Người biết co biết duỗi lấy đức báo oán.
Người Trung Quốc có câu: “Bậc đại nhân không chấp kẻ tiểu nhân” tức là không giống với suy nghĩ thông thường của người khác, trước tiên phải chiến thắng đối phương về phong thái, để cho đối phương cảm thấy bản thân anh ta chỉ là kẻ tiểu nhân nhỏ mọn. Kiểu “đại nhân” này là những bậc quân tử có lòng bao dung rộng lớn. Trong “Thái Căn Phổ” có câu nói thế này: “Thuật xử thế nhường một bước là cao, lùi là cái gốc để tiến, khoan dung với người khác thêm một phần là phúc, lợi cho người chính là cho mình”. Xử thế hòa hợp với người, một mặt nhường bước, mặt khác vui vẻ tán dương người khác. Đó chính là phong thái của “người quân tử”, là Triết học xử thế của bậc “đại nhân”. Tính tình khoan dung độ lượng dễ khiến cho người khác cảm thấy an toàn khi tiếp xúc, sự thoải mái có lợi cho tình cảm trao đổi giữa hai bên, mà sự hiểu biết nơi sâu thẳm nội tâm của đối phương sẽ tốt cho quan hệ hai bên.
Khổng Tử nói: “Người quân tử thẳng thắn vô tư, kẻ tiểu nhân thì bi ai ủ rũ”. Thẳng thắn, vô tư, rộng lượng, khoan dung, tấm lòng có bao dung thì con người mới thoải mái, mới có thể vô tư, không dễ cáu giận, đó là nghệ thuật xử thế khoan dung độ lượng của con người. Chẳng trách cuốn “Nhiễm ngôn” cũng viết rằng: “Trăng qua rằm thì trăng không sáng rõ, con người đến độ trung niên thì vạn sự hòa hợp”. Trong đó, ý nghĩa của chữ “hòa” vô cùng sâu sắc, nó có thể dung người dung vật, cho nên có thể dẫn tới sự vui vẻ. Con người ta vốn không cần phải quá hà khắc với người, với mình. Khoan dung không những là một nghệ thuật trong giao tiếp giữa người với người mà còn là thái độ đối nhân xử thế, càng là một sự tu dưỡng về nhân cách. Người xưa có câu: “Lấy lòng khoan thứ để bao dung vật, vật tất sẽ quay về, nghiêm ngặt hà khắc thì lòng bần tiện sinh ra mà không có sự tự giác. Cho nên bậc đại nhân để vật tự do thoải mái, không làm khổ người, không xét nét người, bởi vậy có thể kết giao bốn biển”. Từ xưa, người Trung Quốc lấy lòng khoan dung làm trọng. Vốn có câu cách ngôn rằng: “Đỉnh đầu tướng quân có thể phi ngựa, trong bụng tể tướng có thể giong thuyền”. Phương Tây cũng có câu nổi tiếng: “Trên thế giới, cái lớn nhất là đại dương. Rộng lớn hơn đại dương là bầu trời, rộng lớn hơn bầu trời là tấm lòng”. Có thể thấy lòng khoan dung của con người đã ca tụng phẩm chất tốt đẹp của họ và được thể hiện rõ từ trong ra ngoài.
Các học phái nổi tiếng cổ xưa của Trung Quốc phần lớn đều sùng bái tinh thần khoan dung độ lượng. Trong đó, nổi tiếng là ba học phái: Nho, Đạo, Phật. Trong các bài học về khoan dung độ lượng của Nho, Đạo, Phật thì Phật gia cho rằng lòng khoan dung độ lượng là vô điều kiện. “Dập tắt lửa trong lòng, thắp lên ngọn đèn Phật”.
Nỗi uẩn khúc tới trời cao cũng có thể đảo ngược được, có một câu chuyện để chứng minh như sau: Một đôi vợ chồng sống gần Tự Ẩn thiền sư. Trong nhà có một cô con gái chưa chồng mà có chửa, bố mẹ bức hỏi con gái, cô ta bèn chỉ Tự Ấn thiền sư là bố của đứa trẻ, bố mẹ cô ta đương nhiên rất tức giận đi tìm Tự Ẩn. Tự Ẩn nghe xong câu chửi mắng, cuối cùng rồi mới nói “Ra thế à?”. Sau khi đứa trẻ ra đời, vợ chồng nhà kia lập tức đem đến cho Tự Ẩn đại sư. Đại sư tuy chịu tiếng xấu ở bên ngoài nhưng không hề bận tâm, hết lòng nuôi đứa trẻ khôn lớn. Vài năm sau, cuối cùng chân tướng sự việc đã bị bại lộ, hóa ra cha ruột của đứa trẻ là một tội đồ. Cặp vợ chồng đã từng làm nhục đại sư này không còn chỗ đứng bèn đến chỗ ẩn sư dâng lên lễ vật tạ lỗi và yêu cầu trả con về cho họ. Khi giao đứa trẻ về, Tự Ẩn đại sư chỉ nói một câu rất nhẹ nhàng: “Chính là như vậy sao?”. Không khó để thấy rằng, Phật gia dạy con người lấy ân báo oán, lòng bao dung không gì có thể sánh được.
