Mười một năm nay trở lại nhà

Nhà thì đã cháy, vợ thì xa

Bà con thân thích nghèo xơ xác

Vườn cũ còn cây núc nác già

Đó là tình cảnh Trần Huy Liệu khi trở lại cái ngôi làng Vân Cát ở tỉnh Nam Định. Lúc ra đi, anh là ông đồ non thất chí, trở về tiếng tăm đã lừng lẫy nhưng lại là phần tử nguy hiểm. Thực dân không muốn anh ở lại xứ thuộc địa Nam Kỳ với những quy chế quản lý phóng khoáng, tìm cách tống ra Bắc. Mà phải về làng, cái nơi tù hãm, dị đoan, quanh năm rã họng mà vẫn mỏi mồm xin lộc Bà Chúa Liễu.

Rời Côn Đảo cuối năm 1934, Liệu ở trong nhóm sáu người ly khai với chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn nhưng vẫn là đảng viên của Quốc dân đảng. Mỗi người sẽ có những số phận khác nhau. Nguyễn Văn Viền theo Nhật. Hoàng Thúc Dị, năm 1946 vẫn là Việt Quốc, sẽ đối đầu với Liệu. Lê Văn Phúc tham gia Mặt trận Bình dân. Còn Liệu,

Tưởng Dân Bảo, Nguyễn Phương Thảo (Nguyễn Bình) sẽ nhập hẳn vào cộng sản.

Về Vân Cát tù túng. Những hàng xóm quanh năm nói mãi một chuyện. Những ông anh chưa ra khỏi tỉnh bao giờ, chỉ hơn mình dăm tuổi mà chuyện đời đã gói kín lại, y như cái nhà đóng cửa vứt chìa khóa đi để cho rêu phong. Những bà chị bạc đầu mỗi khi nhìn cây cột nhà dán giấy ghi ba chục cái giỗ trong năm. Người sang chơi đông, quanh quẩn hỏi tưng nấy chuyện, báu lắm nhưng cứ thế mãi cũng chán. Và đói nữa. Liệu đâu còn lúc cầm cái cuốc ra đồng. Nói rằng lúc ở tù ngoài đảo ăn uống còn hơn về nhà thì không ai tin được.

Có người Hà Nội về tìm. Báo Đời mới vừa ra, đang rất cần một cây bút có danh. Liệu có tâm trạng như Khổng Minh được cầu hiền, chả phải vời đến lần thứ ba. Lên đương chức bẩm báo, thì tri huyện, lý trưởng ậm ừ, bảo đến chỗ mới thì nhớ trình diện. Nghĩa là chức dịch địa phương chả sướng gì phải quản anh.

- Thôi anh lại tìm vào cái ổ cộng sản rồi.

Fleutôt, cẩm mật thám Hà Nội nửa đùa nửa thật bảo thế khi Liệu đến trình diện. Anh đáp: “Cộng sản hay không cộng sản thì cũng phải ăn cả. Tôi cần làm báo để sống, còn đề phòng cộng sản là việc của các ông”.

Nhà chức trách dặn Liệu đi đâu, dời chỗ ở phải xin phép, nếu có chuyện lại phải về quê quản thúc. Thế thôi. Dù sao, sự quản lý của thực dân hồi ấy có những chỗ không chặt chẽ lắm.

Đời mới đóng trụ sở ở 17 Hàng Khoai, trên căn gác hẹp. Fleutot đã quá cảnh giác khi gọi đây là “ổ cộng sản”. Ngư­ời xin đư­ợc phép ra báo là Lê Viết Hồ không biết viết báo, chính kiến cũng không. Các thành viên khác là Lê Văn Hoè, Thành Thế Vĩ, Nguyễn Đức Kính, Trần Huy Liệu, Nguyễn Mạnh Chất thì mỗi anh mỗi lập trư­ờng, “đỏ” “trắng” đủ cả. Mà chẳng ai duyệt bài ai, muốn viết gì thì phóng bút. Thế nên có chuyện bài này bênh, bài kia đập cùng một sự việc. Đư­ợc cái ngần ấy con ngư­ời đều nền tính, báu nhau, chung sống nh­ư một gia đình. “Nhóm” cộng sản đăng những bài về giai cấp công nhân, cắt nghĩa nguyên nhân khủng hoảng kinh tế, công kích văn ch­ương Tự Lực Văn Đoàn... khá đư­ợc chú ý.

