Văn Hóa Giao Tiếp Ứng Xử - Biết Co Biết Duỗi

Lượt đọc: 1480 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
123
Lấy Tình Đo Tình, Lấy Tâm So Tâm

❊ ❊ ❊

Trong lòng mỗi người đều có nỗi uẩn khúc.

Tình là phần mềm của tâm, tâm là nền tảng của tình, tâm mềm tình cũng mềm, tình mềm tâm cũng mềm.

2500 năm trước, Tử Cống, học trò của Khổng Tử hỏi Khổng Tử: “Có câu châm ngôn nào nói hết cuộc đời không?” Khổng Tử trả lời rằng: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”. Đây là sự khái quát sâu sắc về cách xử thế của người Trung Quốc. “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” tức là phàm là việc gì mà mình không thích hoặc không muốn nhận thì đừng bắt người khác phải làm. Theo nguyên tắc này, tuy chúng ta không thể phán đoán xem việc gì nên làm, nhưng ít nhất chúng ta cũng biết việc gì không nên làm. Nếu một người không làm việc không nên làm thì cái anh ta làm tất nhiên là những việc nên làm. Do vậy, câu châm ngôn này của Khổng Tử có thể nói là đã bao quát toàn bộ đạo lý.

Trong thế giới này, mỗi người đều có lợi ích và kỳ vọng của riêng mình, khó tránh khỏi có những lúc giành đường vượt lên, va chạm tranh chấp. Mọi người đều không hy vọng hành vi của mình trói buộc nhiều. Chúng ta có thể xem xem hậu quả phát sinh từ hành vi của một người có những đặc điểm gì. Thông thường mà nói, hậu quả của hành vi này chỉ liên quan đến chính bản thân người đó, không có quan hệ gì đến người khác hoặc đám đông. Thứ hai, hậu quả hành vi của một người sẽ ảnh hưởng đến lợi ích của tập thể hoặc tổ chức nào đó. Đối với tình huống thứ nhất, sự tự do của hành vi cá nhân phải được đảm bảo đầy đủ. Đối với những hành vi thiên về kinh nghiệm, người khác có thể khuyên bảo, thuyết phục, thậm chí khẩn cầu để thay đổi, chứ không có lý do để can thiệp hoặc ngăn cản. Hành vi của bất kỳ người nào làm ảnh hưởng đến người khác hoặc tập thể thì phải chịu trách nhiệm với xã hội. Nhưng thông thường, loại hành vi thuộc tình huống thứ nhất không nhiều, mà phần lớn các hành vi đều thuộc hai loại sau. Trong hai tình huống sau thì sự tự do của hành vi của một người phải lấy tiền đề là hậu quả của nó không ảnh hưởng hoặc không nguy hại đến lợi ích của người khác. Nếu không, xã hội sẽ có quyền can thiệp hoặc ngăn cản hành vi đó. Tuy đạo lý này rất đơn giản, nhưng nó lại là tiền đề để tất cả các loại pháp luật của nhân loại tồn tại và cũng là cơ sở của dư luận xã hội và tiêu chuẩn đạo đức.

Như vậy, một người làm thế nào để quyết định việc này nên hay không nên làm? Người phương Tây dùng tất cả các quy tắc để thiết lập ra vô số văn bản pháp luật. Người Trung Quốc lại không thích bị nhiều văn bản trói buộc, hơn nữa, trình độ văn hóa của rất nhiều người Trung Quốc chưa đạt đến mức ghi nhớ được từng văn bản pháp luật. Người Trung Quốc dùng một cách càng mơ hồ càng đơn giản, dựa vào lương tâm và trực giác của mình để đưa ra những phán đoán và lựa chọn đúng sai. Theo cách nhìn của người Trung Quốc thì tim người đều là thịt, giữa người với người vốn không có gì khác nhau, ăn đường thì ai cũng cảm thấy ngọt, gió thổi thì ai cũng thấy mát. Do vậy, một người quyết định làm hay không làm một việc thì không cần phải đi hỏi ý kiến luật sư hay quan toà mà chỉ cần tự hỏi mình: ta làm việc này thì hậu quả sinh ra, ta sẽ cảm thấy như thế nào. Nếu mình có thể chấp nhận thì coi như người khác cũng có thể chấp nhận; nếu mình khó có thể chấp nhận thì khẳng định là người khác cũng không muốn chấp nhận. Đó chính là cái gọi là dùng tình đo tình, dùng tâm so với tâm.

