“Đinh!” Âm cao dừng lại. Sư phụ Lý áp tai vào thành tạp chí vẫn luôn ngẩn người lắng nghe liền ngẩng đầu lên, nói: “Bây giờ là 12 giờ 59 phút.”

Lời biên tập:

[1] Linh kiện đàn hồi trong đồng hồ, dùng để điều khiển bánh lắc thực hiện chuyển động qua lại đẳng thời.

Bài ca kẻ thất bại

Văn_Diệp Tam

Một

Tháng 6 năm 2015, Lý Tiêu Phong lại tìm cuốn tự truyện "Cóc ngậm dầu" của Kurosawa Akira ra đọc. Đây là một cuốn sách mà anh đã đọc vô số lần. Lật trang bìa, câu nói nổi tiếng từng ảnh hưởng đến hàng triệu thanh niên văn nghệ ập thẳng vào mặt: "Đừng sợ mất mặt."

Mấy ngày sau, tác phẩm đạo diễn đầu tay của anh là "Thiếu nữ Na Tra" sẽ được công chiếu. Khoảng thời gian này, anh càng ngày càng nhận thức rõ ràng hơn rằng: "Thật ra sau khi quay xong, tôi mới thực sự học làm đạo diễn. Tôi bắt đầu đối mặt với người khác trong cuộc sống hiện thực."

Những người quen của Lý Tiêu Phong sẽ phát hiện ra, vòng bạn bè trên WeChat của anh đã thay đổi hoàn toàn phong cách. Tuyên truyền tác phẩm của mình trong lãnh địa riêng tư, đối với anh trước đây là chuyện không thể tưởng tượng nổi: "Làm cứ như bán hàng đa cấp vậy, mà tôi lại còn là tổng đầu sỏ đa cấp ấy chứ." Trước đây, vòng bạn bè của Lý Tiêu Phong mang phong cách văn thanh cao lãnh tiêu chuẩn: thỉnh thoảng ném ra một câu danh ngôn khó hiểu, đăng một bức ảnh ngầu, tâm trạng dao động thì xóa ngẫu nhiên, vô tình khiến thế giới cảm thấy người này kiêu ngạo... Bây giờ Lý Tiêu Phong trung bình mỗi ngày đăng 15 tin, tin nào cũng là tuyên truyền cho "Thiếu nữ Na Tra".

Lý Tiêu Phong năm nay 36 tuổi. Mười mấy năm trước, anh là một nhà phê bình điện ảnh nổi tiếng, bút danh LIAR, nổi danh với văn phong sắc bén. Về sau, rất nhiều đạo diễn và bạn bè từng hợp tác đều từng bị anh mắng chê tơi bời vào năm đó. Khi làm đạo diễn rồi, Lý Tiêu Phong lục lại những bài viết đó ra đọc lại: "Những khuyết điểm mắng người ta năm xưa, hình như bây giờ tôi đều có cả." Toát mồ hôi hột. Sau đó vào một ngày nọ, anh tình cờ lướt web và biết được Kurosawa Akira từng tự tử vào năm 1971 nhưng bất thành. Năm đó Kurosawa Akira 61 tuổi. Lý Tiêu Phong cảm thấy mình bị Kurosawa Akira lừa cho một vố đau đớn: "Ông không phải nói là đừng sợ mất mặt sao? Lớn tuổi vậy rồi mà còn tự tử!" Sau đó anh chậm rãi ngẫm nghĩ, từ từ thấu hiểu: "Thật ra, đạo diễn nào mà chẳng yếu đuối?"

Lý Tiêu Phong sinh ra đã mang vẻ ngoài trắc trở của một thanh niên văn nghệ. Không cao, dáng người gọn gàng không một chút mỡ thừa, kiểu tóc đầu đinh cực ngắn; một cặp kính có gọng phía trên màu sắc đen nhánh, tròng kính trực tiếp hòa lẫn vào sắc mặt; lúc cười đôi môi mỏng kéo ra, khóe miệng e thẹn, ánh mắt ranh mãnh, mà lông mày hơi xếch ngược, thoáng lộ vẻ bi tráng. Xương đầu rõ ràng đường nét mượt mà, không hiểu sao lại khiến người ta cảm thấy khắp người đều là sự phản nghịch. Nhìn tổng thể, giống như được làm từ một loại vật liệu có mật độ cực cao, thả xuống nước là sẽ chìm thẳng xuống đáy.

