Con người cầu sinh tồn trong sự co duỗi.
Người đời Đường rất rộng rãi, đối với mọi tư tưởng, họ đều có thái độ linh hoạt thu nhận tất cả. Người Đường đại khái nhận thấy rằng dùng tư tưởng nghiêm túc để thống nhất phương thức cuộc sống của mọi người thì chẳng bằng căn cứ vào nguyên tắc chủ nghĩa thực dụng của cuộc sống, chọn lựa và điều phối, ký thác tinh thần của mỗi người trong ý thức xã hội của số đông. “Dùng Phật tu tâm, dùng Đạo dưỡng thân, dùng Nho trị thế” thì cuộc đời như vậy chẳng phải là rất vui vẻ sao? Nhưng thế lớn của thiên hạ hợp lâu sẽ tan, tan lâu sẽ hợp. Cục thế chính trị như vậy, tư tưởng văn hóa cũng như vậy.
Người Tống quay đầu nhìn lại, tự xét mình trong lúc thống khổ lại phát hiện ra giá trị xã hội của triết học chủ nghĩa nhân sinh lý tính, và ý nghĩa quan trọng của luân lý cương thường, đạo đức của Nho gia, đối với cách xử thế làm người. Công tác chấn hưng ánh sáng lý tính này là sứ mệnh vinh quang khó có thể chối từ của hai học giả đời Tống. Cách lý giải cuộc sống của người Tống sâu xa hơn và thành thục hơn so với người Đường.
Trong bối cảnh xã hội thù trong giặc ngoài, họ không như những người Đường thời đang thịnh, biểu hiện cái thần thẳng thắn, hùng mạnh và tự do mà trong sự phản ánh lý tính sâu sắc, xuyên qua cảm tính của cuộc sống để càng nắm chắc ý cảnh thanh nhã hài hòa. Nếu coi các nhà tư tưởng đương thời tiên Tần là cha đẻ của tư tưởng triết học cổ điển Trung Quốc thì Hán Nho là giai đoạn trẻ con chưa biết gì, qua những năm lênh đênh trôi dạt của tuổi thanh niên, hư huyền và phóng đãng, đến thời kỳ Tùy Đường đã trưởng thành bậc anh tài kỳ vĩ tam thập nhi lập. Tuy sự giác ngộ về cuộc đời chưa thành thục nhưng đã đem lại cho người ta những ấn tượng đơn thuần, đơn giản. Chỉ đến thời kỳ lưỡng Tống, tư tưởng của người Trung Quốc mới bước vào những năm không còn nghi ngờ. Lúc này, tuy đã mất đi không ít nhuệ khí tâm huyết, nhưng cuối cùng cũng thêm được rất nhiều cái thần trung hòa, cao nhã. Một người thực sự có thể đạt đến trình độ tĩnh tâm quan sát những thứ tự mình đã được trong cuộc đời, đại khái cũng chỉ sau bốn mươi tuổi. Họ sẽ không mê tín vào những lời giáo huấn của đời trước, cũng vứt bỏ đi những hành động chống lại số mệnh, bất kỳ một sự thử dùng vũ lực để giải quyết vấn đề đều bị bác bỏ ra ngoài kế hoạch. Trí tuệ sống mà bản thân thai nghén từ lâu bắt đầu tuôn chảy không ngừng.