Giữa người với người, có thể thật sự hình thành sự thông suốt, đạt được sự lý giải không phải dựa vào logic hay giáo điều mà là dựa vào cảm tính. Dùng tâm so với tâm thì phải mượn sự trung gian nào đó. Sự trung gian này chính là tình cảm của con người. Người Trung Quốc thường nói: bốn chữ “thấu tình đạt lý”, một người chỉ có “thấu tình” mới có thể “đạt lý”. Không thấu tình thì có thể đạt lý không? Cũng có thể đạt lý, nhưng đó chỉ là sự đạt lý máy móc, là một sự đạt lý bị động. Do vậy, một người Trung Quốc hiếu kính với cha mẹ thì đó không phải là xuất phát từ trách nhiệm, pháp luật hay đạo đức nào, mà chỉ là người đó cảm thấy từ nhỏ cha mẹ đã chăm chút nuôi dưỡng mình, do vậy nay phải tận sức báo đáp; cũng như vậy, một người Trung Quốc cầu kỳ giữ chữ tín thì cũng không nhất định là vì tuân thủ hợp đồng hay lời hứa, mà người đó chỉ hy vọng người khác cũng cầu kỳ giữ chữ tín như vậy đối với mình. Sở dĩ người Trung Quốc thể hiện giàu tình người không phải vì người Trung Quốc hiểu sâu xa về triết lý cuộc đời, cũng không phải là do người Trung Quốc thuộc kỹ bao nhiêu đạo đức giáo điều, mà trong thực tế, người Trung Quốc rất ít lấy quyết định cuộc sống từ trong triết lý và trong giáo điều. Họ chỉ đơn giản dùng kinh nghiệm của mình để đo cảm thụ của người khác. Cách làm này có lúc gặp phải những người kỳ quái không hiểu nhân tình hoặc vấp phải trở ngại, nhưng phần lớn người Trung Quốc đều có thể dùng tâm so tâm, thông tin cho nhau, thậm chí dốc gan ruột cho nhau. Do vậy, vận dụng nghệ thuật xử thế đặt mình vào hoàn cảnh người khác để suy nghĩ cho người khác thì lúc nào cũng muốn sao được vậy.

“Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” bắt nguồn từ sự đồng tình với con người. Đồng tình với mọi người không phải là xa lạ, dù là một người từ trước đến nay không đồng tình với người khác thì ít nhất cũng đã từng được người khác đồng tình. Chúng ta nhìn thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, trong lòng không khỏi căng thẳng, đó là sự đồng tình! Chúng ta nhìn thấy bạn bè bất hạnh, thất tình, trong lòng khó tránh khỏi nặng nề, đó cũng là đồng tình. Sự đồng tình được nói đến ở đây không chỉ là sự nhạy cảm. Nhạy cảm là một loại đồng tình, nhưng đồng tình không toàn là nhạy cảm. Nói trên tầng tương đối cao, đồng tình chỉ việc hòa nhập mình vào người khác hoặc vật cùng với nhau, làm chúng ta có thể chia sẻ cảm giác, tâm trạng và tình cảm với họ. Đồng tình phải có kinh nghiệm cuộc sống nhất định để làm cơ sở. Kinh nghiệm đã qua làm chúng ta hiểu trong tình huống cảnh ngộ như thế nào sẽ sinh ra tình cảm thế nào. Khi chúng ta nhìn thấy người khác ở chỗ mà chúng ta đã từng ở qua, hoặc dựa vào kinh nghiệm, tất dễ dàng tưởng tượng thể hiện tình cảnh, chúng ta sẽ bắt đầu dùng tâm so tâm, đặt mình vào chỗ hòa mình cùng với mọi người, để chia sẻ hỉ nộ ái lạc và bi hoan bi hợp của mọi người. Trong tình hình như vậy, thế nào là mong muốn của mình và cái gì là mong muốn của người khác; và cái gì là kỷ sở bất dục, (cái mà mình không muốn), cái gì là tha sở bất dục (cái mà họ không muốn) phải rõ ràng, minh bạch, tiếp nhận nên làm việc gì và không nên làm việc gì.

