Cần duỗi trong tĩnh.
Khương Đại Công có viết trong “Binh đạo thiên” rằng: “Cách dùng binh thắng lợi là ở chỗ chú ý quan sát động cơ của địch, rồi nhanh chóng chớp lấy thời cơ có lợi tấn công chúng”.
Trong “Thiên khởi phạt” có viết: “Đạo trời không có tai họa, không thể phát động trước tiên; đạo con người không có tai họa, không thể mưu cầu trước tiên, phải nhìn thấy họa trời và họa người thì mới có thể mưu cầu được”. Điều này có nghĩa là khi tính toán làm một việc gì nên chớp lấy thời cơ, nắm chắc lấy nguyên lý lựa chọn thời cơ.
Thời cơ đối với sự thành bại của sự nghiệp mà nói là điều vô cùng quan trọng. Lựa chọn cơ hội phù hợp sẽ làm ít mà hiệu quả nhiều, lựa chọn không phù hợp thì sẽ chịu thất bại.
Khổng Tử từng nói: “Có trí tuệ không bằng nắm được thời thế, trong tay có cuốc to không bằng chờ đợi thời cơ”. Với tư cách là một người lãnh đạo thì phải hiểu sâu sắc quy luật biến hóa của thời cơ. Quỷ Cốc Tử trong “Dật Văn” có viết rằng: “Thánh nhân sở dĩ trở nên bất diệt, chính là nắm được sự biến hóa của thời cơ”. Cho nên bất luận về mặt hành động hay mưu kế, nếu không thể thích ứng với sự chuyển dời của thời đại, coi trọng những sách lược thích ứng với hoàn cảnh, chỉ một mực cố chấp tất sẽ thấy sự thất bại.
Hàn Phi Tử nói: “Thời thế thay đổi thì sự vật cũng thay đổi, sự vật đang thay đổi thì sẽ chuẩn bị cho sự thay đổi nữa”. Đó chính là quy luật về biến hóa của thời cơ.
Cuốn “Quốc Ngữ” có viết: “Chờ thời cơ đến mà tiếp nhận nó một cách chính xác, hãy tận dụng nó nếu thời cơ đúng lúc”, điều này giống như câu nói “kẻ thông minh hành sự tất phải dựa theo thời thế để đối đãi” mà “Lã Thị Xuân Thu thiên bất quảng” đã nhắc đến, tất cả có ý nói để mưu cầu sự nghiệp, cần phải chọn lựa thời gian phù hợp, sao cho “lấy sự hy sinh ít nhất để giành được hiệu quả lớn nhất”.
Cuốn “Binh kinh cơ tập 2” của Yết Tử viết: “Về cách thức dùng binh, chỉ can hệ tới sự an nguy chính là thời cơ chiến đấu, thời gian chính xác không có sai sót cũng chính là thời cơ chiến đấu, có những lúc thời cơ chiến đấu ở trước mặt, chỉ qua nháy mắt lại chẳng còn là thời cơ nữa, phải nắm lấy thời cơ, lơ là một chút thời thế sẽ thay đổi. Mưu kế phải sâu, bảo mật phải nghiêm khắc. Phân biệt thừa cơ ở chỗ nhận thức, lợi dụng thời cơ ở chỗ quyết đoán” ở đây đã nói rõ tầm quan trọng và bí quyết cơ bản để vận dụng thời cơ.
Đường Cao Tổ Lý Uyên có ba người con trai: Thái tử Lý Kiến Thành, Tần vương Lý Thế Dân và Tề vương Lý Nguyên Cát, trong đó Lý Thế Dân đã lập được công lớn khó ai bì kịp trong việc thiết lập triều Đường và thống nhất quân sự chính trị cả nước, đồng thời trong thời gian dài chinh Nam phạt Bắc đã chiêu mộ được rất nhiều văn thần võ tướng, Lý Kiến Thành cảm thấy vị trí thái tử của mình không sánh nổi với thực lực và công trạng của Lý Thế Dân, bèn ngấm ngầm liên kết đại thần của Lý Uyên và tam đệ Lý Nguyên Cát: mưu đồ nhanh chóng diệt trừ Lý Thế Dân.