Vấn đề mà người Tống quan tâm nhất là: thế nào là người? (tức làm người như thế nào?) Phải phán đoán một sinh mệnh tồn tại có phải thực sự là người không, trước tiên cần xác nhận rõ cuối cùng có đặc tính bản chất thế nào hoặc sự khác biệt giữa người và thú rốt cuộc là ở đâu. Đây chính là vấn đề mà các nhà luân lý học đời Lưỡng Tống bỏ hết sinh lực vào để nghiên cứu giải quyết. Mục đích cuối cùng của họ chính là trong phạm vi luân lý tìm ra nguyên nhân cơ bản để sở dĩ người có thể làm người, từ đó tạo ra điểm khởi đầu cho hành trình của cuộc đời. Nhưng các nhà luân lý học không trực tiếp tìm ra đáp án với nghĩa hẹp trong vòng của sự đời trong xã hội, họ muốn phát hiện ra chân lý phổ thông trong trời đất bao la. Từ xưa, Trung Quốc đã thích coi thiên, địa, nhân là nhất thể tam vị (một thể ba ngôi) trong vũ trụ tự nhiên. Mọi người quen bắc những cái cầu tương tự như vậy giữa luân thường của cuộc sống và các hiện tượng của tự nhiên. Họ không quá chú ý tới sự khác nhau giữa bản thể luận và luân lý học, không phải là luân lý hóa bản thể luận, mà là bản thể luận hóa luân lý học. Các nhà luân lý học đời Tống cũng đi theo con đường tư duy này để giải quyết vấn đề cuộc đời. Trước tiên, từ vạn vật trong tự nhiên trời đất, họ phát hiện ra những hiện tượng phổ biến, sau đó phát triển lên thành một loại hình mà từ đó thành một lý luận khái niệm tuyệt đối. Lý luận khái niệm tuyệt đối này trở thành hòn đá tảng dưới lý luận của luân thường cuộc đời, làm cho nó có tính hợp lý hóa, không dễ có sự nghi ngờ.
Người Trung Quốc cho rằng, sở dĩ vạn vật trong thiên hạ có muôn hình vạn trạng không giống nhau, tất có nguyên nhân nội tại. Người không phải là các loại động vật như trâu như chó... Vì sao? Bởi vì người có đạo lý làm người, động vật cũng có đạo lý làm mỗi loại động vật. Dùng ngôn ngữ triết học hiện đại để nói thì đây là mâu thuẫn nội tại giúp phân biệt một sự vật này với sự vật khác. Người Trung Quốc xưa chưa có trình độ để nói những lời sâu xa như vậy, nên chỉ dùng một chữ “lý” để hình dung nó. Trong thuật ngữ của Phật giáo cũng có một chữ tương tự như vậy, đó là chữ “pháp”. Cách giải thích của Phật giáo về “pháp” là: Mỗi sự vật đều duy trì sự tồn tại của mình và do vậy tình trạng để người khác hiểu được mà bình thường chúng ta hay nói là “đạo lý”, “phép tắc” chính là ý nghĩa của nó.
Lý là sự tổng quát về cái gốc bản thể không khởi đầu, không kết thúc, không sinh ra, không diệt vong của tất cả sự vật; những người và vật cụ thể, cá biệt, đặc thù chính là nội hàm của nó. Như cùng một vầng trăng chiếu vào trong sông hồ. Tuy bóng trăng ở trong nước có muôn hình vạn trạng, nhưng đều xuất phát từ một vầng trăng hiện khắp ở tất cả mặt nước, tất cả trăng trong nước là ảnh của chỉ một mặt trăng.
