... Giá như con hỏi ý ba trước khi nhận nhiệm vụ thì ba đã cản con rồi. Những nông trường Huân chương lao động ấy, thậm chí Anh hùng lao động nữa, đầy dẫy khắp nơi, thực chất chẳng mấy nơi xứng đáng với danh hiệu. Bệnh thành tích đang là căn bệnh nặng nhứt nước ta, mọi ngành, mọi địa phương đều mắc phải. Ai cũng muốn được coi là lá cờ đầu, từ đó đơn vị được nổi tiếng, xênh xang, người lãnh đạo được thăng chức... Dù việc là lá cờ đầu chỉ càng thêm khổ, khách khứa khắp nơi cứ kéo tới tham quan, học tập, mất hết thời gian, chi phí tiếp đón.

Ba từng ghé thăm Xuân Mới, liếc qua đã biết nó là loại rỗng ruột, trước sau cũng chết. Họ đưa con về làm giám đốc, chắc cũng nằm trong tính toán. Con của ba là thuyền trường chiếc tàu sắp chìm, chẳng lẽ ba không cứu? Cuộc chơi rất phức tạp, có thể sẽ gây ảnh hưởng đến cả công việc của ba nếu ba không khéo.

Giờ đây con mới hỏi ý kiến ba, khó quá...

(thư ba Tiềm viết cho con)

Sáng thứ hai, qua văn phòng sớm, Tiềm thấy trên bàn làm việc của mình đã xếp đầy công văn, báo cáo, thư từ các loại báo, tạp chí...

Anh ngồi xuống ghế, nhắm mắt lại, hít thở vài hơi thật sâu, mở mắt ra và bắt đầu tạo cho mình vẻ hăm hở đi vào công việc. Gần hai tháng về đây, Tiềm vẫn chưa quen với nhiệm vụ mới. Sau khi bổ sung bản lý lịch với đủ giấy tờ chứng minh cha ruột đang là thứ trưởng Bộ kinh tế, ba tháng sau Tiềm được lên làm hiệu phó thay Chiến chuyển công tác khác. Nửa năm nữa, sau khi vào Đảng, anh được chuyển về Sở nông nghiệp nhận nhiệm vụ mới: giám đốc đời thứ ba của nông trường Xuân Mới, đơn vị vừa được nhận Huân chương lao động mấy tháng trước. Ông Sơn, giám đốc trước anh, nhờ thành tích này đã được chuyển ngành nhận một chức vụ cao hơn ở thành phố.

Vừa nghe trưởng phòng tổ chức thông báo quyết định, Tiềm sửng sốt:

– Giám đốc nông trường Xuân Mới? Tôi biết gì đâu mà làm? Tôi đâu có học nông nghiệp...

Trưởng phòng tổ chức cười:

– Cách mạng cần người trung kiên, nhiệt tình, chịu khó... Còn công tác chuyên môn, cứ vừa làm vừa học. Đồng chí yên tâm, chúng tôi vẫn giữ nguyên dàn cán bộ bên dưới từng đem tấm Huân chương lao động về cho nông trường. Họ toàn là kỹ sư nông nghiệp nhiều kinh nghiệm, sẽ tiếp tục giúp đồng chí.

Tiềm vẫn không yên tâm:

– Tôi còn nhỏ tuổi quá...

– Đồng chí biết đồng chí Trần Phú làm tổng bí thư năm mấy tuổi không? Hai mươi sáu! Chú Sáu Dân năm hai mươi hai tuổi đã là ủy viên ban thường vụ tỉnh ủy Rạch Giá. Đồng chí hai mươi ba, làm giám đốc một cái nông trường bé xíu, không được à? Đất nước này giờ là của lớp cán bộ trẻ như đồng chí. Không thoái thác được đâu!

– Nhưng tôi còn trẻ quá, lại không có chuyên môn, làm sao nói họ nghe?

