Lại “nghỉ phép” bất đắc dĩ. Lang thang chõ mũi vào các sạp báo. Thấy có sự kiện gì chực đưa tin với bình luận, rồi sực tỉnh ra là mình chả có quái gì trong tay. Và mồm miệng thì đậy lại, treo lên. Không thể kéo dài được. Và cũng không thể quay về phố Bonard cầm kim khâu nữa. Liệu không phải là một người “cần mẫn”, dù là để nuôi gia đình. Chỉ có làm nghề chữ nghĩa anh mới có chỗ “thả” chí hướng của mình ra. Vả, tiền nong nó đem lại, dù chả dư dật, vẫn đỡ hẻo hơn phần anh thợ tập việc. Mà Liệu đang cần tiền ghê gớm. Tý đã vào Sài Gòn với chồng, để lại ở quê hai nấm mộ Mo, Mẹt. Cu Goòng, sau này đặt là Trần Huy Diễm - sắp ra đời, phải đón cháu Ái vào trông. Nhà mấy miệng ăn trông cả vào những bài báo gửi lay lắt, bị đục bỏ nhiều hơn được đăng.

Liệu về đầu quân lại cho ông Trần Quang Nghiêm, cầm tờ Pháp - Việt nhất gia. Nghiêm không có chủ trương chính trị hay xã hội gì rõ rệt. Công việc làm ăn, chăm lo cho đồn điền cao su chiếm nhiều thì giờ, ông phó mặc tòa soạn cho “mấy thằng có nghề”. Liệu và cộng sự được tự do lựa chọn, bố trí bài vở. Tờ báo tiếp tục giọng cũ của những “Đẩu Nam”, “Côi Vị”, “Nam Kiều”, đương đầu với cánh Lập hiến có xu hướng thoả hiệp với thực dân. Sau số kỉ niệm một năm ngày cụ Phan Chu Trinh mất, Pháp - Việt nhất gia lại làm làng báo thuộc địa loạn xà ngầu. Những viên quan nhũng, những tây đầm khinh khi người ta, những sắc thuế vô lý bị chỉ trích. Trong xa lông, những đôi mông tròn trịa nẩy tưng lên, điện qua lại tới tấp. Phải có ai đó chịu trách nhiệm!

Cuối tháng tư năm 1926, quản lý Lê Thành Lư hộc tốc về tòa soạn. “Ông Nghiêm đòi lại báo để làm cơ quan ngôn luận cho đạo Cao Đài”.

Tin quá sét đánh làm Liệu bàng hoàng. Bọn Lập hiến, bọn tham quan không bị chửi nữa, tha hồ vỗ tay đây. Anh trầm ngâm rồi bật thốt lên: “Hay mình giết tờ báo đi. Đừng để nó sống nhục. Với lại cái tên “Pháp - Việt nhất gia” cũng nên chôn nó đi”.

Kể thì việc định đoạt có đôi chút ngần ngừ. Trần Quang Nghiêm là chỗ Liệu mang ơn, đổi phận học việc cho anh sang chỗ đắc địa là trường văn trận bút. Kiếm được tiền, có chút danh phận, là phải nhớ đến ông ta rồi. Nhưng còn những yêu ghét của mình, vì cái ân ấy mà tháo đổ đi đâu được. Làm báo mà không đem cái lý tưởng xã hội của mình vào thì hóa ra công chức ăn lương a, chưa kể làm bồi bút...

Đêm cuối tháng tư, đương giao mùa, là lúc Liệu viết như chưa bao giờ được viết. Những bài “đinh” trên bốn trang báo đều của anh, chỉ chèn vào vài chuyên mục nhỏ. Hoàn toàn tự do. Nói thẳng, nói hết, không phải tìm câu chữ để nguỵ trang cho ý tưởng nữa. Nghĩ đến những trang báo bị kiểm duyệt gạch xanh đỏ chằng chịt, Liệu trút hết hận ra. Đầu tiên, là chửi chính cái chủ trương Pháp - Việt nhất gia mà tờ báo mang tên. Những bài sau vạch tội nhà băng Đông Dương và chế độ thuộc địa. Thứ tự do ngôn luận trá hình, thực chất là bóp nghẹt báo chí, mị dân, bị vạch trần ở loạt bài khác.

“Mài óc” suốt đêm, cho Lê Thành Lư chép lại, xong đốt hết bản thảo. Tảng sáng thì xong, mệt và đói đến bã người. May có tiếng rao ngoài đường, Liệu và Lư vừa ăn vừa nói chuyện “giết báo” làm ông sực tắc khó hiểu quá.

Pháp - Việt nhất gia số cuối ra một vạn số, in luôn một lúc chứ không chạy thử máy nữa. Sáng ra, khi sở Kiểm duyệt dòm ngó đến thì từng chồng báo từ nhà in đã ra đến ngoại thành để tràn về Lục tỉnh. Nhân viên sở đang cặm cụi gạch xanh đỏ lên tờ báo duyệt thì ngoài phố đã như có đám cháy. Khắp Sài Gòn - Chợ Lớn, sen đầm, cảnh sát được huy động đến tận các xóm nghèo.