Khi lý đặt trên người hoặc vật thì thành nhân tính hoặc vật tính. Sở dĩ người khác với vật cũng chính là ở điểm nhân tính. Xét từ người Tống, nhân tính rộng rãi nhưng đại thể có thể khái quát bằng bốn chữ “nhân, nghĩa, lễ, trí”, gọi là “tứ đoan” (bốn đầu mối). Đây là bốn chức năng phán đoán tồn tại trong lòng mỗi người. Khi chúng ta gặp những cảnh khác nhau trong cuộc sống bình thường, nó sẽ làm người ta sinh ra bốn loại tình cảm tương ứng là trắc ẩn, xấu hổ, căm ghét, khiêm tốn từ chối, thị phi. Lòng trắc ẩn chính là lòng đồng tình với người, vật và sự vật. Ví dụ như nhìn thấy người khác gặp nạn liền chủ động đến giúp đỡ, đó chính là bộc lộ lòng trắc ẩn. Lòng trắc ẩn còn có thể gọi là lòng “bất nhẫn” với người. Mạnh Tử nói: “Đã gọi là người thì đều có lòng bất nhẫn với người. Nay người ta thấy trẻ con sắp rơi xuống đều có lòng trắc ẩn để cảnh báo”. Người nhìn thấy đứa trẻ sắp rơi xuống giếng thì muốn đi cứu. Đó không phải làm vậy để giao cho bố mẹ đứa trẻ, cũng không phải làm vậy để được nổi danh ở giữa bạn bè làng xóm, càng không phải là do chán nghe tiếng khóc đó mà đi làm, mà thuần tuý chỉ là một sự đồng tình tự nhiên trong tính người sai khiến. Nhìn thấy mà chỉ nhìn, không có lòng trắc ẩn thì không phải là người vậy. Cái gọi là lòng xấu hổ và căm ghét cũng chính là lòng xấu hổ và căm ghét của mỗi người, tức là có thể đối với mình và cũng đối với người khác. Ví dụ nhìn thấy một người vứt vỏ hoa quả hoặc mẩu giấy vào trong ao cá thì phải cảm thấy tức giận và căm ghét. Nếu biết một chút quyền thuật thì phải mạnh dạn đứng lên mắng mỏ. Cái gọi là lòng khiêm tốn từ chối chính là trong quan hệ qua lại giữa người và người, phải hiểu được sự khiêm nhường, không nên có xung đột, không như mắt con quạ khi thấy con gà. Suy cho cùng, con người không phải là con chim uyên trụi, do vậy thấy lợi không phải vừa thấy đã xông vào, anh tranh tôi cướp, mà phải cố gắng làm được lễ nhượng tam tiên (ba điều nhường nhau trước theo lễ nghi): tiên nhân, hậu kỳ, tiên công hậu tư, tiên quốc hậu gia - người trước mình sau, việc công trước việc riêng sau, nước trước nhà sau. Đến lòng thị phi của người là năng lực đánh giá đạo đức, mượn nó để phân biệt thiện ác, xấu đẹp trong các hiện tượng đạo đức của con người, đây là tiền đề lựa chọn đạo đức cá nhân chuẩn xác. Cổ nhân cho rằng, cũng giống như lòng trắc ẩn, nếu một người không có lòng xấu hổ và căm ghét, khiêm tốn, thị phi thì cũng không có nhân tính.
Người ta đã nhận ra lý trời đều có nhân tính, nhưng vì sao giữa người và người lại có sự khác biệt về thiện, ác, tốt, xấu? Chu Hy bèn dùng “khí chất” để giải thích. Cái gọi là khí chất là thiên khí và địa chất. Thiên khí là âm dương, địa chất chỉ ngũ hành. Theo cách nhìn của người Trung Quốc thì âm dương ngũ hành là tố chất cụ thể cấu thành thể con người. Tuy quan điểm này phi khoa học, nhưng không phải không có đạo lý. Sau khi lý trời giáng xuống, cần có vật dẫn để sắp xếp, để có thể thành người thành vật. Cũng chính là nói lý trời vô hình vô tích (không dấu vết) muốn tạo ra con người bằng xương bằng thịt, tự nhiên phải có một chút vật liệu bố trí ổn thoả. Những vật liệu này theo kết quả nghiên cứu của con người hiện đại đương nhiên là những vật thuộc loại tổ chức tế bào, nhưng cổ nhân gọi là âm dương ngũ hành, chính là khí chất. Vấn đề nhân tính xuất hiện từ chính khí chất này. Lý trời chỉ bảo đảm tính khả năng để con người trở thành người tốt, chứ không có cách để tránh khỏi những điều bất chính bất lương do bản thân thể xác máu thịt của con người dẫn đến, cũng như so sánh với cây tùng, tuy cũng nhận lý của cây tùng nhưng bản thân mỗi cây tùng về vật liệu vẫn có cây đứng cây nghiêng, có thẳng, có cong. Như vậy, người Trung Quốc quy những cái không tốt đẹp cho thể xác con người. Quan điểm này tuy nôm na nhưng lại rất thực tế. Trong cuộc sống cụ thể, chúng ta thường rất dễ dàng có được sự kiểm chứng.