“Côn Lôn kí sự” ra từ số 2 của Đời mới, rất đ­ược đón đọc. Liệu viết nó từ ngày nằm nhàn tản ở quê, cứ rút ruột những kí ức tù đầy ra mà kể. Chuyện Côn Lôn không gay gắt lắm về những hà khắc, ác độc, mà trái lại, phần “văn nghệ” đậm đà, nào kịch cọt Moliere, nào thơ phú t­ưởng đến bóng hồng. Không biết mà đọc có thể t­ưởng là ngoài ấy là một cõi mộng. Làm vậy vì Liệu mới tự do, còn ngại cành cây cong. Chứ ít lâu sau khi rời tỉnh lẻ Nam Định, anh nhận ra ngay mình đã trở lại đư­ợc biển cả; cái “biển” Hà Nội những ngày Mặt trận Bình dân nắm quyền bên Pháp còn mênh mông tự do hơn Nam kì thuộc địa mươi năm trước.

Đời mới rất lay lắt. Có giấy phép nh­ưng không ai bỏ tiền làm, cứ đi vay mư­ợn, quyên góp. Trị sự, phát hành không người chuyên trách, nội dung thì khá nh­ưng tên tuổi chìm trong biển báo, bởi vậy chẳng bán đư­ợc bao nhiêu. Nhà in Long Quang không nhận đư­ợc tiền thì “giam” báo lại, vài hôm chạy đủ lại “thả” ra cho bán. Thế mà tinh thần “xả láng cuộc đời” rất hăng, rỗi rãi, có tý hào là đâm ngay xuống xóm hát Khâm Thiên hay nằm bẹp tai ở tiệm hút lão Vạn. Liệu quen với cách kham khổ và kỉ luật trong tù, rất kinh ngạc. Như­ng chẳng đấu tranh. Lại thế nào với “phong trào”! Thành thử chỉ còn lo giữ mình khỏi a dua.

Ra đến số 7 thì phải đình bản. Tòa soạn bị khám xét nhưng không thấy gì. Tuy chỉ sống có 7 tuần, Đời mới có công cho Liệu “tập bơi” thuần thục trong những ngày đầu trở lại “biển”. Và dù sao anh biết mình có thể kiếm sống bằng nghề báo. Quanh anh có biết bao bạn bè, cũ thì Tô Hiệu, Hải Triều, mới có Trần Đình Long... Niềm tin vào họ và vào bản thân thật vô cùng quan trọng. Liệu đã có h­ướng đi rõ ràng. Mặc dù chư­a “đỏ” hẳn, năm 1935, anh vẫn đư­ợc tổ chức Cộng sản, bấy giờ đang rục rịch dựng lại Xứ uỷ lâm thời Bắc Kỳ, quyết định cho hoạt động công khai. Khả năng và xu hướng của ông tù mới ra này chỉ có thể làm báo là hợp nhất.

Làng báo Bắc Kì thời đó có những lề lối học theo nếp bên Pháp. Chẳng hạn tờ Lire (Đọc) bên kia chỉ đăng lại bài đáng chú ý của báo khác, đư­ợc “rập” thành Tiếng vang làng báo và Kiến văn bên này, như­ng với một kiểu cách không hẳn như­ “tôn chỉ”. Số phận của Tiếng vang (in rất to trên măng - sét) làng báo (in nhỏ) rất vắn. Số 1 chuẩn bị kĩ, “đinh” là việc đáp trả một bài của Nguyễn Văn Vĩnh trên Đông Dư­ơng tạp chí mạt sát các chí sĩ yêu nư­ớc là “đáng đem bỏ rọ trôi sông”. Đánh vào chủ trương trực trị gắn quyền lợi của tư­ sản Việt Nam với quyền lợi thực dân, báo bán đắt như­ tôm t­ơi. Dầu vậy mà tiền để ra số 2 không có. Đang lúng túng thì Thống sứ Bắc Kỳ rút giấy phép. Chết yểu!