– Đó là do cách ăn ở của đồng chí. Hãy sống gương mẫu, trách nhiệm, tin vào quần chúng và lo cho quyền lợi của họ... Tôi nghĩ không cần nói nhiều. Thời gian ở Củ Chi rồi Sơn Lâm, đồng chí luôn được lòng anh em. Tôi tin đồng chí sẽ làm được. Yên tâm đi.

Và bây giờ thì Tiềm đang yên tâm... bơi.

Tiềm quơ đống phong bì vào mình và bắt đầu tìm thật nhanh coi có thư của Thương và Phong không. Đó là mối quan tâm hàng đầu của anh trong ngày, nhất là thư Thương. Cô viết cho Tiềm không đều, mỗi tháng cao lắm chỉ một lá, nhưng hàng ngày Tiềm vẫn trông chờ cái bao thư dán bằng giấy tập học trò với nét chữ quen thuộc ấy. Những cái bao thư tự nói lên cuộc sống của Thương đang vất vả, thiếu thốn như thế nào. Nhưng không bao giờ Thương than thở với Tiềm. Đọc thư Thương, Tiềm thấy cô luôn sống lạc quan, tin vào công việc đang làm. Tiềm nhớ Thương lắm, nhưng đang bù đầu trong nhiệm vụ mới, không biết bao giờ mới đi thăm lại Thương được.

Không có thư của hai bạn, Tiềm quay qua mớ công văn. Thấy phong bì có đóng dấu ngân hàng huyện, anh mở ngay. Nông trường đang rất kẹt tiền mặt. Lương công nhân từ hai tháng trước, đến giờ vẫn chưa được nhận. Tiềm đã viết một lá thư “tối khẩn thiết” - nguyên văn anh ghi ngoài phong bì - cho giám đốc ngân hàng huyện, đề nghị bằng mọi cách cho Xuân Mới được nhận lương, ít nhất là một tháng. Có lẽ đây là thư trả lời mang tin vui chăng?

Thân gửi anh Tiềm,

Rất cảm ơn anh đã nhận thằng Hải, cháu ruột tôi, vào làm ở nông trường. Lại phải phiền anh một việc nữa. Lẩn trước tôi quên bảo anh là nó rất yếu, không quen làm việc ngoài nắng. Anh bố trí nó ở đội sản xuất, mấy tuần qua, chủ nhật nào nó về nhà cũng nằm liệt, nhức đầu, cảm sốt... Mẹ nó lo quá, cứ gõ cửa tôi. Chẳng biết sao, tôi lại phải nhờ anh. Nếu được, xin anh cho nó vào làm ở nhà máy đường là tốt nhất. Đó cũng là lao động trực tiếp, chẳng khỏe gì có điều không phải làm ngoài nắng. Mong anh giúp cho.

Hôm nào rảnh việc, mời anh ghé tôi, mình “vui vẻ” với nhau tí.

Thân.

TB.: Tôi đã nhận được cái thư “tối khẩn thiết” của anh. Tình hình tiền mặt đang rất căng, anh ạ. Nhưng được rồi, vì tình thân, tôi sẽ cố gắng hết sức. Ngay khi nhận được thư này, anh cho cậu tài vụ ra tôi để bàn cụ thể. À, sẵn cho tôi biết luôn kết quả vụ thằng Hải nhé.

Tiềm suýt buột miệng văng tục. Anh bấm bụng nhận Hải trong tình hình nông trường đang thừa người, chỉ có bốn trăm hecta mía mà có đến một nghìn năm trăm lao động và hơn hai trăm người ăn theo. Hải to con, khỏe mạnh, tóc dài, bỏ học từ lớp 9, mới ngày đầu xuống đội đã gây chuyện ẩu đả. Đội trưởng nói, nó chẳng buồn nghe. Lao động thì lười nhác. Chiều nào cũng vọt về nhà sớm. Nhà máy đường là nơi khỏe nhất, thu nhập cao nhất nông trường, lại nằm sát lề quốc lộ, vọt ra khỏi cổng vẫy xe lam, mười phút sau về tới trung tâm huyện. Tiềm đang điên đầu về cái nhà máy đường này. Chưa đến hai chục công nhân mà hai giám đốc cũ và phó chủ tịch huyện đã gởi tám người, còn các lãnh đạo ngành dọc gởi bốn. Ý là cái nhà máy đường ấy thủ công, nhỏ xíu. Những chỗ viễn dương, hải quan, xuất nhập khẩu, du lịch... thì sao nhỉ? Phải chăng những nơi “béo bở” là chỗ ưu tiên cho các “hậu duệ”?