“Pháp - Việt nhất gia đơi ơi ơi... Báo đơi ơi ơi... ”. Trẻ bán báo vừa cất giọng đã bị xô lại bắt. Các hàng sách báo bị lục tung. Không lúc nào nhà cầm quyền lại sợ Pháp - Việt nhất gia như bây giờ.

Nhưng phố Sabourain, nơi đặt tòa soạn thì vắng lặng. Hai đầu phố, cảnh sát, sen đầm đứng cấm người qua lại. Từ trụ sở đi ra, ai cũng bị khám xem có đem báo ra ngoài không. Trên ban công gác hai nhà 37, kẻ vừa giết báo nhìn xuống con phố vắng, không nhịn được cười khi thấy ông quản lý đi nghênh ngang đợi người đến bắt. Thiêng liêng, hiên ngang thay là những người cùng chí hướng...

Trần Quang Nghiêm từ Biên Hòa đâm bổ về, loạng choạng lên cầu thang. Không buồn bắt tay “tên” chủ bút, ông chỉ xấp Pháp - Việt nhất gia còn lại trên bàn, thất thanh:

- Các ông giết tôi rồi. Nó còn dữ gấp mấy tờ Việt Nam hồn bên Pháp nữa kia.

Liệu bần thần. Đấy là giây phút thử thách nghiệt ngã hơn cả lúc anh bị lôi về sở cẩm.

Cơn bão sau “trận đột kích Pháp - Việt nhất gia” cuối cùng cũng lắng xuống. Hậu quả không đến nỗi nặng nề như những kẻ gây náo loạn dự tính, nghĩa là chẳng phải nằm bót. Chế độ thuộc địa, do ảnh hưởng của những đạo luật ngôn luận bên Pháp, cho phép các nhà báo được hưởng những quyền tự do nhất định. Thế là Liệu được nhởn nhơ, để mà toàn tâm toàn ý cho Đông Pháp thời báo của chủ nhiệm Nguyễn Kim Đính, con người đang khốn quẫn nhưng còn đầy tham vọng và nghị lực.

Cuối năm 1924, Đông Pháp thời báo ra tuần ba kì, mỗi số có 1300 bản, bị đè nghít dưới hệ thống báo chí thân thực dân. Căn nhà hai tầng phố Mạc Má Hồng (Mac Mahon) kín mít như chuồng bò, vừa là tòa soạn, trị sự, lại đặt luôn máy in báo. Hàng ngày Liệu ngồi thu mình trước cái bàn viết ngay cửa, “nhả ngọc phun châu” trong tiếng máy rầm rập. Thỉnh thoảng, lại đứng lên lễ phép tiếp những anh Chà Và, sét ty được chủ phái đến đòi nợ, kí biên nhận vào sổ, nói rằng Nguyễn Kim Đính đi vắng. Ông chủ báo trốn trên gác cũng cặm cụi cày. Buổi trưa hai quan báo đánh chung hào phở, múa bút sang chiều thì đầu trống rỗng, chân tay rã, cảm giác đói cũng bay đâu.

Nhưng tối đến thì rất sênh sang. Liệu và Đính được xe hơi đón về ngôi nhà to đoành của ông B. H. ở Gia Định, ngủ nghỉ phòng riêng, tán gẫu nơi phòng khách và đi dạo trong vườn hoa được chăm sóc cẩn thận.

Đông Pháp thời báo bị kiện. Tòa kết tội “phỉ báng cá nhân”, phải bồi thường danh dự mười vạn đồng. Viết đúng sự thực cả, có điều “cá nhân” đó có cả tiền lẫn thế lực để làm lệch cán cân công lý. Những chủ nợ khác nghe phán quyết lao đến tòa đưa đơn kiện theo kẻo mất phần nếu báo bị tịch thu tài sản. Nguy cơ trắng tay khiến Nguyễn Kim Đính sụp đổ. Còn Liệu, ăn lương chủ bút, tiếp tục bao thầu bài vở, lo cho đến ngày sập tiệm hẳn.

Có ai ngờ lối thoát lại đến từ một cuộc cãi vã trên phố Catinat. Cô giáo nọ vào hiệu Bom - bay mua vải, xảy chuyện to tiếng rồi xô xát với chủ hiệu người Ấn. Báo chí Sài Gòn bắt được thổi to lên, có bình luận và biếm hoạ đi kèm. Phong trào tẩy chay hàng Bom - bay nổi lên trong toàn thành phố, nhất là đám thanh niên. Người ta quay lại với bông, đũi nội hóa làm khách thương Ấn Độ mếu dở.

