Ba

Đối với tôi, nghề thẩm phán chỉ mới trở nên rõ ràng hơn trong năm sáu năm gần đây. Bà nội tôi từng là một thẩm phán nhân dân, trong trí nhớ của tôi, bà lúc nào cũng mặc một bộ đồng phục màu xanh, mái tóc chải gọn gàng không một sợi lệch, nói năng vô cùng đanh thép. Bà nội là người có nguyên tắc rất cao, rất nhiều lúc, trên khuôn mặt bà dường như khắc bốn chữ "không cho phép mạo phạm". Khi đã hơn 60 tuổi, bà vẫn duy trì thói quen đọc thuộc các điều luật vào mỗi buổi sáng.

Hồi nhỏ, tôi từng đến phòng xử án của bà, đó là một căn phòng vô cùng bình thường, những chiếc ghế gỗ cũ kỹ, có chút hơi ồn ào. Tôi học chuyên ngành luật, trong mắt bà, đó là sự kế thừa sự nghiệp của bà. Tôi cũng từng tưởng tượng đến cảnh mình trở thành một thẩm phán, nhưng những hình ảnh trong tưởng tượng của tôi hầu hết là các nhân vật thẩm phán trong phim nước ngoài và phim truyền hình Hồng Kông. Còn lần đầu tiên tôi chính thức tham quan phòng xử án là khi học đại học, thầy giáo dẫn chúng tôi đến tòa án để dự thính một phiên tòa.

Đó là Tòa án Triều Dương nằm ở Bắc Kinh, tòa nhà vuông vắn cùng quốc huy treo cao mang lại cho tôi cảm giác nghiêm trang uy nghiêm, các bạn học đều nín thở, cẩn thận từng chút một. Cảm giác ban đầu mà phòng xử án mang lại cho tôi không giống như một nơi để kiện tụng, mà giống một điện thờ hơn, trong đó nổi bật nhất chính là thẩm phán. Mỗi lần ở trong phòng xử án, tôi đều có một ảo giác rằng vóc dáng của các thẩm phán vô cùng to lớn, họ dường như cao lớn hơn người bình thường rất nhiều. Tôi đoán đó là vì cái áo choàng thẩm phán, hoặc là vì chiếc ghế.

Sau khi tốt nghiệp đại học, những bạn học quyết định chọn nghề thẩm phán đều thi cao học. Tôi không muốn học tiếp nữa nên bắt đầu đi làm. Thời còn là sinh viên, tôi rất khó liên kết những bạn chuẩn bị làm thẩm phán ấy với nghề nghiệp này, bởi vì đối với rất nhiều sinh viên luật, thẩm phán quá đỗi thiêng liêng.

Những người bạn làm thẩm phán của tôi hầu hết là con gái. Họ không có vóc dáng cao lớn hơn người bình thường, tính cách cũng chẳng giống nhau, đều có những tật xấu như bao người bình thường khác, lại thường xuyên lú lẫn, đôi khi tranh luận với nhau nhưng nói năng hoàn toàn phi logic.

Đôi khi, tôi sẽ hỏi họ một số vấn đề pháp lý “hot”, chẳng hạn như khi nào thì một bản tu hiến pháp luật nào đó được ban hành? Họ liền trưng ra vẻ mặt phẫn nộ: "Cái này tao biết đường nào?" Tôi mang những vụ án “hot” trên báo chí ra thỉnh giáo họ, câu trả lời nhận được thường là: "Tao cũng không rõ nữa, những gì tao biết cũng giống mày thôi." Nhưng hễ chúng tôi bắt đầu tám chuyện về một vụ ly hôn nào đó, họ luôn phân tích rành mạch về việc phân chia tài sản và quyền nuôi con.

Những người bạn làm thẩm phán luôn rất nghèo. Ban đầu tôi không tin, bởi vì chuyện ăn mặc ở lại của họ cơ bản đều do cơ quan lo liệu, hoàn toàn không có thời gian và nơi chốn để tiêu tiền. Những người bạn làm thẩm phán luôn luôn tăng ca, tối tăng ca, cuối tuần cũng tăng ca, họ có vẻ bận rộn hơn bất kỳ ngành nghề nào.

Mỗi lần tụ tập, họ luôn kể lể những chuyệnn vụn vặt lông gà vỏ tỏi, toàn là những chuyện nhỏ nhặt gặp phải trong công việc, lại dùng cách diễn đạt bằng ngôn ngữ pháp lý khiến người ta nghe xong ù cả tai. Khi số bạn bè làm thẩm phán xung quanh tôi ngày càng nhiều, tôi cảm thấy đây quả thực là một nghề nghiệp chứa đựng rất nhiều oán khí. Họ dường như lúc nào cũng phàn nàn, dường như ai nấy cũng không thể trụ lại nổi nữa.