Tiềm ném lá thư xuống bàn, chán ngán ngả lưng vào ghế, duỗi mạnh chân. Bàn chân trái anh va phải cái chân ghế đối diện làm anh nhăn mặt, thấy nhức buốt. Một cái nhọt mới mọc lên hai hôm nay, giữa lòng bàn chân, sưng lên rất nhanh.

Tiềm thở dài, thận trọng đặt nhẹ chân xuống, ngồi thẳng dậy, mệt mỏi cầm mấy tờ báo lật qua. Anh không còn lòng dạ nào xem các công văn, báo cáo. Thằng Hải vô kỷ luật ở đội, nếu được nhởn nhơ về nhà máy đường thì nông trường anh sẽ có ngay tiền mặt cho một tháng lương. Cái bệnh quan liêu bao cấp sinh ra quá nhiều ông quan có quyền hành, khiến người ta khó lòng sống và đi lên nếu chỉ dựa vào tài năng và lòng trung thực.

Tiềm đã giật mình khi biết giao tế phí của nông trường lớn gấp 50 lần văn hóa phí. Cũng như anh hoàn toàn bị bất ngờ khi phát hiện trong cái tủ ở phòng mình có hàng chục cây thuốc Sài Gòn, Con Mèo và mấy thùng bia xuất khẩu, cả chục chai cognac Maxim. Đường trắng bỏ bao sẵn từng hai kí, dành làm quà cho khách đến công tác, cho cấp trên xuống kiểm tra chỉ đạo và cho các nhà báo đến viết bài...

Quản lý Bảy, phục vụ đủ ba đời giám đốc, cười cười:

– Hồi ông Thuyên, giám đốc đầu tiên thời xây dựng cơ bản, còn sang hơn nhiều. Chơi toàn thuốc lá 555, rượu Ararat. Bây giờ nghèo rồi.

Tiềm đã nghe vài anh em kể về thời kỳ huy hoàng đó. Ở đâu cũng vậy, không gì ngon ăn bằng lúc xây dựng cơ bản. Thiết bị, vật tư, tiền bạc... ào ào đổ xuống. Tha hồ phết phẩy, ăn chênh lệch giá. Lúc ấy, tại đây thường xuyên diễn ra những độ nhậu hai phe thi nhau coi bên nào chất thùng bia đụng nóc quán trước. Nhưng khi bắt đầu đi vào sản xuất, có chỉ tiêu giao nộp cụ thể, mới là lúc khó ăn. Vậy mà ông Sơn vẫn tạo được thành tích cao, nhận huân chương. Bây giờ về đây, Tiềm chỉ thấy cả Xuân Mới đang như một cuộn chỉ rối.

Tối hôm qua, trời mưa, Tiềm xuống thăm nhà chị Tuy, công nhân nông trường đang bị tai nạn lao động phải nằm viện, vào bữa cơm. Nhìn mâm cơm, Tiềm đau lòng đến mức phải quay mặt đi. Một thau nhôm móp méo đựng canh dưa cải lỏng bỏng nước. Một chén mắm tôm tím bầm. Năm sáu mái đầu quây quanh. Ngọn đèn dầu leo lét. Cơn mưa hắt qua những chỗ hở trên tấm vách gỗ, làm ướt đẫm nền nhà và tấm phản ọp ẹp. Những đứa nhỏ nhìn anh bằng đôi mắt rụt rè. Chúng gầy trơ xương. Theo báo cáo của Miên, trưởng trạm xá nông trường, mười lăm phần trăm trẻ em ở đây bị suy dinh dưỡng nặng. Miên còn nói riêng với Tiềm, nhiều nông trường viên hàng tuần phải chạy về thành phố bán máu để có chút tiền nuôi con. Tiềm nghe điếng người.