"Hôm đó tôi vẫn đang nghĩ, từ bộ phim "Na Tra" này, tôi có thể nhìn thấy tuổi thơ của mình, chẳng lẽ tôi lại đi lại con đường của tuổi thơ một lần nữa sao?" Thời trung học vì "khắp người toàn là sự phản nghịch", Lý Tiêu Phong thường bị giáo viên cô lập, vì giáo viên cô lập nên bạn học cũng không dám đếm xỉa đến anh. Cha mẹ Lý Tiêu Phong đều là trí thức chuyên ngành tự nhiên khoa học kỹ thuật, hy vọng anh đại học đừng học văn khoa, kết quả anh lại thi đậu vào Đại học Nông nghiệp Trung Quốc, học ngành "Thị trường và Quảng cáo". Học đến năm hai, anh bỏ học, sang Bỉ học điện ảnh. Học xong hai năm lớp cơ bản ở Bỉ, anh lại chạy về.

Không chỉ có một người bạn của Lý Tiêu Phong miêu tả anh như thế này: "Khá là lỡ dở... Cậu ấy có chút khí thế đâm lao phải theo lao ấy."

Giai đoạn cuối thập niên 90 thế kỷ trước, Trung Quốc nghênh đón cơn sốt internet lần đầu tiên. Khoảng năm 1998, một lập trình viên IT tên là "Biên Thành Lãng Tử" đã lập ra trang web "Điện ảnh Hồng trà phường", Lý Tiêu Phong thường xuyên lui tới đó ghé thăm, trò chuyện, đọc bài viết và cũng viết bài, kết quen với một lứa những người đồng trang lứa có cùng niềm đam mê điện ảnh, trong đó bao gồm biên giả nổi tiếng sau này là Cố Tiểu Bạch và một trong những nhà sản xuất của "Thiếu nữ Na Tra" là Phùng Duệ. Sau đó Lý Tiêu Phong lại mày mò tìm đến diễn đàn Sina, "chạy loạn khắp nơi như một con chó điên", tham gia các buổi tụ họp offline khác nhau. Cuối cùng, nhóm người này đổ bộ vào diễn đàn điện ảnh có quy mô lớn nhất lúc bấy giờ là "Tây Từ Hồ Đồng — Hậu song khán điện ảnh" (Khung cửa sổ phía sau xem phim).

Năm 2001, Lý Tiêu Phong xuất bản tập tùy bút điện ảnh "Thiên lượng thuyết vãn an" (Trời sáng nói chúc ngủ ngon), ký tên LIAR.

Cuối năm 2002, Lý Tiêu Phong gia nhập đoàn làm phim "Khả Khả Tây Lý" của Lục Xuyên, đảm nhận vai trò đạo diễn phim tài liệu. Đây là buổi huấn luyện điện ảnh chuyên nghiệp đầu tiên mà anh tiếp nhận, anh tự cho rằng bản thân thu được rất nhiều lợi ích từ đó. Hai năm sau, "Khả Khả Tây Lý" hoàn thành, Lý Tiêu Phong mệt phờ người, anh nghĩ chi bằng tìm một công việc, thử đi làm công sở xem sao.

Năm đó, Lý Tiêu Phong dùng bút danh LIAR viết bài phê bình điện ảnh cuối cùng, phê phán bộ phim "Khổng Tước" của Cố Trường Vệ. Bút danh LIAR viết bài phê bình điện ảnh khi đó có thể nhận được nhuận bút chuyên mục một tệ một chữ, ra ngoài bôn ba giang hồ cũng có thể "ăn ngon mặc đẹp". Thế nhưng Lý Tiêu Phong quyết định dừng viết bài phê bình điện ảnh, từ đó về sau làm một người sáng tạo điện ảnh thực thụ. Vì "không thích chừa đường lui cho mình", anh còn quyết định sau này sẽ không bao giờ dùng cái tên "LIAR" nữa. "Lúc đó tôi còn rất trẻ, những bài phê bình điện ảnh viết ra thực ra chỉ là cảm nhận sau khi xem, không nằm trong phạm vi phê bình. Không viết nữa, đối với tôi thì có tổn thất gì chứ? Khi muốn bộc lộ bản thân, chẳng lẽ không nhờ vào tác phẩm của người khác thì tôi không thể tỏa sáng sao?"