Bốn

Vương Tiêu là bạn học thân nhất của Điền Lệ Lệ thời cao học, từ đó cũng trở thành bạn của tôi. Đôi khi tôi nghĩ, họ quả thực là hai con người hoàn toàn trái ngược nhau. Điền Lệ Lệ khao khát thành công, Vương Tiêu an phận với cuộc sống, Điền Lệ Lệ không yêu đương không kết hôn không sinh con cũng không có những dự định đó, còn Vương Tiêu vừa tốt nghiệp đại học là bắt đầu từng bước giải quyết những bài toán khó của cuộc đời này, hơn nữa còn rất nhiệt tình giúp đỡ người khác giải quyết những rắc rối đó.

Vương Tiêu bước chân vào làm việc tại tòa án, điều đó không nằm ngoài dự đoán của mọi người quá nhiều. Cô ấy có suy nghĩ giống như thế hệ đi trước, cho rằng con gái nên đi làm công chức, vừa có sự bảo đảm vừa ổn định, còn chuyện tiền nong cứ để đàn ông phải đau đầu.

Hai năm đầu mới vào tòa án, điều mà Vương Tiêu bàn tán nhiều nhất chính là chuyện phân nhà. Đây cũng là chủ đề mà những người bạn thẩm phán của tôi nhiệt tình bàn luận nhất, ngay từ ngày đầu tiên bước chân vào hệ thống này, họ đã ngóng trông có thể được phân cho một căn nhà. Vào năm 2010, cùng đợt với Vương Tiêu vào làm tại một tòa án cấp cơ sở ở Bắc Kinh có gần 70 người, họ sống trong nhà thuê công cộng của tòa án, tiền thuê căn hộ hai phòng ngủ là 4500 tệ, căn hộ một phòng ngủ khoảng 2700 tệ, nghe nói mức này bằng 80% giá thuê nhà xung quanh. Các thẩm phán phải nộp một cục tiền thuê nhà cả năm, trong khi những học thạc sĩ mới vào tòa án, tiền lương mỗi tháng chỉ có khoảng 3600 tệ.

Chủ đề trò chuyện của những người bạn ở tòa án luôn xoay quanh câu hỏi "khoảng khi nào thì được phân nhà?". Không may là, tòa án nơi Vương Tiêu làm việc đã phân nhà một lần vào năm 2008, những công chức vào cơ quan sau năm 2005 đều không có tư cách thụ hưởng. Mà khu vực họ làm việc lại tấc đất tấc vàng. Tôi từng đến văn phòng của Vương Tiêu, sáu người chen chúc trong căn phòng chưa đầy 20 mét vuông, mỗi người ngoài một chiếc bàn làm việc ra, còn được trang bị thêm một chiếc tủ đựng hồ sơ, bình thường đi lại đều phải nghiêng người.

Rất nhanh sau đó, chủ đề của Vương Tiêu chuyển thành "liệu còn được phân nhà nữa không?". Mỗi lần nhắc đến, cô ấy lại mang vẻ mặt chán nản thở ngắn than dài. Vào năm thứ ba ở tòa án, Vương Tiêu cuối cùng cũng không đợi nổi nữa. Cô ấy cùng gia đình mua một căn nhà cách tòa án một tiếng đi xe, bắt đầu chuẩn bị bước sang một giai đoạn khác của cuộc đời: sinh con.

Tôi nghe Điền Lệ Lệ kể lại rằng, giai đoạn mới của Vương Tiêu không được suôn sẻ cho lắm. Sau này tôi còn nghe nói, trong hai năm này, rất nhiều nữ thẩm phán đúng độ tuổi ở các tòa án cấp cơ sở khi mang thai đứa con đầu lòng đều bị sảy thai. Mọi người bàn tán phỏng đoán trong âm thầm, điều này có lẽ có liên quan đến áp lực công việc quá lớn.

Trạng thái công việc của Vương Tiêu là, mỗi ngày bảy giờ rưỡi sáng ra khỏi nhà, chín giờ thay đồng phục bắt đầu làm việc. Án nhiều tòa ít, phòng xử án không đủ dùng, Vương Tiêu cần phải dùng chung phòng xử án với các thẩm phán khác, thời gian mở phiên tòa của cô ấy đều được sắp xếp vào buổi chiều. Suốt cả buổi sáng, Vương Tiêu đều viết bản án, phần lớn các vụ án có từ hai đến ba mươi bản chứng cứ, cô ấy đều phải đọc kỹ lưỡng. Cô ấy còn phải tranh thủ mọi khe hở thời gian để gọi điện hòa giải, lắng nghe ý kiến và yêu cầu của các bên, giúp phân tích lợi hại.

