Văn Hóa Giao Tiếp Ứng Xử - Biết Co Biết Duỗi

Lượt đọc: 1480 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
124
Phàm Việc Gì Cũng Không Oán Trời, Trách Người

❊ ❊ ❊

Phản thân (nhìn lại mình) là co, tự thành (tự thành thực) là duỗi.

Phần lớn con người ta, ít nhiều đều có lương tâm hoặc lương tri. Nhưng chỉ có lương tri thì chỉ là giải quyết một vấn đề thị phi. Phải để lương tri thật sự sinh ra hiệu quả thực tế theo cái thiện tránh cái ác, vì thế phải hành động dưới sự dẫn dắt của lương tri. Người Trung Quốc rất chú trọng lương tri, nhưng càng chú trọng chí lương tri. Lương tri là biết, chí lương tri chính là hành. Cái gọi là chí chính là ý nghĩa đạt tới cực điểm “cùng tận”. Người có lương tri, dù lòng mong muốn của con người có hơn nữa, nhìn thấy những việc như đứa trẻ rơi vào giếng thì cũng sẽ sinh lòng không chịu nổi. Lúc này, công dụng của “chí lương tri” mới theo cái khái niệm ban đầu để mở rộng, tăng thêm, đến mức cùng tận lương tri đó, tiếp đó chỉ bảo hành động của lương tri, tuyệt đối không có sự chuyển hóa khái niệm vào lúc này. Hễ chuyển hóa khái niệm thì nó sẽ có ý nghĩa che lòng ham muốn của con người, lương tri sẽ chìm xuống. Bất kỳ người nào khi có động cơ không tốt thường có chút do dự. Sự do dự này không phải không xuất phát từ chỗ sợ bị người khác xuất hiện, mà là kết quả tự vệ do lương tâm vùng lên. Nhưng nếu “chuyển hóa khái niệm” này của người đó lại nghĩ xem thì sẽ tìm ra rất nhiều lời bào chữa, lý do và cớ để giải thoát mình. Thế là không còn áy náy gì khi phó mặc động cơ không tốt đó cho hành động.

Người thích tìm lỗi của cổ nhân thường chỉ trích pháp chế cổ đại của Trung Quốc không kiện toàn, dùng nhân trị để thay thế cho pháp trị. Không nói sự chỉ trích này bản thân nó có phải là đã có đủ chứng cớ để chứng minh không, dù mọi người thừa nhận đó là sự thật, thì cũng không nói rõ rằng phép đạo đức nội tại của người Trung Quốc có bao nhiêu sự sẵn sàng và tự giác? Một xã hội tất không thể không có pháp. Nhưng rốt cuộc là đầu tiên con người đánh mất đức, rồi sau đó mới có pháp. Nếu ai ai cũng đều xử thế theo thiên lý nhân tính của mình, đối đãi với người theo nhân, nghĩa, lễ, trí, thì có thể một lòng theo thiện ghét ác như kẻ thù, tùy theo mong muốn của mình mà không vượt phép tắc, như vậy không cần thiết phải lập pháp. Đáng tiếc, “nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi” (thân phận nguy hiểm mà đạo tâm thì nhỏ bé) nên trong thế giới này của chúng ta khó tránh khỏi có người không muốn làm người tốt, muốn đem thân phận mình xuống địa vị cầm thú, chỉ vì một chút lợi cỏn con đắp vào mong muốn vật chất của mình. Kết quả là nhân loại đành phải dệt thành từng tấm từng tấm lưới pháp luật thưa mà không lọt, làm mọi người ngày ngày lo ngay ngáy, rất sợ bị đắc tội, hễ làm là bị mắc sai lầm, thực là tự mình mang ách, tự nhốt mình vào trong lồng.

Các nhà tiên triết cổ đại biết rằng, muốn vượt qua sự trói buộc của lưới pháp xã hội đối với cuộc sống thì con đường duy nhất trước tiên chính là phải vượt qua sự mê hoặc của nhân tâm đối với mình, tỏa sáng đạo đức nhân tính nội tại tự nhiên vốn có, từ đó tự giác quyết định những việc mình làm và những việc không nên làm. Quá trình này người Trung Quốc gọi là “phản thân tự thành” (xét lại người để tự thành).

Trong mặt xử thế, người Trung Quốc rất coi trọng việc phản thân tự thành. Phản thân tự thành bao gồm hai tầng ý nghĩa: thứ nhất là phản thân, thứ hai là tự thành. Cái gọi là phản thân chính là phàm, gặp việc gì cũng không oán trời trách người, phải tự xét lại mình để tìm lỗi “người làm việc nhân cũng giống như người bắn tên, người bắn tên trước tiên phải ngắm cho đúng rồi sau mới buông tên”. Trong cuốn “Mạnh Tử Công Tôn Sửu Thượng” nói: “Bắn mà không trúng thì không oán người thắng mình mà chỉ tự xét lại mình để tìm lại lỗi lầm mà thôi”. Mạnh Tử lại nói: “Phúc họa không gì là không do tự mình mang lại”. Cuộc đời của một người, thành cũng tự thành, bại cũng tự bại, vạn sự chỉ cầu an tâm, sự vinh nhục được mất đều có thể không oán không hối hận Trời ban cho mỗi người một lý tính hoàn chỉnh không khiếm khuyết, nhưng tự mình không giữ sự an cư, mà lại còn ra ngoài oán trời oán mệnh thì đây là sự cam chịu thụt lùi không thể có thuốc chữa nhất. Do vậy, cổ nhân nói: “Trời làm ra điều ác còn có thể tránh được, còn tự mình làm ra điều ác thì không còn đường sống”.

