũng coi “lập đức, lập công, lập ngôn” là sự nghiệp “tam bất diệt” của con người. “Lập ngôn” chính là sự thuật lại. Tư Mã Thiên nói: ‘Người xưa phú quý mà tên tuổi bị mai một, không thể ghi chép, không thể xưng là người phi phàm”. Người phi phàm mà ông nói ở đây là người có thể luận thuyết, danh của Tư Mã Thiên không thể nói là giống với những kẻ mua danh hay hư danh ở đời. Ông là người có hoài bão lớn lao, muốn viết bản cáo trạng đối với xã hội phong kiến thì những nghiệp lớn trợ nước đó khó mà truyền lại cho hậu thế, không dễ dàng được truyền lại.
Hạnh phúc và niềm vui của đời người đều là những cái tiêu cực. Chúng chỉ có thể khiến cho bạn từ trong sự dâng cao của khát vọng tiến tới chỗ sa ngã của con người. Chỉ có lao động và tiết kiệm mới là cái tích cực khiến cho bạn từ trong nỗi đau khổ của cuộc sống hiện thực, tăng thêm dũng khí để tồn tại, tìm ra chân lý của cuộc sống.
Trên đường đời, chúng ta đi càng nhiều thì càng nhận thức một cách rõ ràng thế giới này. Trong hoàn cảnh con người và sự vật, tất cả đều là hư ảo giả trá, không tìm kiếm sự chân thực, đi ngược với chân lý tự nhiên. Chỉ có từ sự hiển thị của lương tri xây dựng lên một thế giới tinh thần, từ trong cảnh giới của triết học giải phóng mình.
Chúng ta không muốn giành được sự hưởng thụ cao về mặt vật chất, chỉ muốn an ủi những linh hồn đau khổ suốt đời người. Để cho mỗi một tâm hồn trong cuộc đời mình thiện, không có những mê hoặc hay lo sợ, vĩnh viễn sống một cuộc sống tự do, bằng ngòi bút chân thực, ông đã vạch trần tội chứng của thế lực tà ác, đồng thời ca ngợi sự lương thiện, của con người.