Tùy duyên gặp thời, co duỗi có độ.
Tai họa không gì lớn hơn không biết đủ, sai lầm không gì lớn hơn tham đến mức không xấu hổ.
Chuyện đời như mây nổi, chớp mắt đã thay đổi hàng vạn lần. Nhưng sự biến đổi của chuyện đời không phải cứ tuân theo không trở ngại mà là cùng cực sẽ ngược lại, tuần hoàn qua lại. Trong cuốn “Chu hoàng phúc quái”, Tượng Tử nói: “Quay lại sẽ thấy tâm của trời đất chăng. Ngày đầy thì đứng, tháng đầy thì ăn”. Từ những sự biến đổi tự nhiên quay vòng rồi lại trở về lúc đầu, người Trung Quốc được tâm linh gợi ý rằng: “Không có gì đến mà không có tang vật, không có gì đi mà không quay lại”. Lời khái quát rõ ràng khúc chiết của Lão Tử là: Quay lại là cái động của đạo. Biến cố của cuộc đời giống như vòng đời chảy, sự việc lúc thịnh lúc suy, vật đến cực điểm thì quay lại. Tuy cuộc sống là như vậy nhưng xử thế làm người cũng phải phân tách cẩn thận, hợp lý. Quá thể không kịp, không kịp thì sai lớn, thái quá thì đại ác, vừa đúng chỗ là trung hòa, không nghiêng không lệch. Bắt nguồn từ nhận thức ấy, người Trung Quốc ở mặt này đã biểu hiện được sự thế cao siêu. Người Trung Quốc thường nói: “Làm người không nên làm hết, nói lời không nên nói hết”. Liêm Pha làm người quá đoạn tuyệt, đành phải tự mang roi đến nhận tội, đến nhà tạ tội, Trịnh Bá nói quá hết, chẳng còn cách nào phải đào đất đi gặp mẹ. Do vậy, tục ngữ có câu: “Phàm làm việc gì cũng lưu lại một đường để ngày sau còn gặp lại được nhau”. Phàm làm việc gì cũng nên để lại chỗ dự để có thể tránh đi đến cực đoan. Đặc biệt là khi cân nhắc tiến thoái, được mất, nhất thiết phải chú ý lúc thích hợp mà dùng, cố gắng làm được điều thấy tốt liền thu.
Một phụ nữ thông minh biết cách trang điểm mình vừa phải. Một người con trai tài giỏi sẽ biết cách biểu hiện mình thích hợp. Rượu ngon uống đến hơi say, hoa đẹp khi nhìn lúc chớm nở. Hứa Tưởng Khanh đời Minh nói: “Phú quý sợ thấy hoa nở”. Câu này rất có ý nghĩa. Hoa nở rồi sẽ tàn, có thể vui thì cũng có thể buồn. Làm người phải có tâm tình ban cho mọi người, khi đắc ý chớ quên quay đầu lại, chỗ nắm tay phải để lại khoảng trống, đó là cái gọi là: “Biết đủ thường đủ, cuối đời không nhục, biết dừng thường dừng, cuối đời không xấu hổ”. Lý Nhược Thiết đời Tống do đời quan chìm nổi viết cuốn “Ngũ tri tiên sinh truyền”, trong đó có đoạn: “Làm người khi biết phải biết khó, biết mệnh, biết lui, biết đủ, người đương thời cho là có trí tuệ. Đi ngược theo con đường đó, kết quả tất sẽ ngược lại”.
Quân tử hiếu danh, tiểu nhân tích lợi. Một khi con người chạy đuổi theo danh lợi thì thường không kiểm soát được bản thân, chỉ biết tiến không biết lùi. Nhất là trong đời sống chính trị thời cổ đại của Trung Quốc, không gặp được chỗ thích hợp mà dùng, thấy tốt phải thu, không nghi ngờ gì đó là có nguyện vọng lớn mà không thực hiện được. Các bậc vua chúa của Trung Quốc phần lớn có thể cùng nhau lúc hoạn nạn mà khó ở với nhau lúc yên ổn. Do vậy, các bề tôi làm việc và ở dưới đại danh đó thường khó ở lâu. Lão Tử sớm đã nói: “Công thành, danh toại, thân lui”. Phạm Lãi ngồi thuyền trôi nổi biển cả, được đến cuối đời, Văn Chủng không nghe lời khuyên phải dùng kiếm tự sát. Hai người này đủ để các bề tôi trong lịch sử Trung Quốc cảnh giác. Nhưng, sự bất hạnh của con người thường chính là “không biết diện mạo thật của Lư Sơn”.