Lấy đức báo oán là bài học của Phật gia, có người hỏi Khổng Tử, thánh nhân của Nho gia rằng: “Lấy đức báo oán như thế nào?” Khổng Tử trả lời: “Nho gia dạy con người hãy khoan dung với người khác. Bề ngoài là vì người, nhưng thực chất là vì mình. Nho gia lấy nhân ái để mưu cầu sự hòa thuận giữa người với người, thực ra loại nhân ái này là với mục đích có lợi cho bản thân”. Vu Chướng hỏi: “Lấy gì để đạt được “nhân”?” “Năm điều đó là “cung, khoan, tình, mẫn, tuệ” (cung kính, khoan dung, tình cảm, nhạy bén và sáng suốt). Cung kính thì không xấc xược, khoan dung thì sẽ được lòng của quần chúng. Tình cảm thì sẽ được người yêu quí, nhạy bén thì có công lao, sáng suốt đủ để sai khiến người khác”. Khổng Tử tuy nói vậy nhưng thực ra là nói về lợi ích của bản thân. Khoan dung thì được lòng quần chúng, vì vậy muốn được lòng quần chúng thì phải khoan dung. Các nhà chính trị rất muốn được lòng quần chúng, cho nên rất biết thể hiện lòng khoan dung. Lật lại trang sử xưa thì thấy rằng phàm là những nhà chính trị có một chút thành tựu thì không ai không có lòng khoan dung. Trong “Hậu Hán thư” có ghi rằng: Thời Đông Hán, có vị đại phu Lưu Khoan khoan dung, độ lượng, có người mất trâu, nhận nhầm trâu đóng trong xe, khoan dung không nói gì, xuống xe đi bộ về. Người nhận lầm trâu lại trả trâu về, cúi đầu tạ ơn mà nói rằng: “Thật phụ lòng người trên, xin hãy được chịu tội” bèn khoan dung nói: “Vật có bao nhiêu loài giống nhau, sự việc khó tránh được sai sót, tại sao phải tạ ơn?”. Con người Lưu Khoan, quả thật danh bất hư truyền. Vợ của ông ta vì muốn thử xem lòng khoan dung của ông đến mức nào, bèn nhân lúc ông muốn vào triều dâng tấu, đã ăn mặc chỉnh tề, cố ý sai người hầu dâng món ăn lên và làm bẩn bộ triều phục. Lưu Khoan không hề thay đổi sắc mặt, mà lại nhẹ nhàng hỏi: “Có bỏng tay không? Từ đó có thể thấy được lòng khoan dung của ông là rất lớn, có thể xứng đáng là bậc trưởng giả. Kết quả là con đường làm quan của ông diễn ra hoàn toàn thuận lợi, làm đến chức Thái Úy, Thiếu phủ. Khoan dung với sự vô lễ hay lỗi lầm của người khác sẽ làm cho người ta phải khâm phục bạn, sau đó bạn sẽ có được những kết quả tốt không ngờ tới. “Bị hố hãy tích lại, muốn làm tốt biến to thành nhỏ” chính là ý nghĩa này. Lâm Ngữ Đường đã đúc kết lòng khoan dung thành một câu: “Khoan dung là phẩm chất vĩ đại nhất trong nền văn hóa Trung Quốc, nó cũng sẽ trở thành phẩm chất vĩ đại nhất của nền văn hóa thế giới sau này”.
Tinh hoa của học thuyết Nho gia là nghệ thuật điều hòa các mối quan hệ giữa người với người. Khoan dung là một bộ phận cấu thành quan trọng của loại hình nghệ thuật này. Sự vận dụng cụ thể của khoan dung trong cuộc sống là sự hiền hòa, như lời Khổng Tử nói: “vô ý, vô cớ, vô tất, vô ngã” tức là thế này cũng tốt, thế kia cũng được, tùy cơ ứng biến, những người có tính hiền hòa như thế thì người Trung Quốc gọi là người “ba phải”. Người có tính ba phải nổi tiếng nhất phải kể đến Tư Mã Đức Tháo thời hậu Hán, ông ta khi nghe Lưu Bị cất nhắc Gia Cát Khổng Minh bèn nói “tốt”. Có người nói với ông ta rằng đứa con đã chết, ông ta nói: “Tốt quá”. Người vợ trách rằng: “Con người lấy đức làm trọng, sao nghe thấy chuyện con người ta chết mà lại nói là tốt”. Ông ta lại trả lời: “Ta lại thấy như vậy là tốt”. Vì thế, chuyện người có tính ba phải này lưu truyền cho tới ngày nay. Tư Mã tiên sinh sao lại không thể phân biệt được thị phi, chẳng qua là không để tâm chú ý những việc lặt vặt trong đời sống mà thôi. Sự hòa dịu của con người tuy không bắt buộc giống như Tư Mã Đức Tháo, nhưng tinh thần này vẫn có ích trong việc đối nhân xử thế. Tô Tử Hiền có câu rằng: “Thối nhất bộ hành an lạc pháp, thuyết tam ca hảo hỉ hoan duyên” (lùi một bước là cách để an lành, nói “ba phải” là nguồn gốc của vui vẻ). Trong cuộc sống, thái độ xử thế khoan dung “đại nhân không tính toán với tiểu nhân” rất đáng được noi theo, trong suy nghĩ của bậc “đại trượng phu”, trời đất là mênh mông, cuộc sống là vui vẻ, tinh thần là tự do, cho nên người khoan dung độ lượng có thể có thái độ khoan dung thế nào cũng được đối với cuộc sống.