Lý Thế Dân hiểu rõ ý đồ của Tề vương và thái tử, hơn nữa ông lại có quan hệ mật thiết với bá quan văn võ, cho nên kế hoạch của Kiến Thành trước sau không cách nào thực hiện được. Lý Kiến Thành quyết định khép tội chết hoặc điều động đi làm việc khác các mưu thần võ tướng trong phủ Tần vương để cô lập Lý Thế Dân. Quả nhiên, danh tướng Trình Trí Tiết bị điều ra ngoài làm đao phủ. Phòng Huyền Linh, Đồ Như Mai đều bị điều ra khỏi ngoài phủ, Kính Đức suýt nữa bị Lý Uyên giết hại trong phủ Tần vương. Mọi người tập trung lại, lần lượt khuyên Lý Thế Dân nên sớm có sự chuẩn bị để tránh bị hại. Lý Thế Dân đã có kế hoạch, ngấm ngầm quan sát sự phát triển của tình thế, bề ngoài tuyệt nhiên không thể hiện điều gì.
Đúng lúc đó, quân Đa Nguyên đến xâm lược biên giới triều Đường. Lý Kiến Thành vội đề cử Lý Nguyên Cát dẫn binh đi Bắc phạt. Lý Uyên bèn giao quyền binh cho Tề vương. Tề vương bèn thừa cơ xin điều chiêu tướng dũng mãnh nhất trong phủ Tần vương, gắn bó với Lý Thế Dân như hình với bóng là Úy Trì Kính Đức làm tiên phong chinh phạt, hơn nữa có thể điều động tinh binh trong phủ Tề vương do mình đứng ra chỉ huy. Úy Trì Kính Đức và cậu vợ của Lý Thế Dân là Trưởng Tôn Vô Kỵ đã khuyên Lý Thế Dân rằng: “Đại vương không sớm quyết định thì họa đang ở trước mắt đó?” Lý Thế Dân lại nói: “Việc có liên quan đến tình huynh đệ, sao ta nỡ hạ thủ được?”, Kính Đức nói: “Tình cảm con người không ai không sợ cái chết, mọi người nguyện chết vì chủ, sao có thể vì lòng nhân nhỏ bé mà hại đến đại cục?”. Đang nói thì thấy Soái Canh Thừa (một chức quan) hộc tốc chạy vào, dường như có chuyện gì bẩm báo, nhưng thấy Vô Kỵ và Kính Đức ở đó lại thôi. Lý Thế Dân bèn dẫn Vương Trừng vào trong mật bàn. Không lâu sau, Vương Trừng lại vội vàng cáo lui. Lý Thế Dân nói với Kính Đức và Trưởng Tôn: “Vừa rồi Vương Trừng vào báo cáo nói thái tử và Tề vương đã tính kế, muốn để ta và thái tử cùng đi tiễn Tề vương xuất chinh, lúc đó trên bàn tiệc sẽ mượn dũng sĩ thừa cơ giết ta, sau đó thái tử sẽ dẫn binh vào trong yêu cầu nhường ngôi, đồng thời phong Tề vương làm Thái Đệ”.
Trưởng Tôn Vô Kỵ không chờ Lý Thế Dân nói hết câu, bèn hỏi: “Ra tay trước thì chế ngự được người, ra tay sau thì bị người chế ngự”. Lý Thế Dân than rằng: “Cốt nhục tương tàn xưa nay vốn là điều ác, ta biết rõ họa chỉ trong sớm tối nhưng muốn chờ người ta ra tay trước, sau đó mới theo nghĩa mà đối phó lại cho danh chính ngôn thuận”. Kính Đức nói: “Đại vương nếu lại không nghe lời khuyên bảo thì Kính Đức này không thể ở bên đại vương chịu chết được, xin cho phép cáo từ”. Vô Kỵ cũng nói: “Vô Kỵ cũng xin cáo từ”.
Thế là, Lý Thế Dân bèn triệu tập các quan trong phủ cùng bàn bạc. Mưu thần đều cho rằng cần nhanh chóng ra tay, Lý Thế Dân nói phải bốc một quẻ xem có được không. Bỗng có người xông lên trước giật lấy thẻ bài ném xuống đất nói: “Có nghi vấn mới bói, hôm nay tên đã căng trên dây rồi, không thể không hành động, kẻ nào hành động trước người đó sẽ có đường sống, còn nghi ngờ gì nữa?” Lý Thế Dân ngẩng lên nhìn, hóa ra là Mộ Liêu Trương Công Cẩn thế là lại lệnh cho Trưởng Tôn Vô Kỵ mật triệu Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối đến bàn bạc.
