Kẻ buông thả dục vọng thì tất không thể vững tâm.
Lòng người yếu đuối, tính cách con người cũng rất mềm yếu, nhưng ước muốn của con người thì lại vô cùng. Lòng dạ con người sinh ra không phải là độc ác, trái lại rất mềm yếu. Cố nhân nói: “Nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi, duy tinh duy nhất, doãn chấp quyết trung”. Cái gọi là nhân tâm chính là các ham muốn xác thịt của bản thân mà ra. Cái gọi là đạo tâm chính là bốn tố chất đạo đức: nhân, nghĩa, lễ, trí do trời sinh ra. Nhân tâm và đạo tâm, không thể nói là người có hai trái tim mà là người ta có hai phương diện hoặc có cùng cặp tính trạng. Trong cùng một tình huống, hành vi của con người có thể do nhân tâm, cũng có thể do đạo tâm chi phối. Nhân tâm duy nguy là nói nhân tâm rất nguy hiểm, thường dễ nảy sinh dục vọng quá độ. Đạo tâm duy vi là nói đạo tâm rất nhỏ bé, lương tâm thường ít bộc lộ. Vị đại học sỹ Trương Anh thời Khang Hi đã nói trong “Thông huấn trai ngữ” rằng: “Nhân tâm thì nguy hiểm, đạo tâm thì nhỏ bé. Cái nguy là lòng ham muốn giống như bưng bát nước đầy, đổ đi thì dễ, nhưng một khi đã đổ đi thì không thể thu lại được. Cái khó là lòng hiểu đạo nghĩa, giống như đốt đèn trong màn, như ẩn như hiện, khó nhìn mà lại dễ giấu đi. Vì vậy, muốn làm một người tốt rất khó, muốn làm một người xấu lại rất dễ. Chỉ có phát hiện ra đạo tâm, phát huy lẽ trời, hành vi của con người mới không hề thiên lệch, mới có thể trở thành một con người chân chính”. Đó chính là “duy tinh duy nhất, doãn chấp quyết trung”. Nhân tâm và đạo tâm cũng giống như thuyết “đặc điểm của mình” và “vượt qua cái tôi” của Fuluogide (Sigmund Freud). Nhưng trong “mười sáu chữ” trên lại cho rằng “đặc điểm con người” là có thể quan sát và khống chế được, còn sự “vượt qua cái tôi” thì lại không được rõ ràng như vậy, cần được con người làm rõ, điều đó hiển nhiên còn mang đậm tính triết lý hơn nhân tính luận của Fuluogide (Sigmund Freud).
Phân biệt sự khác nhau giữa con người và các động vật khác, ít nhất phải có hai tiêu chuẩn: một là sinh vật học; hai là văn hóa và luận lý học. Mạnh Tử đã từng nói: “Sự khác biệt giữa con người và cầm thú chỉ ở điểm, thứ dân đi quân tử còn”. Điểm khác nhau chính là sự khác nhau cơ bản giữa con người sinh vật và con người văn hóa. Sự khác biệt giữa con người và cầm thú rất nhỏ. Hơn nữa, một số người tùy tiện thì khó tránh khỏi biến thành giống người mà lại chẳng phải là người. Cổ nhân đã có những danh từ riêng để gọi những loại người như vậy, đó là “cầm thú đội lốt người”. Chúng ta biết rằng trong các xã hội trong ngoài nước xưa nay đều có chế độ tử hình. Tử hình là một biện pháp xã hội tước đoạt sự sống của một cá thể một cách hợp pháp, là phát minh độc đáo của con người. Nếu như loại bỏ yếu tố tâm lý báo thù phi lý tính thì tử hình không có nghĩa là có một số thanh niên trong xã hội loài người không có những điều kiện cần thiết để làm người, do đó cần phải loại bỏ họ ra khỏi xã hội. Tuy số lượng những người không có đủ tư cách sống như vậy không nhiều, nhưng người chạy một trăm bước cười người chạy năm mươi bước lại không ít. Xem ra, mỗi chúng ta để sống và tồn tại, trước khi hoạch định kế hoạch sống trong tương lai, đều có một bước kiểm điểm cặn kẽ về tư cách bản thân mình. Khi một người bắt đầu tự kiểm điểm tính xác thực về tư cách làm người của mình thì quá trình này đã tự tách rời mình ra khỏi tính cầm thú. Làm như vậy không chỉ có thể khiến cho xã hội bình yên mà còn đem lại niềm vui cho cuộc sống của mỗi con người.
Sau đây, chúng ta sẽ lấy sở thích giữa “đức” và “sắc” của con người để so sánh, giống như nhà đạo đức lỗi lạc Khổng Tử đã từng bất lực tuyên bố trước mọi người rằng “ta chưa thấy ai hiếu đức như hiếu sắc vậy”. Hiếu sắc là hướng chung của nhân tâm, chúng ta tự xem lại mình, có lẽ không nên phủ nhận điều này. Hiếu đức tuy cũng là lẽ tự nhiên của nhân tính nhưng về mức độ lại kém hiếu sắc một bậc. Tống Nho đã bổ sung “hiếu đức biết hiếu sắc tức là đã thực sự hiểu đức”. Nếu con người tự thấy mình quá cao thì cũng chỉ như loài cầm thú vậy. Nhưng trong sự so sánh giữa đức và sắc, con người lại không hiếu đức bằng hiếu sắc. Chẳng qua là con người cũng chỉ là sinh ra từ thiên nhiên chứ chẳng phải thần thánh gì, không thể thoát khỏi các sở thích thiên bẩm do đam mê xác thịt đem đến, đó là sự thực sống động. Là người hiện đại, chúng ta không thể kỳ thị dục vọng, nhưng sự khẳng định đối với dục vọng của con người mang tính cảnh báo nhất định. Dục vọng là động lực tiến bộ của con người, vì vậy mà nó không phải là thói xấu xa. Chẳng qua là cái đáng ghét nhất định mà những dục vọng xấu xa của con người đã tạo ra, sự đối lập giữa sắc và đức cũng chính là sự mâu thuẫn giữa tâm hồn và thể xác. Sự thẳng thắn chân thành của người Trung Quốc không chỉ ở chỗ thừa nhận (không che giấu) mâu thuẫn giữa đức và sắc mà còn ở chỗ chỉ rõ khuynh hướng trong tính cách con người biểu hiện giữa đức và sắc, đó chính là hiếu sắc đã thắng hiếu đức. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta rất dễ nhận ra đặc điểm này của tính cách con người. Tuy chúng ta học theo đạo đức của những vị chính nhân quân tử, nhưng trong lúc đêm khuya thanh tịnh, chúng ta cũng có thể thật lòng mà nhìn nhận những ham muốn riêng tư chôn giấu trong lòng. Đương nhiên, nhân tâm con người có những ham muốn đó cũng không có gì đáng xấu hổ cả, cũng không có nghĩa là người xấu. Chỉ cần nói rõ chúng ta không thể vượt quá lương tâm đạo lý thì có thể tự mình sáng suốt rồi. Đạo đức con người có thể tự trau dồi được. Điều đó cho thấy chúng ta nhất định không được coi thường sự xao động không về ham muốn xác thịt trong nhân tính, cho nên cần phải đề phòng cẩn thận hơn nữa.