Bất kỳ ai không thể cả đời lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Lúc phong quang nhất, đẹp đẽ nhất của đời người luôn ngắn và tạm thời nhất. Tục ngữ nói: “Hoa không đỏ cả trăm ngày, người không tốt cả nghìn ngày”. Cũng giống như một người không thể lúc nào cũng như ý. Sau quân bài tốt bao giờ cũng bắt đầu một quân bài xấu. Do vậy, thấy tốt phải thu mới là người thắng lớn nhất. Đời cố nhiên như vậy, nhân tình cũng là như vậy, quan hệ qua lại lẫn nhau với mọi người, dù là tri âm tri kỷ hay là bạn bè khác giới đều phải có tâm tình, biết dừng khi thích hợp. Sự qua lại lẫn nhau của quân tử như nước, vừa có thể tránh kết cục thế hết thì người xa, lợi hết thì người bỏ, đồng thời tình bạn bè cũng chỉ có trong lúc đạm bạc mới có thể thấy được chân tình. Càng là bạn bè gắn bó như hình với bóng càng dễ trở mặt thành thù. Do vậy, cổ nhân khuyên rằng nghĩ đến chỗ sâu rồi thì nên lui trước, đắc ý tới khi nhiều lần rồi phải nghỉ ngơi. Dù là vợ chồng ân ái, kết tóc xe tơ, lâu dài như trời đất thì cũng sẽ có một ngày yêu thương lâu, tình sẽ hết. Tần Thiếu Du nhà thơ thời Bắc Tống đã nói: “Hai tình nếu đã lâu dài thì chả cần phải sớm sớm chiều chiều bên nhau,” đây không những là tâm lý an ủi những vợ chồng sống xa nhau ở hai nơi như nước Sở và nước Yên mà còn là lời khuyên bảo thành thực để tỉnh ngộ cho những bạn tình nam nữ giữ lẫn nhau.
Cổ nhân nói: “Vui không thể đến cực điểm, vui đến cực điểm sẽ sinh bi, dục không thể theo, theo dục thành họa”. Vui đến cực điểm sẽ sinh bi - câu này ở Trung Quốc hầu hết phụ nữ và trẻ em đều biết, nhưng những người bình thường lý giải nó, thường là do vui vẻ quá độ mà quên mất, do vậy đầu óc nóng rực, hành động mất đi phép tắc, kết quả là không thận trọng mà gây ra những việc ngoài ý muốn, mang họa vào thân, biến vui thành bi. Phàm đã đọc qua cuốn “Lan đình lập tự” của Vương Hy Chi thì đại thể có thể lĩnh ngộ hàm ý “lạc cực là chủ bi” (vui đến cực điểm sẽ dẫn đến bi).
Ở nơi phong cảnh đẹp đẽ, nơi núi rừng đèo cao, rừng trúc tươi tốt thì người hiền sẽ đến, người cao minh sẽ tụ tập. Nước cong chảy theo dòng, ngâm vịnh tình buồn, như vậy thật vui vẻ xiết bao! Vương Hi Chi vui vẻ ghi rằng: “Là ngày, trời trong xanh, gió ấm áp dễ chịu. Nhìn lên sự rộng lớn của vũ trụ, xem xét sự thịnh vượng của muôn loài, cho nên ngắm cảnh sinh tình, đủ để nghe và thấy hết sự vui vẻ, có thể vui bội phần vậy”. Nhưng chính tại chỗ “nhanh chóng tự đủ, không biết già sắp đến,” đột nhiên làm người ta sinh ra sự bi ai với vạn vật “Sửa chữa thiếu sót tùy theo sự thay đổi, cuối kỳ ở chỗ tận” thế là tinh thần biến đổi, tình theo sự vật mà thay đổi, thật đáng tiếc thay!
