Văn Hóa Giao Tiếp Ứng Xử - Biết Co Biết Duỗi

Lượt đọc: 1480 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
122
Hạn Chế Nhân Dục, Giữ Lấy Lý Trời

❊ ❊ ❊

Co trong nhân dục, duỗi trong lý trời.

Người Tống đề ra khẩu hiệu “Khắc nhân dục, tồn thiên lý” (hạn chế nhân dục, giữ lấy lý trời), bởi vì “nhân dục” rất có khả năng chính là kẻ gây tai họa từ vật liệu và khí chất của người. “Khắc nhân dục, tồn thiên lý” là giáo điều đạo đức sống chủ yếu nhất của việc học nghĩa lý thời Tống Minh. Tám trăm năm lại đây, người khen ngợi coi đó là kim khoa ngọc luật (những tín điều không thể thay đổi), những kẻ vùi dập nó lại bài xích rằng đó là con dao mềm dùng lý để giết người. Nếu luận bàn một cách bình tĩnh, dù là người tôn sùng hay bài xích thì sự tôn sùng và bài xích của họ phần nhiều đều xuất phát từ tâm lý cá nhân của họ trong một môi trường xã hội nhất định là đi theo hay đối nghịch lại số đông. Rốt cuộc, chúng ta đại để đã vượt qua bối cảnh lịch sử lễ giáo hoặc phản lễ giáo, có thể lấy vai trò người ngoài cuộc, bình tâm tĩnh khí xem xét và phân tích xem nó rốt cuộc đã có ảnh hưởng như thế nào đối với người Trung Quốc bình thường.

Muốn hiểu được ý nghĩa của “khắc nhân dục, tồn thiên lý”, thì trước tiên phải biết thế nào gọi là “nhân dục”. Chúng ta vẫn mời Chu Hy giải thích. Chu Hy nói: “Mùa hè áo tơ, mùa đông áo ấm, khát thì uống, đói thì ăn, lý này là đương nhiên. Đồ mặc cần tinh tế, ăn uống cần no và đẹp, đây chính là dục”. Cái mà Chu Hy vốn gọi là nhân dục không phải là chỉ nhu cầu sinh lý cơ bản bình thường của con người. Người Trung Quốc rất khó tưởng tượng một cách thấu tình đạt lý là coi nhu cầu bình thường “ăn uống nam nữ” lại liệt vào danh sách cấm. Bởi vì ai cũng có một thân thể bằng xương thịt bình thường, do vậy khó tránh khỏi phải sinh ra các loại nhu cầu. Các nhà nho đời Tống gọi đó là “nhân tâm” chứ không phải nhân dục. “Nhân tâm” là bình thường, dù nó cũng rất nguy hiểm. Nhân tâm không bị khống chế, không bị lý trời giám sát, sẽ sinh ra những nhu cầu quá độ, thậm chí để đáp ứng những nhu cầu quá độ đó, dùng những thủ đoạn đi ngược lại lý trời và nhân tính, trình diễn bi kịch trong nhân gian làm biến đổi cuộc đời, làm sa đọa nhân cách. Các nhà lý học thấy được nhiều, biết được rộng, nghĩ được sâu, họ đang vô cùng lo lắng về sự nguy hiểm mà nhân tâm đang chìm vào, do đó mới khuyên mọi người phải hạn chế nhân dục, giữ lấy lý trời, làm người phải nhất thiết cẩn trọng.

Bình luận về quan niệm nghĩa lý đạo đức, phải chú ý đồng thời nhiều mặt hiện thực xã hội đương thời. Không được dùng cái tâm của người hiện đại để suy đoán bụng của người xưa. Chúng ta sinh sau người xưa mấy thế kỷ. Người xưa nói: qua năm mươi năm mới biết cái sai của bốn chín năm. Người hiện đại đương nhiên có quyền đứng sau để xem xét và so sánh những việc mà người đời trước đã làm, đó là cái may mắn của chúng ta, nhưng đó quyết không phải là lý do mà chúng ta có thể tùy ý chỉ trích người trước. “Khắc nhân dục, tồn thiên lý” của lý học cố nhiên là có ý cấm dục (ngăn ngừa dục vọng), nhưng một xã hội luôn phải trước tiên cấm dục về thống trị và phong tục của dân, sau mới đến cấm dục về tư tưởng và lý luận. Đạo học về nghĩa lý của lưỡng Tống quyết không phải là sản vật vượt thời đại của các nhà lý học cá biệt đưa ra cho xã hội, mà là người Trung Quốc chú trọng đạo đức kỷ luật đã lẳng lặng tự lựa chọn trong cách xử thế làm người. Người Trung Quốc biết rõ rằng một người một khi đã chìm đắm trong việc chạy theo danh lợi cá nhân thì rất có thể sẽ tối mắt vì lợi, khó có thể tự rút ra, làm những việc hại mình hại người, kết quả cũng thường là “làm nhiều việc bất nghĩa tất sẽ tự chôn mình”. Đối với xã hội mà nói, mọi người đều “vì lợi mà làm”, nhân dục lưu hành ngang ngược tất sẽ “nhiều oán”. Nhiều oán thì nhiều chuyện, nhiều chuyện thì xã hội bất an. Để thắng cho con ngựa hoang bướng bỉnh không thuần trên bản thân mỗi người này một dây cương lý tính, các nhà Nho chân thành khuyên mọi người nên “tồn thiên lý, khắc nhân dục”, công hiệu của nó như tự mình thêm một mũi tiêm phòng dịch đau khổ. Chúng ta có thể thử nghĩ xem trên thế giới này còn có thứ gì có thể dễ dàng thu hút người khác hơn đạo đức hoàn thiện? Thế giới còn có phương pháp gì có thể giành được công danh quyền lợi mà mình muốn đạt được hơn đạo đức hoàn thiện? Ngược lại, dưới vòm trời này có cái gì dễ tạo thành trở ngại cho sự phát triển của mình hơn đạo đức bị huỷ hoại? Do vậy “khắc nhân dục, tồn thiên lý” mà người Trung Quốc nói tuy một mặt có tuyên truyền lễ giáo phong kiến giết chết sự phát triển cá tính của con người thì phải phê phán, phủ định. Nhưng đối với mặt xử thế của người Trung Quốc, nó nhấn mạnh chế ngự cái ham muốn riêng không tốt, bành trướng vô hạn thì lại có ý nghĩa tích cực và hiện thực.

NGỌC ANH dịch
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.