Anh gửi sơ yếu lý lịch cho rất nhiều công ty điện ảnh, lược bỏ sạch trơn những kinh nghiệm viết bài phê bình điện ảnh và chuyên mục trước đây, tên chỉ ký "Lý Tiêu Phong". Nhận được lời mời làm việc (OFFER) đầu tiên, chức vụ là nhân viên hoạch định, lương tháng 1500 tệ. "Phản ứng đầu tiên của tôi là cảm thấy bị sỉ nhục, sau đó ngẫm lại, điều này là bình thường, dựa vào đâu mà người ta phải đối xử tốt với mình chứ? Tôi có kinh nghiệm gì cơ chứ, chẳng phải tôi chỉ vào một đoàn làm phim, làm một nhà hoạch định văn học và đạo diễn phim tài liệu thôi sao?" Sau đó anh đến một công ty điện ảnh khác làm hoạch định và phát hành, lương tháng 3000 tệ.

Năm 2005, đạo diễn Trương Nguyên từng bị LIAR mắng chốc trước đang tìm kiếm những người trẻ tuổi để cùng hợp tác. Trên chuyến bay đưa "Nhìn có vẻ đẹp" đến Venice, ông đã đọc hai câu chuyện của Lý Tiêu Phong. Trở về từ Venice, Trương Nguyên tìm đến Lý Tiêu Phong, nói: "Bộ phim tiếp theo, chúng ta hợp tác." Lúc đó Lý Tiêu Phong đang rảnh rỗi chán ngắt, đầy mình sức lực không biết tung vào đâu, lại có tạp chí tìm anh viết bài phê bình điện ảnh, anh vừa có chút dao động thì Trương Nguyên bảo anh rằng, Tiêu Phong cậu thực sự không thể viết bài phê bình điện ảnh nữa đâu, "đây là hai hướng khác nhau".

Lý Tiêu Phong cảm thấy Trương Nguyên nói rất đúng. Tiếp theo đó, anh bắt đầu tra cứu tài liệu, khảo sát thực tế, viết kịch bản. Hơn một năm sau, kịch bản mới ra đời, kể về câu chuyện phạm tội của một nhóm thiếu niên chưa đủ 18 tuổi ở một địa phương nọ, lấy chất liệu từ người thật việc thật. Lý Tiêu Phong đặt tên cho kịch bản là "Vô pháp vô thiên" (Pháp luật không dung tha), cũng không ngờ rằng nên đổi tên một chút rồi hãy đem đi kiểm duyệt. Ý kiến kiểm duyệt gửi xuống: "Không chuẩn y cho quay".

Lý Tiêu Phong chán nản thất vọng. Anh đến phòng làm việc tìm Trương Nguyên, định bụng uống một trận rượu nữa, rồi "bye bye". Trương Nguyên mặc dép lê to sụ, áo thun rộng thùng thình, lững thững đi vào, đưa ly rượu trong tay cho Lý Tiêu Phong, nói: "Làm một ngụm đi."

Đêm hôm đó Trương Nguyên và Lý Tiêu Phong uống rượu trò chuyện suốt đêm, lại trò chuyện ra một kịch bản điện ảnh, chính là bộ phim "Đạt Đạt" mà Lý Tiêu Phong đóng vai nam chính sau này.

"Đạt Đạt" quay trong 50 ngày. Quay xong, Lý Tiêu Phong có chút chán ngán sự nghiệp điện ảnh mấy năm nay: "Cảm thấy không có hy vọng, đối với bản thân cũng tuyệt vọng, đây chẳng lẽ là cuộc sống của người làm điện ảnh sao? Chính là mỗi ngày tụ tập lại, ăn uống chơi bời vô độ? Giao du với những thương nhân đó? Bái đại ca này lạy đại tỷ nọ?" Đối với điện ảnh, cảm nhận của Lý Tiêu Phong là biên giả quá thiếu quyền kiểm soát: "Làm đạo diễn có quyền kiểm soát không? Có, nhưng cũng không nhiều lắm." Anh nghĩ, chi bằng tự mình mở một công ty cho rồi.