Đây thật sự là lạc cực sinh bi. Sự thay đổi tâm tình tương tự có thể được chứng minh thêm bước nữa trong “Tiền Xích Bích phú” (Bài phú trước Xích Bích) của Tô Đông Pha. Tô Đông Pha cùng khách ngồi thuyền trên sông, uống rượu rất vui, gõ mạn thuyền và hát, đây vốn là rất vui vẻ, mà lại lạc cực sinh bi: “Khách có người thổi tiêu, theo bài hát mà hòa” tiếng của nó cứ kêu “như oán, như nhớ, như vệ, như tố” tám chữ này thực sự đã tả hết những nỗi lòng khó nói của một con người sau khi cái vui chuyển thành cái bi. Uống rượu vốn là việc rất vui vẻ, nhưng người đa sầu đa cảm uống rượu sẽ thường thấy vật sinh tình, tình đến chỗ sâu thì ngược lại thêm hận. Như Tư Mã Thiên đã nói: “Tiểu cực tắc loạn, lạc cực tắc bi, vạn sự tận nhiên” (Rượu đến cùng thì loạn, vui đến cùng thì bi, vạn sự tự nhiên tận).
Nói một cách khái quát, lạc cực sinh bi là sự bi thương đau xót của một người đối với sự yêu quý và lưu luyến của sinh mệnh. Nói về tình, là sự hận mà không biết làm thế nào của một người đối với cuộc sống, như hoa đẹp không hay nở, cảnh đẹp thường khó tồn tại. Tình cảm của con người rất khó dừng lại ở trạng thái tĩnh dừng. Đối với sự thịnh suy, hưng vong của thế sự, sau khi con người cho là thường thì sự chuyển hóa luân hồi hỉ nộ ái lạc của cõi lòng cũng thành tự nhiên. Sau khi con người theo tình tìm thú vui thì cũng theo nó đến là sự thương tổn hư không kỳ lạ không hiểu nổi, đẩy không đi, tránh không được. Do vậy, Trang Tử sau khi “vui một cách vui vẻ” đã than rằng “vui chưa hết, đau thương lại tiếp tục”. Chỉ trong sự vui vẻ của số mệnh, con người mới có thể thực sự nhận thức sự đau thương. Do vậy, sự đau lòng thật sự khi mất người thân không phải là ở lúc tang lễ mà trong lúc cả nhà đoàn tụ, hoặc khi nhìn vật cũ nhớ người đã mất. Trong lúc đau thương, con người không biết đau thương. Đau thương trong lúc nhớ mới thật sự là đau.
Trong cuộc sống, quá trình bi hoan bi hợp, hỉ nộ ái lạc, khởi thừa chuyện hợp thì bất kỳ lúc nào và bất kỳ ở đâu, con người cũng chọn được vị trí thích hợp với mình. Người Trung Quốc nói: “Quý tại thời trung”. “Thời” chính là bất kỳ lúc nào, “trung” chính là trung hòa. Đúng lúc chính là thuận theo thời thế mà thay đổi, vừa đúng chỗ tốt. Như Mạnh Tử đã nói: “Có thể là quan thì là quan, có thể dừng thì dừng, có thể lâu thì lâu, có thể nhanh thì nhanh”. Tình cảm và dục vọng của con người thường có đặc điểm là mù quáng và thay đổi. Coi trọng đúng lúc chính là phải chú ý lúc thích hợp có thể mà dừng, thấy tốt thì phải thu. Một trong những tiêu chí mà con người có thể được coi là tài giỏi hay không chính là xem người đó có biết lui hay không để cầu lần sau. Lui về để cầu lần sau không phải là nhu nhược, sợ khó khăn. Trong bước tiến của cuộc đời, nếu một mặt nào đó gặp trở ngại khó vượt qua, người giỏi quyền biến thông đạt, tâm tình vui vẻ sẽ chọn được mục tiêu thích hợp với mình để chạy theo. Sự thực đây cũng là một sự tiến thủ, là việc tiến để lui thiết thực có thể làm.
Cố nhân nói: “Sức có thể đủ thì tiến, không thì lùi, tùy theo sức mà làm. Tự không biết lượng sức mình là kẻ thù lớn nhất của làm người. Khi một người trong một hoàn cảnh nào đó cảm thấy lực bất tòng tâm thì lùi một bước sẽ thấy trời cao đất rộng”.
Thích hợp thì dừng, thấy tốt thì thu là sự khuyên bảo chân thành của những người có trí tuệ trong lịch sử, lại càng là một môn nghệ thuật xử thế.