Ở bên kia con kênh, trên trục đường chính, là một bộ mặt khác hẳn. Những nhà hát, nhà khách, hội trường, nhà thủy tạ, trường học, thư viện, trạm xá, cửa hàng thương nghiệp... được xây dựng hoành tráng, đẹp mắt, niềm tự hào không chỉ của Xuân Mới mà còn của toàn ngành. Chỉ cần nhìn thấy các công trình ấy là đã muốn phát huân chương cho nông trường này rồi. Và nhiều ông khách đến đây dường như cũng chỉ được nhìn thấy từng ấy. Văn bản đầu tiên Tiềm phải ký khi về nông trường, chính là bản quyết toán tiền cơm đãi khách của ban giám đốc tháng trước. Bình quân, ngày nào cũng có đãi khách. Phải chi những người khách ấy thấy được bữa ăn hằng ngày của gia đình này? Tiềm nghĩ đến một cảnh phim Charlot. Anh chàng ra đường mặc complê đàng hoàng, nhưng khi về nhà, cởi ra, chiếc sơmi bên trong chỉ là cái cổ và hai cổ tay. Anh ta phải làm vậy vì sĩ diện và vì cần một bề ngoài để kiếm ăn. Còn nông trường này, làm vậy để làm gì?

Có một thông tin trên báo làm Tiềm chú ý. Cuộc thi hùng biện “Sức mạnh của chúng ta là ở chỗ nói thật”. Tiềm đọc kỹ, rồi bỏ tờ báo xuống, thẫn thờ. Sức mạnh của chúng ta là ở chỗ nói thật. Vậy trước giờ chúng ta yếu vì chúng ta chỉ biết nói dối hay sao? Và đang yếu, chỉ cần nói thật là mạnh lên ngay? Tiềm lại duỗi chân, lại nhăn mặt vì đau. Anh không bỏ được cái tật ngồi lâu là phải duỗi chân. Tiềm dùng chân phải đạp mạnh cái ghế đối diện bật ra xa. Anh đứng dậy, nhẹ chân đi qua đi lại trong phòng, rồi ra đứng trước cửa, nhìn mông lung ra hàng bạch đàn đã lớn. Những cứu tinh của Xuân Mới.

Bạch đàn trồng ngoài kế hoạch, có thể bán lấy tiền mặt mà không phải giao nộp. Một phần để trợ cấp khó khăn, một phần dùng đẩy mạnh các hoạt động sản xuất phụ.

Lúc Dưỡng, trưởng phòng kế hoạch, qua báo giá cho anh, anh nhìn thẳng vào mắt Dưỡng:

– Ba trăm rưỡi, nhưng ghi phiếu ba trăm mấy?

Dưỡng không chịu nổi cái nhìn đó. Không hiểu sao, Tiềm không ưa được anh ta. Cận thị nặng, nhưng đôi tròng kính dầy vẫn không che được cặp mắt lấm lét. Tiềm được báo trước khi anh về đây không lâu, có tin đồn Dưỡng móc ngoặc với mụ Hồ, tư nhân bán hom giống, mua 83 xu một hom mà ghi phiếu 85. Làm ăn rất kín, không tìm được bằng chứng. Chi tiết bị lộ chỉ qua một câu nói hớ của mụ Hồ, nhưng sau đó, mụ chối biến. Chắc Dưỡng còn nhiều “mánh” khác. Sau hai năm làm trưởng phòng, Dưỡng mua được chiếc Honda, nói là vợ trúng số. Thì trước đó, Tuấn, quản đốc nhà máy đường, cũng trúng số mua được chiếc Vespa Sprint, ai nói được gì? Tiềm mường tượng hiểu vì sao nông trường xây dựng hơn ba năm vẫn không tự lực được hom giống. Phải mua hom của tư nhân mới tiêu cực được. Bọn con buôn đó, khi đổ hom còn sẵn sàng chi “bạo” cho từng ban chỉ huy đội sản xuất, để được nghiệm thu dễ dãi. Cuối cùng, cây mía mọc lên còi cọc như thế nào, là chuyện Nhà nước lo.