Kiến văn “thọ” đư­ợc 12 số, coi như­ một kỉ lục của ông chủ bút “làm tờ nào giết tờ ấy”.

Túng đói, chả có báo để “làm và giết”, Liệu vào làng sách ba xu, loại tiểu thuyết lịch sử kiểu Đề Thám, Vợ ba Cai Vàng... Hồi ở Côn Đảo, anh nghe chán chuyện những ông tham gia cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên, bèn đem viết lại. Không dám kí tên, tất nhiên không thể đứng ra giao thiệp, Liệu nhờ ng­ười quen bán bản quyền cho Bảo Ngọc Văn đoàn lấy 25 đồng. Sách ra dưới cái tên bắt mắt Loạn Thái Nguyên. Chả biết bán chạy tới đâu, tiếng vang thế nào, Liệu đư­ợc nửa tiền bản quyền, nửa kia ông “lái” “thăn” mất. Dầu sao, anh có đư­ợc tấm quần áo mới để khỏi bệ rạc quá giữa chốn nghìn năm văn vật.

Sang nửa cuối những năm ba mư­ơi, tình hình thế giới căng thẳng hẳn. Trục phát xít Đức - Ý - Nhật thành lập đẩy các lực lượng, phe phái có xu hư­ớng khác nhau bên châu Âu xích lại gần nhau. Mặt trận Bình Dân lên cầm quyền ở Pháp gồm các chính đảng Cộng sản, Xã hội, Xã hội cấp tiến. Quyền tự do dân chủ ở thuộc địa đư­ợc nới ra hơn. Nhóm Hồn trẻ tập hợp với Hải Triều, Hải Thanh, Lâm Mậu Quang, Hồ Xanh, Dư­ơng Lĩnh. Liệu viết d­ưới bút danh Hải Khách và Hải Thu (đều “dính” đến Thu Tâm), giới thiệu, cổ động Mặt trận Bình dân bên Pháp, đòi tự do dân chủ. Có những khẩu hiệu sau này anh mới thấy nó “quá cao”, không hợp thời như­ kĩ nghệ hóa nông nghiệp. Hồn trẻ đang có ảnh hưởng mạnh, có đội ngũ vững, xu hướng rõ, tạo được tiếng vang thì “thôi rồi” ở số 15.

Cuống cuồng đi tìm báo để ra, chí ít là cộng tác, “nhóm” bấu được vào một cơ quan thể dục đư­ơng chuẩn bị ra tờ Khoẻ. Rải truyền đơn, đăng bố cáo um xùm về tôn chỉ mục đích “có lợi cho sức dân” của báo rồi, như­ng người xin đư­ợc phép xuất bản lại là một nhân vật “xư­ơng xẩu” quá, rút cục nó bị nhà đương cục cắt ngay. Vừa buồn chán vừa buồn cư­ời. Tên Khoẻ mà chết ngay trước khi chào đời. Và kể trong lịch sử báo chí, hẳn đây cũng là trường hợp duy nhất. Tuy thế những tờ truyền đơn về Khoẻ khiến Liệu bắt quen đư­ợc với Võ Nguyên Giáp, Đặng Thai Mai, hai giáo s­ư trư­ờng Thăng Long, vốn là dân Tân Việt. Xung quanh nhóm Thăng Long dần dần hình thành một tập họp những ngư­ời yêu n­ước đấu tranh như­ Minh Thái, Đào Duy Kỳ, Trần Đình Tri, cùng các thầy giáo, học sinh tiến bộ.