Lý Tiêu Phong chợt nhớ ra, anh từng học quảng cáo. Vay tiền của người khác, anh chạy đến Thượng Hải, mở một công ty quảng cáo. Công ty mở xong lại chợt nhớ ra, đây là việc kinh doanh, nên làm khảo sát thị trường trước. Khảo sát nửa năm, kết luận là không có khách hàng.

Lý Tiêu Phong đã trải qua quãng thời gian tồi tệ nhất trong cuộc đời tại Thượng Hải. Mỗi ngày, anh tỉnh dậy sau cơn say mèm, xuống siêu thị Lawson ở dưới lầu mua một chai Chivas nhỏ, rồi lại lên lầu, uống đến mức không còn biết trời đất là gì nữa. Cho đến năm 2009 "Đạt Đạt" được công chiếu chính thức, Lý Tiêu Phong chuyển về lại Bắc Kinh, mấy năm đó anh nói bản thân là "viết kịch bản gì kịch bản nấy bị bác bỏ, làm dự án gì dự án nấy phá sản", ngoài viết lách ra thì chỉ có uống rượu. Hitchcock có một tiểu thuyết tên là "Kẻ say", kể về một người sau khi say rượu thì giết vợ mình, bản thân lại hoàn toàn không hay biết, "Lúc đó tôi ở trạng thái đó đấy, uống xong rồi thì hoàn toàn không biết bản thân đang làm gì. Xe đang chạy trên cầu Quốc Mạo, tôi mở tung cửa xe ra, muốn nhảy xuống."

Vấn đề nghiện rượu nặng đã quấn lấy Lý Tiêu Phong rất lâu. "Nhưng có những lúc, tôi đột nhiên tỉnh dậy, sẽ tỉnh táo hơn cả những người tỉnh táo. Tôi sẽ nhìn thấy rõ ràng mọi thứ đang diễn ra trên thế gian này và những người bên cạnh, trong lòng rất rõ rốt cuộc bản thân đang làm gì." Năm 2012, anh xuất bản tập tản văn "Bài ca kẻ thất bại", trên trang bìa viết "Thất bại thực sự đến từ tình cảm". "Sự đồng điệu này khiến tôi bất an, giống như cơn gió lướt qua mảnh đất hạn hán lâu ngày" — Đạo diễn Giáp Chương Kha đã nói trong lời tựa.

Năm 2015, cái Tết sau khi "Thiếu nữ Na Tra" đóng máy, Lý Tiêu Phong đã cai rượu hoàn toàn.

Khoản tiền khởi động đầu tiên của "Na Tra" là Lý Tiêu Phong mượn mẹ của anh. "Cho con mượn tiền quay phim, chi bằng mua sản phẩm tài chính quản lý tài sản, con cũng đâu có trả lãi cho mẹ..." Mẹ anh lải nhải vài câu rồi chuyển tiền qua. Lý Tiêu Phong nói, cuộc sống của anh những năm này vẫn phải nhờ vào sự trợ cấp của cha mẹ. "Nói trắng ra là, thế hệ trong nhà kính, cho nên mới có những bệnh này tật nọ thế đấy." Cha của Lý Tiêu Phong bảo anh, vấn đề lớn nhất chính là "chưa từng làm việc ở một nền tảng cố định nào cả, cứ trôi nổi bồng bềnh mãi thôi".

Trong khoảng thời gian ở đáy cốc của cuộc đời, Lý Tiêu Phong từng gọi điện cho cha, nói rằng mình muốn đổi tên. "Ba chữ Lý Tiêu Phong này cực kỳ lạnh lẽo, con nói con vốn dĩ có một ngọn núi, chạy lên mây xanh chi vậy, có thể để cho người ta nhìn thấy được không? Con cảm thấy cái tên này không bình hòa, mang lại cho người ta cảm giác cực kỳ ngạo mạn." Cha anh suy nghĩ một lát, bảo anh đừng đổi nữa, "Con sinh ra đã trông như thế này rồi, có đổi cũng vô ích."