Đã mấy lần, tôi đến tìm Vương Tiêu ăn trưa vào buổi trưa ngày làm việc. Động tác đầu tiên của cô ấy sau khi ngồi xuống chính là uống nước, uống một hơi hai ba cạn cốc: "Cả buổi sáng bận đến mức không có thời gian uống lấy một ngụm nước." Điều này hoàn toàn lật đổ trí tưởng tượng của tôi về việc các công chức "uống trà đọc báo".

Thời gian ăn trưa của Vương Tiêu rất ngắn, cô ấy luôn vội vã quay về văn phòng để nghiên cứu hồ sơ. Một giờ rưỡi chiều, mở phiên tòa thứ nhất, cô ấy sắp xếp phiên tòa thứ hai vào lúc ba giờ, nhưng trên thực tế mỗi phiên tòa đều sẽ dùng nhiều thời gian hơn dự kiến. Đến khi tất cả các phiên tòa đều kết thúc, trời cũng đã sắp tan sở, rất nhiều đồng nghiệp sẽ chọn ăn tối ở tòa án rồi tăng ca tiếp. Nhưng Vương Tiêu cần phải vội vã về nhà nấu cơm, tối lại tăng ca viết bản án.

Thường xuyên tăng ca không phải vì hiệu suất công việc của Vương Tiêu có vấn đề, cô ấy là một cô gái làm việc cực kỳ gọn gàng, định mức công việc mỗi tháng của phòng xử án nơi cô ấy làm là từ 25 đến 30 vụ án. Kể từ khi chế độ đăng ký lập án được thực hiện vào tháng 5 năm 2015, yêu cầu "có án là phải lập, có đơn là phải thụ lý", các vụ án của tòa án bỗng chốc tăng vọt theo kiểu bùng nổ, đặc biệt là ở tòa dân sự và thương mại, mỗi người mỗi năm phải giải quyết xong hơn 400 vụ án, ngoài ra vẫn còn sót lại hơn 300 vụ chưa giải quyết.

Vì thế, quy định của một số tòa án cấp cơ sở ở Bắc Kinh là, bắt đầu từ tháng 9 hàng năm, mỗi tuần vào thứ Ba, thứ Năm sẽ tăng ca đến 8 giờ rưỡi, cứ thế kéo dài đến ngày 30 tháng 12. Một số tòa án lại quy định, thứ Bảy đi làm, quẹt thẻ bình thường, ai không đi làm sẽ bị thông báo phê bình.

Cho dù là vậy, án vẫn xét xử không xuể, phán quyết không xong, các đương sự thường xuyên gọi điện đến giục giã, câu hỏi phần lớn là: "Tại sao vẫn chưa kết án?" "Tại sao lại chậm thế?" Vương Tiêu đành phải giải thích từng người một: "Vụ án này cũng có trước có sau, anh/chị đợi thêm chút nữa." Đợi lâu rồi, các đương sự luôn cảm thấy bất an, cứ hết lần này đến lần khác tới hỏi thăm. Một số thẩm phán không chịu nổi, từng giây từng phút trong giờ làm việc bị điện thoại oanh tạc, liền rút luôn dây điện thoại, hoặc lấy một món quần áo đùm lên điện thoại. Không tìm được thẩm phán, đương sự càng sốt ruột hơn, thế là bắt đầu khiếu nại thẩm phán. Điền Lệ Lệ từng hỏi Vương Tiêu: "Gặp phải khiếu nại kiểu này, tòa án các cậu sẽ giải quyết thế nào?" Vương Tiêu nói, sẽ có bộ phận liên quan ra tiếp đón, không phản ánh đến chỗ tụi mình đâu.

Nhưng ở Thâm Quyến, tòa án thí điểm cải cách tư pháp của Điền Lệ Lệ, các kênh khiếu nại lại muôn hình vạn trạng. Điền Lệ Lệ miêu tả rằng, tòa án nơi cô ấy làm việc giống như một nhà hàng, là một cơ quan dịch vụ. Phòng tiếp công dân được đặt ngay cạnh đại sảnh lập án, hai người tính khí tốt nhất toàn viện ngồi ở đó, làm việc năm ngày một tuần. Sau khi tiếp đón những người khiếu nại xong, họ sao lưu nội dung khiếu nại gửi cho tất cả các lãnh đạo và nhân viên có liên quan đến người bị khiếu nại, thông tin khiếu nại này sẽ xuất hiện trong mục việc cần làm của hệ thống văn phòng OA của người bị khiếu nại — nếu bạn không xử lý, nó sẽ bất cứ lúc nào nhảy ra nhắc nhở.