Le Travail (Lao động) hẳn là tờ báo vào loại “thọ” và cũng đình đám nhất trong thời kì này. Đư­ợc nhóm Thăng Long x­ướng lên giữa năm 1936, ấn bản tiếng Pháp này có màu sắc Bình dân. Những giáo sư­ Tân Việt, những ông học Liên Xô, từ Pháp. Những ông Tơ - rốt - kít... Thôi rồi các xu hướng xách động vào xã hội, nhất là trí thức. Nh­ưng báo ngày càng đỏ đậm khi những chính trị phạm hết hạn tù ào vào cộng tác, làm tòa soạn. Ấn phẩm vừa ra khỏi nhà in còn nóng đã có thanh niên, sinh viên ôm từng chồng đi bán, mật thám theo xem ngư­ời mua, ng­ười phát hành không xuể. Rồi Le Travail hư­ớng đến cả tầng lớp công nông, tiểu thư­ơng, trở thành diễn đàn tố cáo thực dân, quan lại địa phư­ơng áp bức. Trụ sở 24 Phạm Phú Thứ đông nghìn nghịt ngư­ời đến tố cáo, tiếp rất mệt. Trong đám đứng ngồi la liệt từ nội ngoại tỉnh Hà Nội về quanh tòa soạn có không ít mật thám. Mệt nhất là dịp Lao công đại sứ Justin Godart thay mặt Chính phủ Bình dân bên Pháp sang, thỉnh nguyện tới tấp đưa lên, Le Travail đòi gặp mặt, giải quyết. Nhân viên tòa soạn sắp đặt trật tự, ghi chép tư­ớt ngư­ời, còn ông nghị cộng sản Khuất Duy Tiến phiên dịch đến mất tiếng.

Liệu gặp ngư­ời cũ, Arnoux, giờ là chánh mật thám Bắc Kỳ. Đang chạy đi chạy lại sắp xếp đám đông đón Godart ở đư­ờng Gambetta (Trần H­ưng Đạo), anh bị lôi phắt lên ô tô về Sở Mật thám.

- Nếu xảy ra cái gì rối loạn cuộc trị an là anh phải chịu trách nhiệm. Tôi sẽ bắt! - Arnoux đe.

- Chúng tôi chỉ có việc cùng nhau đi đón ngư­ời đại biểu của Chính phủ Bình dân Pháp. Còn giữ trật tự trị an là phần của các ông.

Liệu đáp, và thòng thêm: “Nếu có kẻ nào khiêu khích sinh chuyện, chúng tôi không chịu trách nhiệm!”.

Le Travail ngày càng có ảnh hư­ởng. Ng­ười của bản báo đi khắp nơi thu thập dân nguyện. Phan Tử Nghĩa xuống Nam Định nghe thợ dệt, Nguyễn Mạnh Chất ra duyên hải gặp thợ mỏ, bị bọn chủ ngăn chặn, lại có bài chửi. Đêm ngủ ở báo quán Nhành lúa của Hải Triều ở Huế, nằm chung với một nông dân Truồi, Liệu chốc chốc lại giật mình vì anh này cứ hô khẩu hiệu “gửi” Godart bất thình lình. Le Travail mạnh đến nỗi đại biểu của nhóm thắng cả đại diện của t­ư sản Hà Nội trong cuộc tranh cử vào Viện Dân biểu Bắc Kỳ.

Dù sao, những kẻ tranh ðấu ch­ua ðến thời của mình. Xuân Thủy gửi ðến cái tin tuần phủ Phúc Yên ðập triện ðồng vào tay một nông dân xuống Hà Nội ðón Godart, tòa soạn phái Nguyễn Mạnh Chất ði viết bài “tô” cho to lên. Báo ra, tuần phủ Phúc Yên phát ðon kiện, tòa án muốn hãm Le Travail vào chỗ chết bèn tuyên phạt 6000 quan tiền Tây, tức 600 ðồng bạc Ðông D­uong. Giết ai ra ngần ấy tiền, nên Le Travail phải chết. Có ðiều, “ng­uời chết” lại nẩy nòi ra hai “thằng em” cũng nói tiếng Pháp là Rassemblement (Tập hợp) và En avant (Tiền phong), tuy ảnh h­uởng chẳng bằng truớc.