Văn Hóa Giao Tiếp Ứng Xử - Biết Co Biết Duỗi

Lượt đọc: 1480 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
107
Hồ Đồ Lại Càng Hồ Đồ

❊ ❊ ❊

Co trong hồ đồ, duỗi trong hồ đồ.

Có người bề ngoài trông rất cố chấp, nhưng bên trong thì xử sự rất linh hoạt, có người bề ngoài rất linh hoạt nhưng bên trong hầu như chẳng có gì.

Nhân loại giống như một ống kính vạn hoa, một con người giữa những biến động phải sử dụng sự thông minh, trí tuệ đủ để tính được lợi hại, để đề phòng sự biến động không thể dự đoán trước được, nhưng có lúc không bằng lặng lẽ quan sát động tĩnh, giữ vẻ ngu độn. Nghệ thuật xử thế này thật ra còn cao hơn sự thông minh một bậc. Thông minh là trí tuệ trời phú, hồ đồ là biểu hiện của sự thông minh. Con người quý ở chỗ là có cả sự thông minh và ngu xuẩn bên mình, lúc đáng thông minh thì thông minh, chỗ đáng hồ đồ thì hồ đồ. Tùy cơ ứng biến. Khổng Tử luận về con người, lấy “tri” (biết) và “nhân” để phân biệt, chính là: người trí vui vẻ, người nhân cũng vui vẻ, người trí động, người nhân tĩnh. Chu Hy trong “Tứ thư tập chú” có giải thích rằng: người tri tức là người biết làm việc gì đó thuận buồm xuôi mái như nước chảy. Người nhân tức là người nhân đức theo đạo nghĩa mà làm, vững chãi như núi. Sự khác biệt của người thông minh và hồ đồ đại để là như vậy.

Lão Tử có lẽ là người đầu tiên đã nâng nghệ thuật xử thế hồ đồ lên bậc cao nhất của lí luận. Ông tự cho rằng: “Người trần tục lúc nào cũng rõ ràng, chỉ có ta là mơ màng. Người trần tục lúc nào cũng hoạt bát, chỉ có ta là buồn rầu”, nhưng “đạo” - phạm trù hạt nhân trong triết học của Lão Tử lại càng là cái ranh giới “nhìn không thấy, nghe mà không rõ, học mà không biết”. Dường như hồ đồ mà lại không phải hồ đồ, thông minh mà lại không là thông minh. Con người sống theo “đạo” thì sẽ “thẳng mà như cong, khéo mà như vụng, giỏi nói mà như lắp bắp”. Trong tương lai, người Trung Quốc sẽ giữ quan điểm biện chứng đối với “trí tuệ” và “ngu xuẩn”. Câu chuyện Ngu Công và Trí Tẩu trong sách “Liệt tử. Phần Thang vấn” chính là cái cốt lõi để chúng ta hiểu được trí tuệ và ngu xuẩn. Trang Tử nói: “Biết điều ngu xuẩn thì không phải là ngu xuẩn, biết cái huyễn hoặc không phải là kẻ huyễn hoặc”. Con người chỉ cần biết mình có ngu xuẩn và huyễn hoặc, không phải tính toán là ngu xuẩn, huyễn hoặc thật hay không. Là ngu xuẩn hay huyễn hoặc, trong lòng mỗi người rõ là được rồi.

Khổng Tử nói: “Ninh Võ Tử, một nước có đạo thì biết, nước vô đạo thì ngu, cái biết có thể đủ đầy”. Ninh Võ Tử chính là Ninh Du, một đại phu của nước Vệ thời Xuân Thu. Khi ông phò trợ Vệ Văn Công thì thiên hạ thái bình, nhưng sau khi đến con của Vệ Văn Công là Vệ Thành Công chấp chính thì quốc gia lại đại loạn, Vệ Thành Công chạy sang nước khác. Ninh Du ở lại nước nhà vẫn trung thành với quốc gia. Bề ngoài tỏ vẻ là người hồ đồ, đó chính là cách xử lý sáng suốt để bảo vệ mình. Vì thân là trọng thần quốc gia, không biết bảo vệ mình thì làm sao có thể trị quốc. Sau đó, Chu Thiên Tử ra mặt mời ba chủ chư hầu Tấn Văn Công dẫn quân vào nước Vệ, giết hết quần thần, lập lại Vệ Thành Công. Ninh Du vẫn giữ chức vị đại phu. Đó là điển cố của Khổng Tử về việc thưởng thức “cái ngu”, ông rất khâm phục Ninh Du về cách “nước vô đạo thì ngu” của Ninh Du, cho rằng người bình thường có thể thông minh như Ninh Du nhưng khó có thể hồ đồ như ông ta. Trong sự hỗn loạn về chính trị trong xã hội tầng lớp thượng lưu xưa của Trung Quốc, hồ đồ là công phu cơ bản giữa những hỗn tạp quyền lực chốn quan trường. Lấy thời Tam Quốc làm ví dụ thì thấy có hai cảnh biểu diễn đầy phong cách. Thứ nhất là khi Tào Tháo, Lưu Bị uống rượu luận về anh hùng, Lưu Bị giả vờ hồ đồ để thoát thân. Hai là khi Tào Mã tranh quyền, Tư Mã Cổ giả bệnh hồ đồ mà giết được Tào Sang. Người đời sau thường nói rằng: “Thông minh thường không đủ, hồ đồ là công thần”. Tô Đông Pha nổi tiếng thông minh nhưng con đường sự nghiệp của ông ta lại gập ghềnh, ông ta đã từng làm bài phú than rằng: “Mọi người đều nói thông minh là tốt, ta lại bị thông minh làm hại một đời, nguyện sinh con ngu đần thì chẳng có gì khó khăn mà không thành công thần”. Làm quan có thể ngu xuẩn, nhưng làm chính trị phải sáng suốt, phân biệt rõ ràng, không hỗn độn.

