Cửa lớn nhà cũ đang khóa, không biết ai đã đi tìm cơ quan có liên quan để mở cửa lớn, chúng tôi nhân cơ hội này ngắm nhìn từ bên ngoài ngôi nhà tổ tiên, những con ngõ nhỏ đã được lát gạch, tường cửa đều rất mới. — "Chú văn nghệ!" Chợt nghe có người gọi tôi, lại còn gọi cả tên thật của tôi nữa! Cả hai chúng tôi đều giật mình, quay đầu nhìn lại.
Ba mươi năm trước, tôi đã nghe nói vào thời kỳ đầu giải phóng, nhà cũ là trụ sở của Chính quyền huyện Ngũ Đài. Không lâu sau, chính quyền huyện chuyển đến thành trấn Ngũ Đài, nhà cũ đổi thành Cục Vệ sinh huyện. Lần đó, một đồng chí ở Cục Vệ sinh đã tìm đến một người đồng hương nói là có chút quan hệ họ hàng với nhà họ Trương chúng tôi.
"Người đàn ông trung niên đó cũng họ Trương... cứ thế hỏi ngược qua từng thế hệ, tôi phát hiện tổ tiên của ông ấy cùng thế hệ với cha tôi, ông ấy có thể tính là người cháu họ xa tám đời của tôi, nhưng tôi ngượng không dám để ông ấy gọi tôi là chú."
Người chúng ta nhìn thấy lúc này là một ông cụ tóc trắng, đang ẵm một bé gái. Đầu óc tôi xoay chuyển cực nhanh, ông ấy hẳn chính là người cháu họ mà tôi đã gặp năm đó. Sau vài câu nói, hoàn toàn chính xác, quả nhiên là ông ấy.
Tôi giới thiệu Ái Linh và Ái Giảng với ông trước, nhìn biểu cảm trên khuôn mặt ông, rất khó nói là ngạc nhiên hay vui mừng bất ngờ. Phản ứng của hai cô cháu gái là kinh ngạc, ngoài mong đợi. Còn về Giáp Chương Kha và Triệu Đào, tôi cảm thấy họ nghĩ chuyện này quả thực quá mức kịch tính.
Người cháu họ xa này của tôi tên là Trương Kim Hòe. Chẳng bao lâu sau, người em trai Trương Kim Đức của ông ấy cũng chạy tới, còn đưa cho tôi một cuốn "Gia phu tộc họ Trương Kim Cương Khố". Lúc này, ổ khóa cửa lớn đã được mở.
Năm 1986, khi tôi lần đầu tiên bước qua cánh cửa lớn của nhà tổ tiên, vòng qua tấm bình phong đá, bước vào sân trước nhà cũ, tôi từng viết trong "Trên núi Ngũ Đài, dưới núi Ngũ Đài" rằng: "Vì bây giờ dùng làm nơi làm việc, nên được bảo quản vẫn khá ổn, cửa sổ kính, cửa sổ giấy đều còn nguyên vẹn, chỉ có gạch mài lát ở sân là có chỗ hơi hư hỏng một chút. Tre và xà nhà có lẽ đã lâu không được sơn. Trên tường nhà có thể thấy từng viết không ít khẩu hiệu, nhưng hiện tại chỉ có thể lờ mờ nhìn thấy bốn chữ 'Cần kiệm kiến quốc'. Những chữ khác đại khái là khẩu hiệu thời kỳ 'Cách mạng Văn hóa', đều đã bị bôi xóa... Đi vào sân sau, đập vào mắt đầu tiên là quần áo và khăn tắm đang phơi, đồng thời cũng lập tức phát hiện các dãy nhà ngang trái phải và nhà chính ở sân sau đều trống không, cửa khóa, trên cửa sổ giấy toàn là lỗ thủng. Sân sau to bằng sân trước, chúng tôi đi vòng quanh bốn phía một lượt, cột nhà màu đỏ cũng không còn đỏ lắm, xà nhà màu xanh cũng không còn xanh lắm, lại có một số gỗ đã bắt đầu mục nát, sơn bong tróc khắp nơi... Lúc này tôi mới có chút chạnh lòng."
Đó là dáng vẻ của nhà cũ ba mươi năm trước, lần này bước qua cửa lớn, quả thật là diện mạo hoàn toàn đổi mới, sân trước sân sau đều được trồng cây, còn có cả hoa, cửa ra vào, cửa sổ, cột và xà nhà đều được sơn mới, mặt đất lát gạch ở sân viện cũng đều nguyên vẹn. Nhưng toàn bộ cảm giác không giống như một nơi để ở, mà thực sự phù hợp với thân phận hiện tại của nó, giống như một nhà tưởng niệm mở cửa cho người ta tham quan hơn.