Người khiếu nại còn có thể đến chính quyền quận, cục tư pháp, văn phòng ủy ban nhai đạo, viện kiểm sát, tòa án trung thẩm, hầu như đi đến đâu cũng có thể khiếu nại Điền Lệ Lệ được. Tòa án nhân dân trung thẩm thành phố Thâm Quyến còn nghiên cứu phát triển ra một biện pháp tiện dân, trực tiếp gọi điện đến đường dây nóng khiếu nại, cuộc gọi đường dây nóng sẽ tự động sinh ra một tin nhắn gửi đến điện thoại di động của người bị khiếu nại. Nếu không nhận được phản hồi bằng văn bản của người bị khiếu nại, hệ thống sẽ liên tục gửi tin nhắn nhắc nhở.

Ở Bắc Kinh, tại tòa án của Vương Tiêu, đôi khi đương sự không tìm được thẩm phán, liền chạy đến cổng tòa án, hét lớn tên của thẩm phán, phía sau còn bồi thêm một câu "xét xử trái pháp luật, không công bằng", các thẩm phán nghe xong có thể phát bệnh lo âu ngay tại chỗ.

Suốt năm 2015, lòng người xung quanh Vương Tiêu dao động bất an, rất nhiều đồng nghiệp đều muốn từ chức. Vào làm việc tại tòa án phải ký một hợp đồng năm năm, hết thời hạn hợp đồng mới được từ chức. Tháng 7 hàng năm chính là cao điểm từ chức. Năm 2015, khóa thẩm phán của Vương Tiêu vừa tròn năm năm vào làm, lập tức có 17 người nộp đơn xin từ chức. Nhưng nhân lực của các tòa án cấp cơ sở ở Bắc Kinh thực sự quá thiếu thốn, một số tòa án không phê chuẩn đơn từ chức, một số khác lại ngâm đến cuối năm mới phê.

Lúc các đồng nghiệp rời đi, Vương Tiêu đang trong thời gian nghỉ thai sản, đứa con này của cô ấy cuối cùng cũng chào đời suôn sẻ. Tôi đến thăm cô ấy, cô ấy ôm đứa nhỏ trong tay, vẫn còn đang lo lắng về công việc ở tòa án. Trong mắt tôi, Vương Tiêu rõ ràng rất thích hợp với nghề thẩm phán này, cô ấy không có quá nhiều ham vọng và nhu cầu, nhưng tôi không biết, công việc bận rộn này liệu có chèn ép cuộc đời tương lai của cô ấy hay không.

Năm

Ở Thâm Quyến, Điền Lệ Lệ cũng đang âm thầm tính chuyện từ chức của mình. Công việc ở tòa án cấp cơ sở thực ra rất bình thường và dung dị, nhưng cô ấy phát hiện ra những gì mình ghi nhớ đến cuối cùng, toàn là những vụ án đã làm tổn thương cô ấy. Ban đầu cô ấy còn dùng lời lẽ ngọt ngào, phổ biến pháp luật cho đương sự, nhưng thời gian lâu dần, sự kiên nhẫn cũng dần phai nhạt. Hơn nữa, đây mới chỉ là những mâu thuẫn bên ngoài. Nội bộ tòa án, xung quanh việc phân công công việc và thăng tiến, lại có vô số mâu thuẫn không kể xiết.

Trước khi bước chân vào tòa án, Điền Lệ Lệ nói với tôi rằng, cô ấy kỳ vọng có một con đường để thăng tiến lên tòa án cấp cao, làm nhiều công việc mang tính nghiên cứu hơn. Nhưng vào hệ thống một hai năm rồi mới phát hiện ra, ngoài việc thi cử lại, tiến hành tuyển chọn ra, hoàn toàn không có khả năng đó. Toàn bộ hệ thống thăng tiến của tòa án vô cùng bất cập — trước đây các thẩm phán còn có thể dựa vào việc cọ xát thâm niên để thăng tiến, bây giờ đến thâm niên để cọ xát cũng không được nữa.

