... Qua các cuộc đấu tranh, động lực chính vẫn là thanh niên. Họ là những học sinh ở nhà trường, công nhân ở xí nghiệp, công chức ở công sở, trí thức làm các nghề tự do, nông dân ở miền xung quanh Sài Gòn - Chợ Lớn. Họ thuộc các tầng lớp tiểu tư sản, dân nghèo, tư sản, địa chủ, vô sản mà chủ yếu là tiểu tư sản trí thức ở thành thị. Có điều là, họ sẵn lòng yêu nước, đầy nhiệt tình, nhưng không có ai lãnh đạo, chẳng biết đi theo đường lối nào. Họ ủng hộ đảng Lập hiến vì thấy đảng này cũng đòi tự do dân chủ. Họ hoan hô Monin, chỉ biết Monin là người Tây tốt với nhân dân thuộc địa. Họ rất yêu mến Nguyễn An Ninh, nhưng cũng không biết Nguyễn An Ninh sẽ dẫn đi tới đâu. (Hồi ký Trần Huy Liệu 1991. NXB Khoa học xã hội).
Trong bối cảnh ấy, “họ”, tức đám thanh niên đầy nhiệt huyết - thấy vô cùng cần phải có một chính đảng riêng của mình. Thật ra nên coi đây là cái “sân chơi” của lứa tuổi, chứ chưa đến thì, hay đã quá thời, trở nên thực dụng rồi, con người ta lại cần những thứ khác. Tóm lại, thanh niên yêu nước chúng mình nên xúm lại “lập” một cái gì... Phải đẻ ra một cái gì chứ không thì không thể chịu được!
Ngoài ảnh hưởng của Nguyễn An Ninh - từ Pháp về, các tờ Việt Nam hồn (cũng ra bên Pháp), Đông Pháp thời báo, các bậc yêu nước nòi Nho như hai cụ Phan, phải kể đến những người Pháp có tư tưởng chống thực dân. Chủ tờ La Voix libre (Tiếng nói tự do) là Ganosky, người chuyên chủ trương đâm chích vào tập đòan thống trị Pháp ở Nam Kỳ. Anh người Corse này rất mạnh, trong cuộc tỉ thí bảo vệ danh dự, từng đâm bị thương võ quan thị vệ của thống đốc Cognac. Nhưng “lắm võ” hơn, “mọc sừng mọc bướu” phải là luật sư Monin, cầm tờ L’Indochine (Đông Dương). Monin xin phép khai hội ở rạp chiếu bóng Đa Cao, thực chất là mít tinh nói về nỗi nhục mất nước. Trong khuôn khổ cuộc họp không thể nói hết, ông Tây này bèn biến nó thành biểu tình, nói thác với sở Cẩm là mời mọi người về nhà mình ăn tiệc. “Tiệc” là bài diễn thuyết về quyền tự do, dân chủ, “ăn” xong rồi thì mời quý vị về nhà... Những vụ việc ấy làm điên đầu nhà cầm quyền, trong khi đám thanh niên thấy thú vị và phấn khích lắm. Tóm lại, là phải có “nhân cốt” để đẩy “phong trào” đi xa nữa. Nhóm phái thôi ư? Phải là “Đảng” nó mới hả!
Một ban Sáng lập được chọn ra, kêu gọi tự do ghi tên vào đảng. Liệu nhớ mang máng lúc đăng trên Đông Pháp thời báo, tên đảng là Thanh niên, nhưng trong đám tang Phan Chu Trinh lại trương lên tấm băng dài “Đảng Thanh niên Việt Nam”. Tối khai hội, một đảng viên Lập Hiến hỏi “đảng chúng ta” đã đệ đơn xin phép chính phủ chưa, liền bị Bùi Công Trừng “sạc”, rằng hỏi gì mà ngớ ngẩn, ra chiều nịnh Tây; việc gì phải xin phép. Đại diện đảng Phục Việt ngoài Bắc phát biểu chào mừng được vỗ tay như sấm - đông có mây, tây có sao, anh em nhà cả mà.
Ban Trị sự (ban chấp hành) do Nguyễn Trọng Hy làm chủ tịch, Trần Huy Liệu phó. “Ban bệ” cử xong đâu đấy, lại có người nêu câu hóc búa thế chúng ta theo chủ nghĩa gì đây nhỉ? Đang nhăn nhó, uỷ viên Phan Trường Mạnh nói bằng tiếng Tây: “Chủ nghĩa lập hiến chứ còn gì nữa!”. Chả ai vỗ tay hay phản đối gì, tuy đều có động cơ lập đảng để làm đối trọng với đám Lập hiến.
Hồn nhiên đến nỗi khi Monin bảo các anh là đám theo chủ nghĩa dân tộc, Liệu phấn khởi đi phô với bạn: “A chúng mình theo chủ nghĩa dân tộc chúng mày ạ”. Thực ra, với ai không biết, Liệu là một người theo cái chủ nghĩa ấy từ trong căn cốt, dù sau này có trở thành Quốc dân đảng hay Cộng sản.
Ngày 24 - 3 - 1926, các yếu nhân Thanh niên nhao lên vì ba sự kiện lớn: Phan Chu Trinh mất, Nguyễn An Ninh bị bắt, biểu tình đón Bùi Quang Chiêu - lãnh tụ Lập hiến ở Pháp về. Thanh niên có lực lượng, huy động tới 6 vạn người đón Chiêu, nhưng nghe “xừ” này diễn thuyết có câu “Pháp Việt đề huề” thì tổ chức ngay một cuộc mít tinh khác chửi lại, mà chỉ sau đó có ba tiếng đồng hồ. Cuộc đối kháng bắt đầu, nhưng đến ngày đưa đám cụ Tây Hồ, Thanh niên và Lập hiến vẫn đứng chung tên tổ chức sự kiện quy tụ đến 14 vạn người này.
Thanh niên tập hợp nhanh, bốc lên mạnh, thì làm xong vài vụ động trời tất dẫn đến phân hóa. Có đảng viên tham ô tiền quyên góp xây mộ cụ Phan. Dự định làm chuyện gì, Tây nắm rất dễ, có ai giữ bí mật đâu. Dễ đến nỗi chúng chả thèm bắt “tên” nào. Sau những tổn thất vì ngây thơ trong tổ chức, đảng quyết định rút vào bí mật. Nhưng cũng chả được lâu, chính quyền mò ngay ra được, đem kết án với tội tụ tập quá 19 người. Tại tòa, được luật sư Monin cãi cho, những người đầu têu chỉ bị phạt 200 quan tiền Tây, chống lên đến Thượng thẩm thì trắng án.
Ðảng Thanh niên, thực chất là một phong trào yêu nuớc nhu vô vàn phong trào lúc ðó, ðến lúc tan cuộc. Hon 20 nãm sau, trong khói lửa kháng chiến, trong hồi kí, Trần Huy Liệu xác ðịnh vị trí của nó: Trong khi ở bên Pháp, anh Bùi Công Trừng ðã có dịp thay mặt cho ðảng Thanh niên kí vào bản tuyên bố của tổ chức Việt Nam ðộc lập. Bản tuyên bố này, mặc dù về mặt quan ðiểm hồi ðó có những chỗ phải xét lại, nhung với hệ thống và ý thức của nó, chủ nghĩa dân tộc ðã ðuợc hình thành trong tu tuởng của thế hệ thanh niên ðuong thời. (Hồi kí trên)