Sân trước chủ yếu là phòng triển lãm, chiếm trọn một dãy phòng, tường bên trong trưng bày bản đồ và ảnh đen trắng, đều liên quan đến việc Tư lệnh Nhiếp tiếp kiến bộ hạ, thảo luận chiến sự tại đây. Các vật dụng bài trí trong phòng như được khôi phục lại dáng vẻ năm xưa, bàn làm việc, bàn hội họp, vài bộ ghế ngồi, tủ hồ sơ v.v. Sân sau gồm các gian nhà đông, tây và nhà bắc thì không nhìn rõ lắm là đang trưng bày thứ gì, nhưng được dọn dẹp sạch sẽ gọn gàng, mấy căn phòng nhỏ trên lầu nhỏ phía tây bắc chính là phòng ngủ của đại ca và nhị ca tôi ngày xưa, bây giờ bài trí cũng giống như vậy, tôi chỉ liếc nhìn vài lần ở ngoài cửa.
Lúc này, rất nhiều người đang chụp ảnh, chụp cá nhân, chụp theo từng nhóm. Tôi là anh cả nhà họ Trương, thỉnh thoảng cũng tham gia vào một tấm. Lúc họ vẫn đang chụp, tôi trải cuốn "Gia phu tộc họ Trương Kim Cương Khố" lên mặt đất để xem, người cháu họ cũng ngồi xổm xuống giải thích.
"Gia phu" chỉ là bản thảo đầu tay, vô cùng sơ lược, không có năm tháng cụ thể, cũng không có ngày tháng năm sinh mất, chỉ liệt kê một số tên họ, vợ chồng, con cái và vai vế. Dù phân chia thế hệ, nhưng cũng chỉ truy ngược đến khoảng thời gian nhà Thanh đời vua Càn Long. Tôi được tính là đời thứ bảy của gia tộc họ Trương ở Kim Cương Khố, người cháu họ nói họ không rõ tình hình hậu duệ nhà họ Trương ở nước ngoài, muốn mời tôi về giúp họ bổ sung cho đầy đủ.
Khoảng một tiếng đồng hồ sau, mọi người cũng xem và chụp gần xong, người cháu họ và tôi bước ra khỏi cửa lớn, anh ấy chỉ vào mấy tòa nhà ở sát vách nói, đó là nhà của hai người bác của cha tôi. Tiếp theo, anh ấy dẫn ba người nhà họ Trương chúng tôi tìm một nơi uống trà, lúc này mới khá kín đáo mà hé lộ đại lược rằng, sau giải phóng, vì có quan hệ ở hải ngoại, người tộc họ Trương ở Kim Cương Khố đã chịu chút khổ sở, nhưng không nói là khổ sở thế nào, tôi cũng không gặng hỏi. Sau "Cách mạng Văn hóa" thì khá hơn rất nhiều, anh ấy vẫn giống như lần trước, suốt mấy chục năm qua không hề nhắc đến việc anh chị em họ sống ra sao, sinh hoạt thế nào, cũng không mời ba chúng tôi đến xem nhà của họ, đương nhiên, tôi cũng không yêu cầu, chỉ với thân phận là bậc bề trên nhà họ Trương ở hải ngoại, cảm ơn những nỗ lực của họ và sự hợp tác với chính phủ tỉnh Sơn Tây để cải tạo cố tr cư nhà chúng tôi thành nhà tưởng niệm.
Tuy nhiên, lúc đó và cả sau này, tôi vẫn luôn suy nghĩ, năm xưa có mười vị Nguyên soái, không biết trong số họ còn có vị nguyên soạn nào có nhà tưởng niệm riêng của mình hay không. Đương nhiên, "Di tích Bộ tư lệnh Quân khu Tấn Sát Ký" ở Kim Cương Khố không phải để kỷ niệm công huấn cả đời của Nhiếp Vinh Trăn, mà chỉ để kỷ niệm giai đoạn lịch sử của ông trong thời kỳ kháng chiến. Dù là vậy, chính phủ vẫn không quên quá khứ, để tưởng nhớ công lao kháng chiến của Nhiếp soái, đã thiết lập nhà tưởng niệm này tại Bộ tư lệnh Kim Cương Khố của ông, mà nhà tưởng niệm này lại vô tình là nhà tổ tiên của nhà họ Trương, nhà cửa của gia đình vì thế mà nhận được sự bảo vệ trọng điểm của chính phủ.