Xuân Mới phải chăng đang sống bằng sự dối trá? Nghe nói cựu bí thư Đoàn nông trường giữa một phiên họp đă phát biểu cảm thấy xấu hổ mỗi khi đi qua tấm Huân chương lao dộng treo giữa phòng khách. Sau đó, anh ta bị chuyển công tác ra một nông trường tận nam Tây nguyên.

Mới nửa tháng, Tiềm đã mất ăn mất ngủ khi thấy trước chắc chắn năm nay nông trường không thể hoàn thành kế hoạch. Một hecta chỉ được chín tấn mía, khi chỉ tiêu là mười lăm. Sẽ hụt kế hoạch ít nhất sáu mươi tấn đường. Lịch sử nông trường qua hai đời giám đốc trước, chưa năm nào không đạt chỉ tiêu đường giao nộp. Đến đời Tiềm, sáu mươi tấn đường bị hụt này thật quá nặng.

Mà cái tay Hồng, phó giám đốc phụ trách sản xuất, vẫn tỉnh bơ. Hồng là phó giám đốc kỳ cựu nhất nông trường này, từ đời giám đốc đầu. Kỹ sư nông lâm súc Sài Gòn, rất giỏi chuyên môn nhưng quản lý công việc có vẻ quá dễ dãi, thiếu nhiệt tình. Nghe đâu trước kia anh ta rất chịu khó, siêng năng, suốt ngày có mặt ngoài đồng. Vậy mà...

Một buổi tối Hồng đi nhậu về, thấy đã khuya mà Tiềm vẫn còn ngồi bóp trán, bèn tạt vào, cười khà khà:

– Đi ngủ đi sếp ơi, hơi đâu suy nghĩ cho mệt! Năm nào ở đây không hụt đường?

Tiềm sửng sốt nhìn Hồng:

– Nhưng sao ba năm liền mình cứ được công nhận hoàn thành kế hoạch?

– Thì đi mua đường chỗ khác về nộp cho Nhà nước thôi.

– Tiền đâu mua?

Hổng vẫn cười:

– Rồi sẽ có, thưa đồng chí giám đốc. Anh cần biết điều này: Cái nông trường anh đang làm giám đốc, chưa năm nào hoàn thành kế hoạch! Đó là lẽ đương nhiên. Năng suất thấp như vậy, sao đạt nổi? Hơn nữa, có năm nào diện tích trồng mía thực tế bằng diện tích nhận theo kế hoạch đâu! Ít hơn cả trăm hecta lận!

Tiềm trợn mắt:

– Sao lạ vậy?

– Có gì lạ! Thì cái diện tích tạm coi là đủ kỹ thuật mương liếp và thủy lợi để có thể trồng mía, thực tế chỉ có nhiêu đó thôi.

– Vậy sao mình không nhận kế hoạch theo diện tích đó, đỡ mệt hơn không?

– Ai không biết vậy? Nhưng thưa anh, kế hoạch này được giao dựa trên số diện tích Nhà nước đã nghiệm thu và chi tiền đầy đủ cho mình thời kỳ xây dựng cơ bản. Nói thật với anh, tổng diện tích khai hoang, đào mương lên liếp để trồng mía được nghiệm thu lúc đó, có nghĩa là công nhận đúng kỹ thuật và được chi tiền đầy đủ, lên đến 600 hecta lận. Đảm bảo kỹ thuật kiểu gì mà có những diện tích cứ trồng xuống là mất trắng! Lớp hữu cơ đắp mặt toàn là đất sét. Mương thì nông sâu không chừng. Đê bao, cống tiêu không có...

Tiềm nhăn mặt:

– Tại sao mình không xin rút diện tích lại? Chẳng lẽ Nhà nước đi bắt đền mình về cái khoản đã làm ăn ẩu tả lúc đầu?