Cái thủ thuật của Đông Pháp thời báo dựa trên sự tinh quái nghề nghiệp hơn là chính kiến xã hội. Khi các báo nói xuôi mà mình nói ngược một tý - hơi hơi thôi, chứ ngược hẳn đâm vô lý - thì dễ được độc giả để ý. Cũng cổ động tẩy chay Bom - bay, khuyến khích lòng căm phẫn của đồng bào, Đông Pháp thời báo đưa ra lập luận khác: không chấn hưng sản xuất trong nước thì hàng nội sao thay thế được hàng ngoại. Cuộc tẩy chay như lửa rơm, mấy ngày đã tàn, người ta mới để ý đến cái sự hơi hơi ngược trên. Ừ nhỉ, nếu bông cứ sùi, đũi cứ rút chỉ, lại bán đắt, thì cạnh tranh hàng Bom - bay thế quái nào được. Đông Pháp thời báo thế mà tỉnh táo, cao kiến. Đội ngũ kí giả của họ chắc phải lọc lõi lắm mới dám “nói nghiêng” thế chứ. Đồng nghiệp cười trừ, độc giả ủng hộ, số phát hành lại tăng vọt.

Qua khỏi cửa tử, nhưng làm thế nào để sống mạnh mẽ mới thật khó. Tính mãi, tòa soạn quyết định leo dây, “chơi” đồng nghiệp. Nước cờ oái oăm này bắt đầu từ nhận xét về sự khập khiễng, quê mùa trong giọng điệu những tờ Lục tỉnh tân văn, Trung lập... Tuy là cái nôi của báo chí Việt Nam, được hưởng quy chế nghề nghiệp của thuộc địa, nghĩa là thông thoáng hơn hẳn ngoài Bắc, nhưng Nam Kỳ lại có mặt bằng báo chí lộn xộn kinh khủng. Những vị “chánh chủ bút” cỡ Lương Khắc Ninh, Trương Duy Toản, Lê Hoằng Mưu của các tờ trên đều xuất thân thầy tuồng, thầy cải lương, học hành rất không hệ thống. Tính thời sự rất ít, báo của họ có những mục buồn cười: tóm lược tiểu thuyết tình ái, trinh thám, tường thuật đưa đón “quý quan”, các cuộc thi xe đạp, thi sắc đẹp. Lổn nhổn nhất là những bài giải thích Tam Quốc Chí, Tây Du hay “Càn Long du Giang Nam”, nó cũ kĩ, ngô nghê không thể tả. Trí thức Tây học, những kẻ sĩ từ xứ Bắc, đàng Trung vô đều coi thường, ít khi đọc loại báo này.

Đông Pháp thời báo mọc ra mục “Phê bình văn chương các báo”. Lời mào đầu rất khiêm nhường. Rằng mục đích chỉ nhằm nhặt cỏ trong vườn đồng nghiệp. Rằng, đã của đồng nghiệp thì thái độ nhặt sẽ rất xây dựng, thân ái. Nhưng mới được có mấy số, thiên hạ biết ngay những ông chủ bút Trung lập với Lục tỉnh tân văn ngồi phải tổ kiến lửa rồi. Phát hiện rất nhanh những sai quấy ngô nghê, Liệu châm thêm những lời bình, câu văn vần thâm thuý. Thầy tuồng, thầy cải lương bị chơi tìm cách chửi lại, càng phô ra sự kém cỏi. Làng báo rộn rạo, anh này vui vẻ tán thưởng, anh kia hậm hực ngậm bồ hòn, chỉ làm số phát hành của Đông Pháp thời báo tăng nhanh hơn, còn Liệu thì như gặp lại ông khóa Cảo ở quê dạo nào.

Nhưng sức mạnh của một tờ báo căn bản phải dựa trên ý kiến chính trị - xã hội của nó. Trong hai năm 1925 - 1926, có bao nhiêu sự kiện động trời để mà tường thuật, bình luận, kêu gọi: cụ Phan Chu Trinh từ Pháp về nước, cụ Phan Bội Châu bị bắt ở Thượng Hải giải về Hà Nội, dân chúng biểu tình đòi thả, toàn quyền Varènne sang Đông Dương... Đỉnh cao sôi nổi là đám tang Phan Chu Trinh, mười bốn vạn lượt người đi đưa. Đông Pháp thời báo vọt lên mười một nghìn bản in. Chủ báo không còn là con nợ mà có tiền tậu đồn điền, lập nhà in. Về mặt chính trị, ông ta vào đảng Lập hiến, có chân trong hội đồng Thuộc địa. Báo ngả hẳn sang chủ trương bắt tay thực dân, điều anh chủ bút chả hề thú vị.

Liệu phải đi, với nỗi cám cảnh phải rời tòa báo mình vừa đưa lên tột đỉnh phát hành. Ngày 15 - 8 - 1926, đăng xong bài cáo biệt bạn đọc trên Đông Pháp thời báo, anh rời khỏi trụ sở tòa soạn lộng lẫy ở 200 đường Espagne (Tây Ban Nha). Chỗ đến là nhà một người bạn ở làng Hương Điểm, Bến Tre. Được vài ngày, chức dịch địa phương gọi người nhà lên cảnh cáo vì chứa chấp một kẻ mà chính quyền không ưa.

Lại tha vợ con đi...