Trước khi lên xe, tôi đứng bên lề đường quốc lộ, nhìn lại diện mạo đô thị ngày nay của Kim Cương Khố, lúc này mới nhận ra những công trình mới hai bên quốc lộ, một bên mọc lên trên cánh đồng từ con đường quốc lộ cũ đến phía trước thôn, bên kia mọc lên trên cánh đồng từ đường quốc lộ cũ đến con suối nhỏ, thế nên những con hẻm cổ và một số dinh thự cũ mới không bị phá hủy, còn con suối nhỏ đó, phần lớn đã bị đổi dòng.
Nếu bạn hỏi tôi sự khác biệt giữa Kim Cương Khố của ba mươi năm trước và ngày nay là gì, tôi chỉ có thể nói rằng, ba mươi năm trước, Kim Cương Khố nghèo nhưng đẹp, Kim Cương Khố ngày nay và những con hẻm cổ là hai thế giới khác nhau, người dân trong thôn phần lớn không còn nghèo như trước, nhưng Kim Cương Khố cũng không còn đẹp như xưa nữa.
Giáp Chương Kha đang giục giã, anh ấy đã hẹn trước từ rất lâu sẽ lên núi Ngũ Đài bái kiến một vị lão hòa thượng tu hành rất cao nhưng cực kỳ ít khi tiếp khách bên ngoài. Anh ấy gọi tôi cùng lên núi, trước bái kiến lão hòa thượng, sau đó ở lại vài ngày dạo chùa. Tôi thực sự hết cách, buộc phải quay về Thượng Hải ngay trong đêm, nhưng ở Kim Cương Khố lại không gọi được taxi, đành phải đi cùng họ lên núi, may là khoảng cách không xa, đến trước ngôi chùa của lão hòa thượng, anh ấy mới lại cử xe đưa tôi về Thái Nguyên.
Trên đường quay về, tôi hỏi thời gian lái xe có đủ để tôi tìm một quán ở Thái Nguyên ăn một bát mì xốt cà chua thịt băm không, anh ấy nói không đủ, cứ thế, tôi đành đi thẳng ra sân bay.
Trên máy bay trở về Thượng Hải, tôi vẫn luôn nghĩ về chuyến thăm lại nhà cũ lần này. Đương nhiên, chuyến đi thuận lợi như vậy phải cảm ơn sự sắp xếp của Giáp Chương Kha, tôi cũng rất vui vì hai cô cháu gái cuối cùng đã được nhìn thấy ngôi nhà nơi cha và ông nội của chúng sinh ra, sau này thế hệ con cháu đời sau ai có tâm nguyện này, cũng chỉ đành dựa vào hai đứa nó dẫn đường thôi. Điều mà mẹ già dặn dò tôi ba mươi năm trước, cuối cùng tôi cũng đã dặn dò lại thế hệ sau vào ba mươi năm sau. Nhưng tôi lập tức thấy nực cười, còn dẫn đường cái gì chứ? Ai có hứng thú, cứ tự mình đến Kim Cương Khố tham quan "Di tích Bộ tư lệnh Quân khu Tấn Sát Ký" là được. Ngôi nhà đó chính là cố tr cư của tổ tiên các ngươi.
Khi bắt đầu viết bài viết này, "Sơn hà cố nhân" vừa hay cũng đang công chiếu ở New York, bây giờ phim đã hạ chiếu, câu chuyện Kim Cương Khố của tôi cũng đã kể xong rồi.
Thế nhưng nếu có ai hỏi tôi còn có thỉnh cầu gì nữa không, thì tôi phần lớn sẽ nói rằng, hy vọng Chính quyền nhân dân tỉnh Sơn Tây, bên dưới câu "Di tích Bộ tư lệnh Quân khu Tấn Sát Ký" trên tấm bia đá trước nhà tưởng niệm, viết thêm một dòng chữ nữa: "Cố tr cư của gia tộc họ Trương đời trước".
Cận cảnh
Con đường duy nhất có thể thấu hiểu chính là tạo ra một thế giới của riêng mình.
—— Stevens
Người thợ thủ công của thời gian
Văn_Quách Ngọc Khiết
Một
Lý Phương Nhạc dáng người gầy nhỏ, cái đầu so với thân hình thì lớn hơn một cỡ, vầng trán đặc biệt lớn, trán trước gồ lên một cục, dưới ánh đèn tỏa sáng, hai bên là mái tóc bạc dài nửa tấc. Dù đã 72 tuổi, nhưng đi đường trường quen rồi, hành động vô cùng nhanh nhẹn. Lúc nói chuyện có vẻ hơi ngượng ngùng, anh không nhìn thẳng, nhưng tiếng phổ thông giọng Thượng Hải rõ ràng mạch lạc, từng món từng món, được xếp gọn gàng theo thứ tự trong đầu. Khi còn trẻ, chắc chắn anh là một người công nhân lanh lợi thông minh.