Xét lại mình và tự thành thực là hai mặt của quá trình tự giác của cuộc đời. Xét lại mình là sự khởi điểm của tự thành thực, tự thành thực là kết quả của xét lại mình. Người gặp việc gì cũng phải tự xét mình, sau khi xét mình phải đến chỗ tự thành thực. Chu Hy nói: “Thành tức là thành thực, không hư giả”. Theo cách nhìn của người Trung Quốc, một chữ thành vẫn là khái quát tổng thể đặc tính cơ bản của vạn vật trong trời đất. Họ cho rằng: “Vạn vật trong thiên hạ bốn mùa thay đổi nhau, sinh tử luân hồi, không tồn vì Nghiêu và Cương, không mất vì Lương; mỗi vật đều do gốc của mình và tuân theo lý của mình, làm sai phải giáo dục, thành thực không hư giả. Giả sử bốn mùa hơi có sự hư giả thì vạn vật sẽ không thể sinh trưởng, giả sử nhật nguyệt hơi có sự hư giả thì trời đất sẽ không thể tồn tại dài lâu. Do vậy, phàm vật gì cũng phải tự xét mình, không tự xét mình không thành vật.

Chu Hy nói: “âm dương hợp tán là cái có thực vậy”. Cách tư duy của người Trung Quốc là thích coi con người là một bộ phận của tự nhiên, loại suy con người và tự nhiên, từ pháp quy của tự nhiên đưa ra đạo lý làm người. Nếu đạo trời là thật thì tự nhiên đạo người cũng là thật. Do vậy Trung Dung nói: “Thành thực là đạo của trời, của người, người thiên hạ, nếu đều có thể có được sự thành thật thì có thể thật sự làm người, có thể cùng trời đất lập thành ba mươi vị”.

Đại kỵ của cuộc đời là hư giả không thật. Nhân tâm duy nguy thì chữ “nguy” cũng bao gồm sự hư giả ngông cuồng trong sự hoành hành ngang ngược của lòng ham muốn “dục”. Dùng hư giả để đối đãi với người tức là không lễ, không nghĩa; dùng hư giả để đối đãi với vật thì là không trí, không tri. Dùng hư giả để đối đãi với mình là không nhân, sự thành thật hay không thành thật của một người rất rõ ràng, minh bạch qua chính mình. Không thành thật mà nói là thành thật thì là không thật. Do vậy, nhà nho khi nói thành thật, đặc biệt nhấn mạnh tự thành thật. Có lúc, một người chẳng nói gì mà cũng chẳng làm gì, nhưng trong lòng đã nảy sinh ra ý nghĩ và nhân dục đã có mầm mống. “Người tuy không biết nhưng mình biết thì mọi chuyện trong thiên hạ chẳng có gì thấy rõ ràng mà qua được cả”. Xưa có một câu chuyện có thể nói rõ đạo lý này: Lạc Dương Tử nhặt được vàng rơi ở đường, về nhà bảo vợ, vợ nói: “Thiếp nghe trí sĩ không uống nước ở nguồn ăn trộm, người hiền không nhận thức ăn ăn trước, chàng có thể lấy vàng không phải lẽ mà không thấy bất nghĩa sao?” Đáp rằng: “Vàng vô chủ”. Vợ nói: “Vàng vô chủ thì lòng cũng vô chủ sao?” Lạc Dương Tử tự thấy xấu hổ, sau đó bèn ra đường đưa người khác. Một người có thể ra vẻ để lừa người khác, nhưng dù thế nào cũng không lừa được mình. Lừa người thì dễ, tự lừa mình khó, không lừa người thì dễ, không tự lừa mình mới khó. Do vậy, quân tử nói thật là phải tự thành thật, quân tử nói thận trọng thì phải tự thận trọng. “Đại học” coi thành thật là cái gốc để tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ của một con người, đạo lý chính là ở đây.

Khổng Tử nói: “Thấy người hiền thì tư tưởng ngay, thấy người không hiền thì trong lòng phải tự xét lại mình vậy. Nếu xét mình mà không ân hận thì đại sự trong thiên hạ “không gì đáng lo, đáng sợ”. Có pháp luật cũng tốt, không có cũng xong, chẳng có liên quan gì đến cuộc sống cá nhân của ta”. Cho nên Mạnh Tử coi “nhìn lên không hổ thẹn với trời, cúi xuống không thẹn với người” là một trong ba khoái lạc của cuộc đời, có đạo lý triết học cuộc đời sâu sắc. Con người trời sinh đã có đủ bốn điều “nhân, nghĩa, lễ, trí” có thể phân biệt thiện ác, thị phi giữa cuộc đời, trong trời đất. Nhưng có người theo đuổi quá mức những điều bên ngoài mà quên mất cả lương tâm đạo đức nội tại. Cũng chính là vì theo đuổi “nhân tước” (tước vị của người) mà mất đi “thiên tước” (tước vị của trời), do vậy người đó chỉ có thể dựa vào các điều của pháp luật bên ngoài để quyết định lời nói và việc làm của mình. Sự trói buộc này là ngọn nguồn của mọi đau khổ. Nếu dùng lời của Mạnh Tử để nói thì đó gọi là “tự tặc” (tự hại mình), cũng chính là ý nghĩa mình làm mình chịu. Ngược lại, một người lại mở rộng, bổ sung bốn đầu mối của lương tâm mình. “Chỗ lửa bắt đầu cháy, nơi suối bắt đầu chảy”, sự thị phi thiện ác có thể quan sát tinh vi, thật sự đạt đến ranh giới, đạt được mong muốn từ trong lòng mà không phải vượt qua phép tắc, cuộc đời sẽ vui vẻ và tiêu diêu.

NGỌC ANH dịch
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.