Không tranh đấu với đời thì sẽ co mạnh duỗi mạnh.
Chính vì không tranh đấu với người khác nên mọi người cũng không ai tranh đấu với bạn. Không tranh đấu với đời tức là nuôi chí trong sự thanh đạm, co nhiều để duỗi mạnh.
Đề xướng “thanh đạm” không phải để chúng ta trốn tránh hiện thực mà là hi vọng cuộc sống của chúng ta tốt đẹp hơn.
Số người giống như câu nói này không ít “con người đến tuổi trung niên đều phải nghỉ ngơi,” vinh hoa phú quí không cầu gì hơn, nhưng ngoài một số bộ phận thực sự nhìn xa vấn đề thì đại bộ phận vẫn không rút ra được khỏi vòng danh lợi như xương cá mắc họng, ôm trong lòng kỳ vọng và những trăn trở không thôi.
Trong “Giới Dư thư” của Gia Cát Lượng viết: “Hành động của người quân tử lấy tĩnh để tu thân, lấy việc kiệm để dưỡng đức, không thanh bạch không thể có chí sáng, không yên lặng không thể vươn xa. Công phu học phải tĩnh, muốn có tài phải học, không học không phát triển được, không tĩnh không thành học. Lười biếng thì không thể đi sâu nghiên cứu, nóng vội thì không thể hiểu biết cặn kẽ. Năm tháng trôi qua, ý cũng trôi qua, người toại nguyện như ý trên đời này không nhiều. Cứ giữ cảnh nhà nghèo, còn gì bằng được?”
Ở trong đoạn này, chữ “kiệm”, chữ “tịnh” rất quan trọng đối với việc làm người, kiệm tức là thanh bạch, tịnh tức là yên tĩnh. Một số người nói “thanh đạm” dường như là “lãnh đạm”, là “vô tri”, thực ra, thanh đạm chủ yếu là chỉ nên cần kiệm giản dị trong cuộc sống vật chất, mà không cần phải quá xa hoa trác táng. Bởi vì phẩm chất tinh thần của con người chỉ trong lúc giản dị bình thường mới bộc lộ ra. Đó gọi là “thanh đạm” để sáng chí. “Sáng chí” gì vậy? Sáng cái chí theo đuổi những tinh thần “Đức”, “Tài”, “Học”. Lãnh đạm là sự trống rỗng về tinh thần, thanh đạm không chỉ là lãnh đạm, còn giúp cho cuộc sống sôi nổi, có mục đích hơn. Có điều đây không phải là mục đích theo đuổi cuộc sống vật chất giản đơn, nên trong những người mê vật chất có chút “vô vi”, kì thực “vô vi” chính là sự biểu hiện siêu việt của tinh thần. Chúng ta có thể tưởng tượng, nếu ai đó chỉ chìm đắm trong biển dục vọng vật chất thì liệu có thể hi vọng anh ta vượt qua khỏi hiện thực không? Vì thế “thanh đạm để sáng chí” là rất có lý. Còn về “tĩnh tâm để vươn xa” cũng rất sâu sắc. Giới hạn đời người có cao có thấp, chí hướng của con người có xa có gần, lỗi lớn nhất của việc làm người là có tầm nhìn nông cạn, không có chí lớn, cuối cùng vật lộn trong một khoảng trời đất con con. Người như vậy gọi là người có hiểu biết nông cạn, bụng dạ hẹp hòi. Nguyên nhân lớn nhất làm con người có tầm nhìn nông cạn chính là bộp chộp, tham lam, nóng lòng lập công đoạt lợi, không thể tĩnh tâm, không chịu được cô đơn, tự nhiên không thể làm nên việc lớn, kết quả là chỉ có thể để năm tháng trôi đi vô vị, dần dần tài năng cạn kiệt, không để lại gì cho đời. Cho nên, về mặt tinh thần phải tĩnh tâm, đứng trước sự cô đơn hiu quạnh không bị gục ngã, không bị vật chất lôi kéo, đó chính là “tu thân”, “quảng tài”. Nhìn lại lịch sử, những người siêu việt, những người có công trạng có ai là không vậy đâu.
Từ xưa đến nay, rất nhiều người dùng mười chữ “đạm bạc dĩ minh chí, ninh tĩnh dĩ chí viễn” (thanh đạm để sáng chí, tĩnh lòng để vươn xa) để tự khích lệ. Đó chính là quá trình cụ thể của một người theo đuổi tinh thần tự vượt qua. Tinh thần của con người một khi đã thoát ra khỏi ràng buộc của hiện thực, không chỉ đạt được lưỡng tiện trong sự được mất về vật chất mà còn có một thái độ “vô khả vô bất khả” (cái gì cũng có thể, cái gì cũng không thể) đối với rất nhiều quan niệm thế tục. Khổng Tử, khi luận về phẩm chất của những người sống ẩn dật thời cổ đại, có nói như sau: “Ta lại khác với bọn họ, cái gì cũng có thể, cái gì cũng không thể”. “Vô khả vô bất khả”, tức là “lưỡng khả”. Có rất nhiều vấn đề trong đời, đối với tinh thần sảng khoái của con người mà nói, tuy nó là sự thực nhưng cũng là một quan niệm. Một khi về mặt quan niệm cho rằng lưỡng khả thì rất nhiều buồn phiền, thiên bẩm cố chấp của con người sẽ tan biến như mây khói. Chẳng hạn hai người tranh luận một vấn đề nào đó, anh thắng tôi không thể hiện những điều anh nói là đúng, ngược lại, tôi thắng anh cũng không chỉ rõ tôi đúng. Nếu hai người cứ tranh cãi không ai chịu ai, như vậy đành phải nhờ người thứ ba ra làm trọng tài. Nếu người thứ ba đó có cùng quan điểm với ai, chắc chắn sẽ nghiêng về người đó, và tôi sẽ không phục. Nếu người đó có quan điểm giống tôi, chắc chắn sẽ thiên lệch về tôi, bạn cũng sẽ không phục. Mà cũng không thể có người quan điểm giống cả tôi và bạn. Vậy là đành phải mời người có quan điểm khác với tôi và bạn. Nhưng như vậy không những bạn và tôi đều không phục mà còn làm “hai nước tương giao” biến thành “ba nước thế chân vạc”. Nói như vậy có phải không công luận không? Đương nhiên là không hoàn toàn đúng, ngoài một số tình huống thực sự khó có thể phân biệt đúng sai ra, đa số vẫn có công lý. Vấn đề là con người không phải lúc nào cũng có thể phán xử một cách công bằng. Bởi vì con người không phải là một cỗ máy, con người còn có tình cảm, tâm sự, thói quen và thành kiến, hơn nữa công lý cũng thường xuyên thay đổi. Vậy nên, những người có tấm lòng rộng mở đối với cuộc sống có thể luôn giữ một thái độ rộng lượng khoan dung thế nào cũng được. Trong lòng anh ta đất trời bao la, cuộc sống tươi vui, tinh thần tự do, “vô cầu” chính là đạo lý này.