Người ta vẫn nói người Thượng Hải rất tinh ranh, nhưng Lý Phương Nhạc lại thể hiện một mặt khác của người Thượng Hải: cực kỳ có mực thước. Trước mỗi lần gặp mặt, nhất định sẽ gọi điện xác nhận, đến sớm năm phút. Nhiệt tình, nhưng cũng tuyệt đối không quá đà. Thỉnh thoảng cũng sẽ lịch sự lộ ra chút tâm tư nhỏ: "Bây giờ cũng không thịnh hành hỏi tuổi của phụ nữ nữa..." Sau đó nghiêng đầu chờ tôi trả lời.
Lý Phương Nhạc không hút thuốc không đánh mạt chược, cuộc sống trôi qua giản dị. Ngoài việc đến công ty của đồng nghiệp làm việc bán thời gian để kiếm thêm chút thu nhập tiêu vặt xã giao, niềm vui lớn nhất của anh chính là đi xem triển lãm.
Đầu mỗi năm, Lý Phương Nhạc nhờ quản lý lên mạng tìm toàn bộ các buổi triển lãm trong năm ra, anh chọn những cái mình thích, in ra rồi lần lượt đi xem. Phần lớn các buổi triển lãm này đều liên quan đến cơ khí, máy công cụ, khuôn mẫu, năng lượng mặt trời, xe đạp... thường là miễn phí, chỉ có duy nhất một lần, Lý Phương Nhạc bỏ ra một trăm tệ để xem một buổi triển lãm du thuyền. Đồng nghiệp thấy anh thích, liền tặng anh một tấm vé đua xe trị giá ba nghìn tệ, là vị trí gần khán đài chính. Thế nhưng, nhìn những chiếc xe chạy vòng quanh sân với tốc độ cực cao, anh cảm thấy rất vô vị. Triển lãm Monet gây chấn động Thượng Hải năm 2014, Lý Phương Nhạc cũng đã xem. Tranh trừu tượng ư, anh cảm thấy bản thân không thích cho lắm.
Năm 2014, buổi triển lãm khiến Lý Phương Nhạc xem đã đời nhất, chính là triển lãm đồng hồ "Khoảnh khắc · Vĩnh hằng" của Cartier.
Mười năm trước, Lý Phương Nhạc từng xem một buổi triển lãm của Cartier tại Bảo tàng Thượng Hải. Buổi triển lãm đó chủ yếu trưng bày trang sức, đồng hồ rất ít, chỉ chiếm một tủ kính. Lý Phương Nhạc nhìn thấy một chiếc đồng hồ, hình dáng giống như cửa lớn, hai bên mặt đồng hồ là hai cột trụ màu trắng, nâng đỡ phần đế và mái hiên cửa. Nhìn nhãn hiệu, chiếc đồng hồ này có tên là "Hiên cửa". Điều khiến Lý Phương Nhạc kỳ lạ là, thông thường, phía sau kim giờ kim phút, luôn có thể nhìn thấy bộ máy chuyển động, bởi vì bộ máy chuyển động điều khiển sự quay của kim đồng hồ, nhưng trong chiếc mặt đồng hồ hoàn toàn trong suốt này, anh chỉ thấy hai chiếc kim lơ lửng xoay tròn, phía sau trống rỗng không có gì cả. Mặc cho Lý Phương Nhạc tìm kiếm thế nào, vẫn không tìm thấy bộ máy chuyển động nằm ở đâu.
Đọc kỹ phần giải thích bên cạnh tủ kính, Lý Phương Nhạc mới biết đây là chiếc "Đồng hồ huyền bí" nổi tiếng của Cartier. Sự diệu kỳ của chiếc đồng hồ này nằm ở chỗ: nó phá vỡ quy ước kỹ thuật thông thường là kim đồng hồ nối liền với bộ máy chuyển động, cố định kim đồng hồ lên mặt số bằng pha lê, trở thành một thể thống nhất, khi bộ máy nối với mặt số, kéo toàn bộ mặt số quay theo, từ đó cũng kéo theo kim phút và kim giây chuyển động.