“Khó có được sự hồ đồ” là câu danh ngôn chí lý của một người rất thành công trong học thuyết hồ đồ - Trịnh Bản. Ông ta đã tôn xưng hệ thống này thành: “Thông minh là khó, hồ đồ cũng khó. Từ thông minh chuyển sang hồ đồ lại càng khó. Bỏ một việc, lùi một bước là để yên lòng, không mong sau này sẽ được báo phúc”. Làm người mà thông minh quá, chỉ muốn nghĩ đến cái lợi nhỏ trước mắt, gặp chuyện giả vờ hồ đồ thì chẳng qua chỉ chịu thiệt một chút, nhưng “bị chịu thiệt là phúc chứ không phải là họa” vẫn luôn có những kết quả tốt ngoài sự tưởng tượng. “Dung thứ người không phải là ngu ngốc, sau này mới có lợi” nói thẳng là “chịu thiệt nhỏ mà có lợi lớn”. Có một số người chỉ muốn cái lợi vặt vãnh, không muốn chịu thiệt chút nào, luôn “so đo tính toán”, sau này “tính toán quá thông minh lại có hại cho tính mạng”. Trịnh Bản Kiều nói: “Hãy nhìn vào thế gian mà xem, ai đã từng tính toán với người khác thì quả thật đã hại chính bản thân mình”. Theo tôi, người đáng đau buồn nhất thế gian tự họ lại cảm thấy không tồi. Chính là kiểu người mà người xưa gọi là “đê tiện là của tiểu nhân, trí tuệ là của quân tử”, là người có trí lực của bậc quân tử đồng thời giữ lòng đê tiện của kẻ tiểu nhân. Kẻ thù lớn nhất của họ chính là bản thân họ, sự đấu tranh giữa sự đối nhân xử thế và sự thông minh gian trá của họ lại chẳng bằng hồ đồ mà thuần hậu.

Trịnh Bản Kiều với tính “phóng khoáng không cam chịu”, trong lòng vô cùng lương thiện, ông đã từng viết cho em họ một bức thư, trong thư viết: “Kẻ ngu xuẩn bình sinh hay chửi mắng vô lễ, nhưng con người không bỗng chốc mà trưởng thành được, mỗi hành vi lời nói đều vì cái đẹp, không được a dua. Trong túi có vài đồng nghìn vàng, vung tay tiêu hết. Yêu thương người cũng vậy, lấy tấm lòng nhân đức để yêu thương người, không bắt buộc việc gì cũng quá chăm chỉ”. Vì vậy “khó mà hồ đồ được” đích xác là bài học hiện thực một cách vô tư, ung dung của Trịnh Bản Kiều và không phải người bình thường nào cũng có thể hiểu được sự hồ đồ vô nguyên tắc này. Hồ đồ thì khó, khó ở chỗ tính tự hữu của người quá lớn, mình là trên hết, mặc kệ thế giới to nhỏ ra sao, trước mắt chỉ có danh lợi, không bỏ được sự so đo tính toán. Trong quyển “Liệt tử” có một chuyện một người nước Tề cướp vàng. Khi bị bắt, quan mới hỏi anh ta: “Trong chợ có bao nhiêu người, sao lại dám cướp vàng?”. Người nước Tề thẳng thừng nói: “Khi cầm vàng không nhìn thấy ai cả, chỉ nhìn thấy vàng”. Có thể thấy, con người quả thực có điểm yếu này: một khi bị mờ mắt vì cái lợi cá nhân thì trong lòng không có gì khác ngoài cái lợi duy nhất của anh ta. Nói như người hiện đại là “tiền rơi vào trong mắt”.

Thông minh và hồ đồ là kĩ xảo và nghệ thuật không thể thiếu trong phạm trù quan hệ giữa người với người, bản thân nó không có gì là tốt xấu cả, chẳng qua là người quá thông minh học được một chút kế trong “hồ đồ học” sẽ có rất nhiều điểm có lợi cho bản thân. Người xưa có nói: “Trong lòng vô tư sẽ thấy đất trời rộng rãi”. Trời đất rộng lớn thì đối với những việc nhỏ nhặt sẽ không cần phải chịu khó lắm, khổ não không đến, rồi oán hận càng không phải bàn đến nữa. “Khi nào đáng hồ đồ thì hồ đồ” là câu nói tận đáy lòng của “hồ đồ học”, người thông minh có thể thử mà xem.

NGỌC ANH dịch
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.