Hai người họ Phòng, Đỗ cách đây không lâu đã ra sức khuyên Lý Thế Dân hành động, đồng thanh nói: “Cao Tổ đã lệnh cho chúng tôi không được hầu hạ Tần vương, bây giờ nếu một mình đến thăm hỏi khác nào mang tội chết”. Lý Thế Dân thấy hai người không chịu tới, bèn đưa dao cho Kính Đức nói: “Hai người sao lại dám phản ta được? Hãy đi kiểm tra xem, nếu thật sự không chịu đến thì hãy hạ thủ bằng con dao này rồi mang thủ cấp về đây”. Kính Đức và Vô Kỵ cùng đi gặp hai người họ Phòng và Đỗ, nói rằng: “Chúa công đã định kế để hành sự, hai người hãy mau đi gặp chúa công để bàn bạc”. Phòng Huyền Linh nói: “Bốn người chúng ta cùng đi thì quá lộ liễu, chúng ta sẽ đi mỗi người một đường”. Kính Đức và Vô Kỵ đi trước, hai người họ Phòng và Đỗ tự thay đổi y phục bí mật đến vương phủ Tần vương. Mọi người cùng bàn bạc xong kế hoạch.
Buổi tối hôm đó, Lý Thế Dân triều kiến Cao Tổ Lí Uyên. Lý Uyên cho Lý Thế Dân xem mật tấu của thái sử lệnh, trong mật tấu có viết theo xem thiên tượng thì Tần vương sẽ nắm giữ thiên hạ. Lý Thế Dân yêu cầu cho tả hữu lui ra, sau đó nói với Lý Uyên: “Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cáp đã tư thông với hoàng phi, dâm loạn hậu cung”. Lý Uyên nghe xong vừa kinh ngạc vừa phẫn nộ. Lý Thế Dân nói tiếp: “Thần nhi không hề phụ bạc tấm lòng huynh đệ, vậy mà người bọn họ có ý sát hại, lại nói báo thù cho Vương Thế Sung, Đậu Kiến Đức. Thần nhi nếu có chết cũng đã phạm phải tình thân, đã là điều đau đớn, khi làm ma dưới đất cũng bị bọn Vương Thế Sung bị hại trong tay thần nhi chê cười, xin phụ hoàng hãy cứu nhi thần”. Rồi bèn khóc hu hu. Cao Tổ càng kinh ngạc, nói: “Ngày mai ta sẽ thẩm vấn hai đứa chúng, thực ra con cũng nên sớm tham gia”.
Lý Thế Dân sau khi đóng xong vở kịch đó, ngay lập tức lui ra, ngay trong đêm đó bèn vội vàng điều binh khiển tướng, lệnh Trưởng Tôn Vô Kị dẫn quân, mai phục ở cửa Huyền Vũ.
Ngày hôm sau, Lý Kiến Thành, Lý Nguyên Cát vào triều phải đi qua cửa Huyền Vũ, phát giác thấy tình hình có vẻ không ổn vội vàng quay đầu định chạy, nhưng đã bị Lý Thế Dân và Uý Trì Kính Đức chặn lại. Lý Kiến Thành bị Lý Thế Dân bắn chết, Lý Nguyên Cát bị Uý Trì Kính Đức chém chết. Lúc này, bọn thủ hạ của thái tử là Phùng Sí, Phùng Lập Lĩnh, Tiết Vạn Triết trong phủ Tề vương đã dẫn hàng nghìn binh mã đến tấn công Lý Thế Dân, nhưng đã bị quân mai phục trước cửa Huyền Vũ chặn lại. Sau đó nghe nói thái tử, Tề vương đều đã chết bèn qui hàng.
Lý Uyên thấy sự thể đã đến nước này, lại đi trách Lý Thế Dân đã không cẩn thận, suýt nữa để mình rơi vào nguy hiểm, liền lập tức phong cho Lý Thế Dân làm Thái tử, giao cho Lý Thế Dân nhổ cỏ tận gốc bọn Kiến Thành, Nguyên Cát, hạ sát cả nhà. Hơn nữa không lâu sau rút lui, bèn truyền ngôi hoàng đế cho Lý Thế Dân.