Năm 1912, người thợ thủ công Maurice Coüet đã chế tạo ra chiếc đồng hồ huyền bí đầu tiên. Lúc bấy giờ, giới quý tộc châu Âu cũng vây quanh chiếc đồng hồ huyền bí giống như người công nhân về hưu Lý Phương Nhạc ở Thượng Hải một trăm năm sau, muốn tìm ra lời giải cho câu đố ma thuật này. Kể từ đó, đồng hồ huyền bí trở thành biểu tượng cho đồng hồ của Cartier. Trong một thời gian rất dài, Cartier giữ kín như bưng bí mật về kỹ thuật này, giống như công thức bí mật của Coca-Cola, biến sự hồi hộp thành một phần của huyền thoại. Một trăm năm sau, Lý Phương Nhạc vẫn cứ lẩn quẩn mãi trước sự hồi hộp này. Rốt cuộc về mặt kỹ thuật đã hoàn thành như thế nào? Phần giải thích bên cạnh tủ kính không thể làm anh thỏa mãn. Anh ngày đêm nghiền ngẫm vấn đề này, liên tục xem triển lãm ba ngày trời.
Năm 2014, bìa sách quảng cáo triển lãm đồng hồ Cartier chính là chiếc đồng hồ huyền bí mà Lý Phương Nhạc đã xem mười năm trước. Khỏi phải nói, anh nhất định phải đi rồi.
Mùa hè năm đó không hẳn là rất nóng, nhưng sương mù ô nhiễm lại nghiêm trọng hơn những năm trước. Triển lãm của Cartier được chọn tổ chức tại Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Thượng Hải ở bờ Đông sông Hoàng Phố, nơi này vốn là một nhà máy điện, cho đến nay vẫn giữ lại chiếc ống khói cao chót vót làm biểu tượng. Trong thời gian diễn ra Hội chợ Thế giới Expo, nhà máy điện được cải tạo thành Nhà triển lãm Pháp. Khi Expo kết thúc, sau hai năm bị bỏ hoang, nó được cải tạo thành Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Thượng Hải. Không lâu sau trong năm đó, Thái Quốc Cường sẽ thả pháo hoa trên sông Hoàng Phố, buổi triển lãm liên quan đến việc này mang tên "Cửu lãng" được trưng bày ngay tại Bảo tảng Nghệ thuật Đương đại Thượng Hải.
Triển lãm lần này, chỉ riêng "Đồng hồ huyền bí" thôi đã có mười chiếc được mang đến. Lý Phương Nhạc bước vào kho tàng bảo vật, đến mức cảm thấy hai mắt nhìn không xuể. Điều khiến anh càng ngạc nhiên hơn là, cứ cách một hai tuần, sẽ có một người thợ thủ công bay từ Thụy Sĩ đến, biểu diễn kỹ thuật chế tác đồng hồ tại hiện trường triển lãm. Các phần biểu diễn gồm có bốn nội dung: khảm đá quý, vát cạnh, lắp ráp bộ máy, men sứ. Trong đó, khảm đá quý và men sứ là những kỹ thuật mang tính trang trí, Lý Phương Nhạc không quá thưởng thức, lắp ráp bộ máy cũng tàm tạm, chỉ có vát cạnh là thứ Lý Phương Nhạc hứng thú nhất.
Vát cạnh, nói một cách đơn giản, chính là mài giũa các linh kiện máy móc. Nó thoạt nhìn có vẻ là một kỹ thuật vô cùng nhỏ nhặt, nhưng lại là một trong những điểm khác biệt quan trọng giữa đồng hồ cao cấp và đồng hồ bình dân. Đồng hồ cao cấp, linh kiện dù lớn hay nhỏ, đều được mài giũa tỉ mỉ, bề mặt giống như một tấm gương, viền cạnh tựa như một tia sáng. Cứ như vậy, dù nhìn từ mặt trước, hay nhìn xuyên qua nắp lưng trong suốt vào bên trong, cơ khí và cái đẹp thể hiện thành một thể thống nhất, giá cả tự nhiên cũng theo đó mà tăng lên. Kỹ thuật này tuy có máy móc hỗ trợ, nhưng vẫn phải thao tác thủ công, hoàn toàn dựa vào sự kiên nhẫn và kinh nghiệm. Lý Phương Nhạc chưa từng thấy ở trong nước bao giờ, anh nghĩ, tương lai có lẽ sẽ dùng đến.
Lương Vi là phiên dịch tiếng Pháp tại hiện trường, cô ấn tượng rất sâu sắc với Lý Phương Nhạc. Bởi vì sau khi biểu diễn kết thúc, khán giả thông thường đều hỏi: Chiếc đồng hồ này có thể bán được bao nhiêu tiền? Làm ra một chiếc đồng hồ như thế này mất bao lâu thời gian? Thế nhưng Lý Phương Nhạc vừa lên tiếng liền hỏi: Cái này dùng dụng cụ gì vậy? Có thể cho tôi xem một chút không?