Tòa án nơi Điền Lệ Lệ làm việc thực hiện thí điểm chế độ hạn ngạch cải cách tư pháp hơi sớm một chút. Cái gọi là chế độ hạn ngạch đã cắt giảm một cách tối đa đội ngũ thẩm phán, yêu cầu số lượng hạn ngạch thẩm phán không cao hơn 39% nhân viên của tòa án. Điều này có nghĩa là, Điền Lệ Lệ — một trợ lý thẩm phán — cần phải có thời gian dài hơn nữa mới có thể thăng tiến thành thẩm phán. Trong khi đó, các bạn học của cô ấy ở những tòa án khác, làm việc hai năm đã là thẩm phán rồi.

Tiêu chuẩn đánh giá thẩm phán cũng khiến Điền Lệ Lệ tâm phục khẩu phục, một trong số đó chính là tỷ lệ kháng cáo sửa án. Điền Lệ Lệ nói rằng, trong nội bộ tòa án có một câu cửa miệng là "làm nhiều sai nhiều" — "Người xét xử nhiều chắc chắn sẽ sai nhiều. Người không làm việc, bản án vĩnh viễn sẽ không sai sót, họ dễ thăng tiến hơn." Sư phụ của Điền Lệ Lệ làm việc tận tụy, cống hiến hết mình cho đến tận năm gần 50 tuổi mới kiếm được một chức chính khoa cấp. Điền Lệ Lệ sau đó chuyển sang làm trợ lý thẩm phán cho lãnh đạo tòa án, phong cách xét xử của đối phương là mỗi phiên tòa mười phút là xong xuôi, chẳng hỏi han vấn đề gì sất, bắt Điền Lệ Lệ là người viết bản án đi hỏi bổ sung, qua văn bản để tìm hiểu thêm.

Hàng năm bình xét tiên tiến của tòa án, là khoảnh khắc Điền Lệ Lệ cảm thấy nản lòng nhất. Hai năm đầu, cô ấy đều là nhân vật tiên tiến được các đồng nghiệp trong phòng xử án công nhận, nhưng chỉ một câu "cân nhắc lại xem sao" của lãnh đạo, là có thể trực tiếp loại cô ấy ra, "Không có nghĩa là bạn là người làm việc tốt nhất thì sẽ nhận được một sự đối xử công bằng, rất nhiều lúc, bạn còn phải có mối quan hệ đủ tốt với lãnh đạo nữa."

Có một năm, Điền Lệ Lệ đến Bắc Kinh công tác, nhắc đến những bậc tiền bối từ chức ở tòa án: "Có một thẩm phán xét xử vụ đền bù giải tỏa, hai lần đều không thể thông qua ủy ban quản lý thẩm phán, lãnh đạo bảo ông ấy quay về suy nghĩ lại, sau đó ông ấy yêu cầu điều chuyển công tác, cuối cùng là từ chức, đây chính là vì lương tâm của ông ấy không thể chấp nhận được, nhưng cũng có người đành ngậm bồ hòn làm ngọt."

Tôi hiểu tính cách rạch ròi trắng đen của Điền Lệ Lệ, cho dù có gặp phải vụ án nào mà lãnh đạo đã chào hỏi trước đi chăng nữa, cô ấy chắc chắn vẫn sẽ xử lý theo đúng pháp luật. Cô ấy nói: "Những vụ tôi gặp chỉ có mấy lần, lãnh đạo gọi tôi vào văn phòng, ý là cố gắng hết sức ủng hộ ‘họ’, điều duy nhất tôi có thể làm là đối xử tốt hơn một chút với những người do lãnh đạo gửi gắm, cho họ thêm vài lời khuyên."

Vào năm 2014, Điền Lệ Lệ cuối cùng cũng từ chức, cô ấy quyết định quay về Bắc Kinh làm luật sư. Sau khi nộp đơn từ chức, cô ấy đã có một cuộc trò chuyện dài với vị sư phụ đầu tiên, trò chuyện về hiện trạng và những chuyện đã gặp phải, cả hai đều vô cùng thất vọng. Sau vụ án nhân viên công ty IT kéo đến khiếu kiện đó, sư phụ đã được điều chuyển khỏi vị trí xét xử, chuyển sang làm công tác hành chính của tòa án.

Ở Bắc Kinh, tôi và Điền Lệ Lệ lại khôi phục lại mối quan hệ qua lại thân thiết như thời còn đi học. Cô ấy thường xuyên nhắc đến quãng đời làm thẩm phán mấy năm đó của mình, nhưng chưa có giây phút nào hối hận vì đã từ chức.

Sáu