Do Lý Uyên trên cao mà không hiểu được tình thế nội bộ lúc đó, vị trí của Thái tử, Tề vương và Tần vương tương đương nhau. Thực lực mỗi bên đều có điểm mạnh yếu. Vì thế ai động thủ giết đối thủ trước, kẻ đó sẽ dĩ nhiên là người nắm quyền hoàng đế, về điều này Lý Thế Dân và các mưu thần võ sĩ đều hiểu rõ, chính là thái tử và Tề vương cũng muốn ra tay trước, giành quyền chủ động. Rõ ràng vì Lý Thế Dân cao tay hơn họ, chỉ có ông ta mới có thể dùng kế “khống chế người trước” một cách linh hoạt. Điều mà kế sách “khống chế người trước” dựa vào chính là cái “trước tiên”, nhưng cái “trước tiên” luôn luôn đến từ cái “bí mật” và “nhanh”. Lý Thế Dân giả vờ “không nhẫn tâm”, bề ngoài không có hành động gì, thực tế một mặt là vì ông có tài cầm quân, bảo toàn danh dự. Mặt khác là vì tính “cơ mật” của hành động. Vua không thấy ông đưa dao cho Uý Trì Kính Đức giết hai người họ Phòng, Đỗ để diệt khẩu, không thấy ông nửa đêm điều binh, không thấy ông giết bao nhiêu người vô tội của hai nhà thái tử và Tề vương, đủ để thấy suy nghĩ của ông ta chỉ là một kẻ quân tử giả dạng, đủ để thấy thành phủ sâu xa, hành động bí mật mà nhanh gọn của ông. Ngược lại, thái tử, Tề vương, miệng nói phải “khống chế người trước”, ngày đêm ra sức “khống chế” (như điều động tinh binh mãnh tướng trong phủ Tần vương), cho nên cơ mật lộ ra ngoài, hành động muộn, bị Tần vương khống chế.
Việc quân cơ đại sự tất phải thần bí khó lường. Cái thần bí khó lường chưa phát ra thì thôi, phát ra tất sẽ có sức mạnh như bão giật, nghiêng ngả núi Thái Sơn, không đạt được mục đích sẽ không nghỉ ngơi. Đó chính là “thần thế” mà Khương Đại Công tán dương - cũng giống như câu nói của Tôn Tử: “Tài tình! Tài tình thay! Không nhìn thấy chút hình tích nào. Thần kì, thần kì thay! Không nghe thấy một âm thanh nào”.
Cho nên Đại Công nói: “Mưu lược chính là sự chu đáo cơ mật”, lại nói: “Khi đại bàng chuẩn bị xuất kích, bay thấp thu cánh lại; khi mãnh thú chuẩn bị chiến đấu, giương tai nằm rình, khi thánh nhân sắp phải ra tay, tất có khí sắc ngu độn”.
Gia Cát Lượng nói: “Chiến đấu thì phải bất ngờ, mưu lược thì phải cơ mật, người nhiều thì phải bình tĩnh, tư tưởng thì phải thống nhất”. Mưu đồ bị tiết lộ sẽ khiến cho kẻ thù hiểu được âm mưu của mình, sẽ có sự phòng bị. Mưu lược như vậy còn chẳng bằng không có mưu lược.
Trong cuộc chiến mưu lược, không những phải lấy sự bảo mật là nguyên tắc đầu tiên, còn phải chuẩn bị những kế sách khác để địch không thể ngờ tới, đó mới là nguyên tắc bảo mật hàng đầu.
Khi dùng phương pháp này để đoán định kẻ địch thì phải hiểu rằng kẻ địch cũng có thể dùng lại phương pháp này để đoán định mình. Ta có thể mưu đánh địch, địch cũng có thể mưu đánh ta. Ta có thể dùng biện pháp này để kích động địch, địch cũng có thể dùng biện pháp này kích động ta. Ta đang tập trung thăm dò cơ mật của địch thì địch cùng đang thăm dò cơ mật của ta. Nói đến mưu lược là nói đến “xuất quỷ nhập thần”, bất ngờ thắng, “bất ngờ không thể lường”, hễ kẻ thù đoán được ta tuyệt đối không làm như vậy, ta ngược lại hãy cứ làm như vậy, nếu kẻ thù cho rằng ta tuyệt đối sẽ như vậy thì ta lại tuyệt đối sẽ không như vậy.
Mưu lược là ở chỗ vượt xa những tình cảm, lý lẽ, quy tắc thông thường. Mưu những cái mà kẻ thù không dám mưu, nghĩ những cái mà kẻ thù không nghĩ đến, mới là thần kì. Mưu lược đạt tới sự thần kì chính là không phải cơ mật cũng là cơ mật. Chính là nói ra mà kẻ thù cũng không tin, ngay cả người trong thiên hạ cũng không thể tin, mà ta lại làm như vậy sẽ tự nhiên đạt tới cái ngưỡng của sự thần bí.
Cho nên Lão Tử nói: “Huyền Đức vừa sâu lại vừa xa” lại nói: “Thật là huyền diệu, huyền diệu tới mức không ai, mò được cửa ngõ”. Cho nên bí mật thì có thể thông suốt, không trở ngại. Đó chính là cơ cấu huyền diệu của đạo.