Về quê hương và thời đại của ông, sự bất đồng giữa các nhà văn lớn đến mức theo phỏng đoán của tôi, không còn nghi ngờ gì nữa về việc cổ tích của ông vượt lên trên tất cả. Gần gũi nhất với quan điểm này mà tôi xin dẫn ra là Adam Cedrenus, khi ông đặt Homer vào thời kỳ trị vì của Đa-vít và Sa-lô-môn, còn sự sụp đổ thành Troy thì vào thời Sa-lơ. Michael Glycas Siculus thì khẳng định ông sống cùng thời với Sa-lô-môn. Aristotle (trong cuốn *Poetica*, quyển ba) khẳng định ông sinh ra trên đảo Io, con của một vị Thần linh – một trong những vị hay múa cùng các nàng Muses – và một trinh nữ trên đảo ấy đã bị vị thần đó chiếm đoạt. Người thiếu nữ mang thai ấy vì hổ thẹn với hành động của mình nên đã đến một nơi gọi là Ægina; tại đây, nàng bị bọn cướp bắt được và đưa tới Smyrna, dâng cho Mæon, vua xứ Lydia, người vì nhan sắc của nàng mà cưới nàng làm vợ. Sau đó, khi nàng dạo bước gần dòng sông Meletes, trên bờ biển ấy, những cơn đau đẻ ập đến, nàng hạ sinh Homer rồi tẩm liệm qua đời ngay lập tức. Đứa trẻ được Mæon nhận nuôi và coi như con ruột cho đến khi qua đời, sự việc xảy ra không lâu sau đó. Theo câu chuyện này, khi người Lydia ở Smyrna bị người Æolis bức bỗi và quyết định rời khỏi thành phố, các vị tướng đã cho người rao báo rằng bất cứ ai muốn đều có thể ra đi và đi theo họ; Homer, lúc bấy giờ hãy còn là một đứa trẻ, liền nói rằng cậu cũng sẽ ὁμηρει̑ν (nghĩa là đi theo); và chính vì thế, từ cái tên ban đầu là Melesigenes, cậu được gọi là Homer. Những điều này do Plutarch ghi lại.
Những lời đồn đại khác xung quanh vấn đề này xin tạm gác lại vì khuôn khổ bài viết; thay vào đó, tôi thiết nghĩ không thừa khi chèn vào đây đôi điều ca ngợi và vinh danh dành cho ông từ những bậc vĩ đại của mọi thời đại; không phải vì bản thân con người tuyệt đỉnh của chúng ta cần đến điều ấy, mà để những chứng cứ xác thực như vậy về vẻς đẹp và sự xuất sắc của ông có thể đập tan sự hiểm độc của những kẻ tiểu nhân ghen ghét.
Trước hết, Spondanus cho biết bức tượng của Homer thể hiện ông là người thế nào, mà Cedrenus đã mô tả lại. Chúng tôi xin thuật lại toàn bộ khung cảnh ấy để bài viết có sự mạch lạc tốt hơn, theo bản dịch của Xylander: “Khi ấy, công trình Octagonon ở Constantinople bị thiêu rụi trong biển lửa, cùng với nhà tắm của Severus mang tên Zeuxippus – nơi hội tụ muôn vàn cảnh trí kỳ quan và tinh hoa nghệ thuật, nơi lưu giữ và quy tụ tác phẩm của mọi thời đại bằng cẩm thạch, đá tảng, đá quý và tượng đồng; duy chỉ có một điều thiếu vắng ở đây là linh hồn của những nhân vật mà chúng tái hiện không nằm trong đó. Giữa những tuyệt tác và những công trình vượt quá tầm trí tuệ nhân tạo ấy, tượng Homer hiện lên đúng như con người ông thuở sinh thời: trầm ngâm và suy tư, hai tay khoanh trước ngực, bộ râu rậm rạp buông thưa, mái tóc thưa thớt ở cả hai bên trán, gương mặt hằn những nếp nhăn của tuổi tác và nỗi nhọc nhằn thế sự theo tưởng tượng của người đời, toát lên vẻ nghiêm nghị, chiếc mũi cân xứng với các phần còn lại trên khuôn mặt, đôi mắt đờ đẫn hoặc ngước lên phần lông mày như thể một kẻ mù lòa – đúng như người ta vẫn đồn đại về ông.” (Vell. Paterculus cho rằng ông không sinh ra đã mù, và kẻ nào tưởng tượng ra điều đó thì chính kẻ ấy mới là kẻ mù về mọi giác quan.) “Khoác bên ngoài lớp áo lót, ông mặc một chiếc áo choàng rộng thùng thình, và ở phần bệ dưới chân có treo một sợi xích bằng đồng.” Đó chính là bức tượng của Homer đã bị thiêu rụi trong trận hỏa hoạn ấy. Một bức tượng nổi tiếng khác về ông, theo lời Lucian trong bài *Ca ngợi Demosthenes*, được đặt trong đền thờ Ptolemy, nằm ở vị thế trang trọng hơn bức tượng của chính vị vua này. Cedrenus cũng nhắc đến một thư viện trong cung điện hoàng gia ở Constantinople chứa tới một nghìn một trăm hai mươi cuốn sách, trong đó có đoạn ruột của một con rồng dài tới một trăm hai mươi foot, trên đó người ta khắc bằng chữ vàng các tác phẩm *Iliad* và *Odyssey* của Homer; một kỳ tích như vậy đã bị thiêu rụi trong thời trị vì của Hoàng đế Basiliscus.