Hai

Tháng 12 năm 1998, Vệ Tây Địch đã tạo ra chuyên mục "Hậu song khán điện ảnh" trên BBS "Tây Từ Hồ Đồng".

Vệ Tây Địch sinh năm 1973, lớn hơn một chút so với LIAR, Cố Tiểu Bạch, Lục Yêu và những người khác mà anh quen biết trên "Hậu song". Nhưng về mặt điện ảnh, kinh nghiệm của họ rất giống nhau: phần lớn đều sinh ra và lớn lên ở các thành phố nhỏ, học các ngành khoa học tự nhiên kỹ thuật ở trường đại học, trải nghiệm xem phim được khai sáng bởi số lượng lớn các bộ phim Hồng Kông trong các quán băng hình, thông qua Hollywood, rồi đi đến các bậc thầy nghệ thuật điện ảnh châu Âu; vừa yêu thích điện ảnh, họ vừa thích viết lách, khao khát được bày tỏ, nhưng trong hiện thực lại thiếu những người cùng loại có thể giao lưu.

Nhớ lại khoảng thời gian ở "Hậu song", Cố Tiểu Bạch nói: "Đó là một bầu không khí giải tỏa cơn khát, giống như tìm được nguồn cội vậy." Bài phê bình điện ảnh "Sự chờ đợi là sự già cỗi ban đầu của một đời" do Cố Tiểu Bạch viết năm 2000 từng được treo trang trọng ở trang chủ "Hậu song" trong một thời gian rất dài, được vô số cư dân mạng say sưa đọc và chia sẻ.

Năm 2001, Lục Yêu học đại học ở Vũ Hán sắp tốt nghiệp. Vũ Hán lúc bấy giờ có các hoạt động xem phim do những người yêu thích điện ảnh tự tổ chức, chiếu tác phẩm của các đạo diễn như Kiarostami, Hầu Hiếu Hiền, địa điểm chiếu thường là rạp chiếu phim cũ hoặc quán băng hình. Vào những ngày cuối tuần hồi đó, Lục Yêu thường thức dậy lúc 6 giờ sáng, bắt chuyến xe buýt lúc 7 giờ từ Vũ Xương đi Hán Khẩu, vừa vặn bắt kịp suất chiếu lúc 9 giờ.

Trên xe buýt, cô sẽ lơ mơ chợp mắt, đầu đập vào cửa kính rồi lại tỉnh dậy.

Xem xong hai bộ phim, Lục Yêu lại ngồi xe hai tiếng đồng hồ để quay về trường học, sau đó viết bài, đăng lên "Hậu song". Cô nhớ rõ, nhân viên chiếu phim hồi đó thỉnh thoảng đi Bắc Kinh lùng đĩa, mang về những chiếc đĩa VCD chép lậu được lùng sục từ Tiểu Tây Thiên, Tân Nhai Khẩu, đều được đựng trong túi giấy da bò, trên đĩa có viết tay tên phim. "Đó chính là lương thực tinh thần cho tuần tiếp theo của chúng tôi," Lục Yêu nói, "Tâm trạng lúc đó giống như đi hành hương vậy."

Không lâu sau khi tốt nghiệp, Lục Yêu đã đến "thánh địa" Bắc Kinh. Khoảng thời gian đó, "Hậu song" đang ở thời kỳ đỉnh cao nhất. Ngoài nhóm nhà phê bình điện ảnh dân gian trẻ tuổi này ra, một số chuyên gia đang học tập hoặc tốt nghiệp từ các học viện nghệ thuật cũng hoạt động rất tích cực trong đó, như Sử Hàng, Trương Hiến Dân, Trình Thanh Tùng và Lục Xuyên... Vẫn còn cả người phụ trách chuyên mục "Thông báo tiệc tùng" nổi tiếng nhất lúc bấy giờ, văn thanh kỳ cựu Lão Lục. Cố Tiểu Bạch nhớ rõ, các buổi tụ họp ở Bắc Kinh khi đó thường xuyên đến mức gần như một tuần một lần, một lũ bạn quen nhau trên mạng cùng nhau ăn uống, vui chơi, trò chuyện, lùng đĩa, cũng tham gia đủ mọi buổi chiếu phim khác nhau.