Theo cách nhìn của cổ nhân thì lòng đồng tình của con người vẫn là tình cảm cao lớn, là vật trung gian giao lưu nối liền giữa người với người và giữa người với vật. Trong xã hội truyền thống, ý nghĩa đạo đức này được khái quát thành “nhân”. Người hiện đại thường bị mê hoặc, không lý giải được chữ “nhân” của người xưa. Thế nào là “nhân”? Kỳ thực ra rất đơn giản. Sự đồng tình hiểu biết, nối liền, ngầm hiểu, hài hòa giữa người với người chính là người nhân, là nhân vậy. Hai người cùng với nhau, về mặt tình cảm có thể hợp hai thành một như vậy, đây chính là nhân. Nhân không chỉ bị hạn chế giữa người và người mà cũng có thể tồn tại giữa người với vật. Sự đồng tình giữa người và vạn vật sinh ra cảm giác cùng loại, cùng thể với vạn vật trong trời đất, do vậy dẫn đến đạo đức lương tri dùng lòng nhân ái để đối đãi với người và với vật. Vương Dương Minh nói, một người nhìn thấy đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, nhất định sẽ có lòng trắc ẩn, chính là do nhân của lòng người và sự đồng thể với đứa trẻ. Đứa trẻ và người đó là đồng loại, người thấy chim thú kêu thương thì cũng sinh lòng bất nhẫn, cũng bởi vì nhân của lòng người và chim thú cũng là một thể, chim thú cũng là loài có tri giác; người nhìn thấy cây cỏ bị chặt phá, tất nhiên có lòng thương xót, là vì nhân của lòng người và cây cỏ cùng là một thể, cây cỏ cùng là vật cũng có sự sống, người thấy gạch đá bị hủy hoại, tất sẽ có lòng tiếc rẻ, đây là vì nhân của lòng người cùng là một thể với gạch đá. Thế là người ta sẽ coi vạn vật thành một thể xem thiên hạ thành một nhà, coi Trung Quốc thành một người; vua tôi, vợ chồng, anh em, bạn bè và quỷ thần sông núi, chim thú, cỏ cây đều là đối tượng yêu quý của mình, đạt đến ranh giới cao nhất của cuộc đời là tận nhân, tận thiện, tận tình. Người như vậy gọi là đại nhân. Cái gọi là đại trong cuốn “đại học” là đạo của đại học, là làm sáng đức ở thân dân, ở những chỗ chí thiện, chính là chỉ đạo sống của bậc đại nhân.

Có đại nhân, đương nhiên phải có tiểu nhân. Theo cách nghĩ của người Trung Quốc, vốn giữa người với người, người với vật đều là cùng gốc rễ, cùng tâm đức, không phân chia như vậy. Nhưng do mỗi người đều có một cái thuộc hình hài của mình, thế là rất dễ dàng từ thân đó phân chia thành tôi, bạn, nó. Do vậy sinh ra các kiểu che đậy lòng ham muốn riêng của phân cách hẹp hòi, người như vậy liền trở thành kẻ tiểu nhân. Kẻ tiểu nhân tất sẽ dập tắt ánh sáng thiêng của lòng nhân ái thân thiện trong cuộc đời, cả ngày quanh quẩn trong vòng tròn nhỏ bao quanh mình, không biết xấu hổ với xã hội.

NGỌC ANH dịch
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.