Về sự kính trọng mà các bậc uyên thâm dành cho ông, Plato trong tác phẩm *Ion* đã gọi ông là ἄριστον καὶ θειότατον τω̑ν ποιητω̑ν, tức *Poetarum omnium et præstantissimum et divinissimum* (Nhà thơ xuất chúng nhất và thần thánh nhất trong tất cả các nhà thơ); trong *Phaedo*, ng gọi là θει̑ον ποιητὴν (*divinum Poetam* – nhà thơ thần thánh); còn trong *Theaetetus*, Socrates khi dẫn lời nhiều bậc hiền triết và uyên bác để củng cố cho quan điểm của mình ở đó – như Protagoras, Heraclitus, Empedocles, Epicharmus và Homer – đã nói rằng: “Trước một đại quân như thế, lại được chỉ huy bởi một vị tướng tài ba như Homer, ai dám đương đầu hay kháng cự mà không bị coi là nực cười?” Điều này xin dành cho Scaliger cùng toàn bộ những kẻ ghen tét và dốt nát chuyên đả kích Homer. Vì vậy, tôi không hiểu tại sao trong một tác phẩm khác, Plato lại trục xuất ông cùng toàn bộ các nhà thơ khác khỏi nước Cộng hòa của mình, hành xử với họ chẳng khác nào một chính trị gia thực thụ – lợi dụng con người ta rồi vứt bỏ – dẫu cho ông vẫn cho rằng Homer xứng đáng được tiễn đi trong vòng nguyệt quế và dầu thơm, bởi vì Plato vẫn luôn dành cho ông những lời lẽ vô cùng tôn kính, và dùng những vần thơ của ông khảm lên khắp các tác phẩm của mình chẳng khác nào những viên ngọc quý. Tương tự, Aristotle cũng không ngừng ca ngợi ông. Thậm chí ngay cả giữa những chốn dã man, chẳng những danh tính mà cả thơ ca của Homer cũng được ghi chép và tôn sùng. Ælianus cho biết (*Var. Hist. lib. xii. cap. 48*) người Ấn Độ đã dịch thơ Homer sang tiếng bản địa của họ và ngân nga ca hát. Không chỉ riêng người Ấn Độ, mà cả các vị vua xứ Ba Tư cũng vậy. Và trong số những người Ấn Độ, giữa muôn vàn nhà thơ Hy Lạp, Homer luôn giữ vị trí tôn kính hàng đầu; bất cứ khi nào họ cử hành các nghi lễ thần thánh theo phong tục gia đình và lòng hiếu khách của mình, họ luôn mời gọi cả Apollo lẫn Homer. Lucian trong bài *Ca ngợi Demosthenes* khẳng định tất cả các nhà thơ đều kỷ niệm ngày sinh của Homer và dâng lên ông những vần thơ đầu tay làm lễ vật tế thần. Thersagoras cũng đáp lại Lucian rằng bản thân hắn vẫn thường làm như vậy. Theo Eustathius, Alex. Paphius cho rằng Homer sinh ra từ một cặp vợ chồng người Ai Cập, với cha là Dmasagoras và mẹ là Æthra, còn nhũ mẫu của ông là một nữ tiên tri nào đó – con gái của Oris, một tư tế của Isis – từ bầu vữa của người này, dòng sữa ngọt ngào như mật đã nhiều lần tuôn chảy vào miệng đứa trẻ. Sau đó, vào ban đêm, cậu cất lên chín tiếng kêu hoặc giọng hót khác nhau của loài chim, cụ thể là: chim én, công, bồ câu, quạ, gà gù, dẽ giun, sáo đá, chim hoạ mi đen và chim sơn ca; và khi còn là một cậu bé, người ta bắt gặp cậu đang nằm chơi trên giường với chín con chim bồ câu. Khi Sibylla đang dự một bữa tiệc do cha mẹ cậu tổ chức, bà bỗng bị cơn cuồng nộ thần thánh xâm chiếm và cất tiếng hát những vần thơ bắt đầu bằng câu *Δμασαγ όρα πολύνικε*; trong đó từ *polynice* mang ý nghĩa là đại thắng, và trong khúc ca ấy, bà cũng gọi ông là *μεγάκλεα* (vĩ đại trong vinh quang) cùng với *στεϕανίτην* (có nghĩa là người bán vòng hoa), đồng thời ra lệnh cho ông xây dựng một đền thờ kính dâng các Pegridarij, tức là các nàng Muses. Herodotus khẳng định Phæmius, người dạy học tại một trường công ở Smyrna, chính là thầy giáo của ông; còn Dionysius trong bài diễn văn thứ 56 của mình lại cho rằng Socrates là học trò của Homer. Tóm lại, con người thực sự của ông được thể hiện rõ nhất qua các tác phẩm; nếu muốn, xin mời quý vị tiếp tục tiến bước và khảo cứu về ông.
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]