Hồng giương mắt nhìn Tiềm:

– Thú nhận và xin rút diện tích lại? Vậy làm sao nhận được Huân chương lao động? Nói cho anh biết, ai mà lộ ra “bí mật” có nguy cơ ảnh hưởng đến tấm Huân chương này, là... coi chừng!

Tiềm thừ người. Hồng vỗ vai:

– Rõ chưa? Thôi đi ngủ đi, đồng chí giám đốc. Tôi thì mấy năm nay cứ phải có rượu vào mới ngủ yên được.

Tiềm vẫn không buông Hồng:

– Tại sao anh làm phó giám đốc ở đây từ đầu, lại để xảy ra tình trạng làm dối làm ẩu báo cáo láo như vậy?

Hồng nhún vai:

– Tôi chỉ là cấp phó giúp việc, lại không phải đảng viên. Mọi quyết định là của giám đốc. Ý kiến của tôi chỉ có tính tham khảo. Việc làm sao để nông trường được công nhận danh hiệu này nọ, bất chấp thực chất thế nào, là của cấp trên.

Tiềm nhìn thẳng vào mắt Hồng:

– Anh nói bị cơ chế quan liêu bao cấp trói tay, tôi thấy dường như không đúng đâu.

Hồng cũng to tiếng, mắt đỏ ngầu:

– Vậy tại sao lại quyết định cái vùng đất ngập phèn này là dứt khoát phải trồng được mía, tại sao thảy xuống đây một cái thiết kế mẫu bắt phải thi hành bất chấp độ đất cao thấp, rồi đổ tiền bao cấp vào như thác để làm gì?

Hồng dừng lại. Hai người im lặng nhìn nhau. Rồi Hồng thở dài, nói tiếp, giọng trầm lại:

– Có phải tại cơ chế không, khi muốn nhận một xe phân, tôi phải chạy vạy ba nơi: ngân hàng để rút tiền, giao thông vận tải để xin xe, xí nghiệp phân để xin phiếu xuất? Có phải tại cơ chế không, khi muốn lãnh lương cho anh em, tôi phải nộp bản nghiệm thu lao động trong tháng, dù tháng đó mưa bão hay lý do gì cũng mặc, trong khi tổng dự toán tiền lương chung thì đã được duyệt từ đầu năm? Rồi có phải tại cơ chế không, khi hà cớ gì anh lại phán giá thành một kí đường của nông trường này là 28 đồng, trong khi thương nghiệp thành phố thu mua 35 đồng một kí, thương nghiệp huyện là 50, còn ngoài chợ tự do thì 107 đồng một kí? Thu mua như ăn cướp, vậy mà phần chênh lệch giá lại phải nộp hết cho ngân hàng. Tôi làm ra đường, mà tôi không được sống trên giá trị sản phẩm chính mình làm ra, hỏi anh làm sao tôi tích cực? Bên cạnh đó, dù tôi làm tệ cách mấy thì cuối năm nông trường này vẫn đủ đường chỉ tiêu nộp cho Nhà nước, lại được huân chương và bằng khen này nọ, vậy việc quái gì tôi phải làm lụng cực nhọc cho khổ thân?

Tiềm im lặng hồi lâu rồi hỏi:

– Tôi chưa hiểu tại sao mình lại có tiền để hàng năm đi mua đường giao nộp?

Giọng Hồng mệt mỏi, cay đắng:

– Thì Nhà nước đổ vào đây tiền, vật tư, dư mấy trăm hecta. Mà nếu thiếu, đã có cấp trên lo. Nông trường mình là lá cờ đầu, phải được bảo vệ danh hiệu bằng mọi giá, ông lo gì? Ông biết chuyện tay giám dốc Thế trên Tây nguyên, biển thủ 13 cây vàng mà chỉ bị xử lý nội bộ, đền có hai cây không? Lẽ ra phải ra tòa, ở tù chứ! Sao lại xử lý nội bộ? Vì người ta cần giữ uy tín cho toàn ngành, thưa ông. Đó là vì cái chung, vì tập thể, ông cũng biết rồi...

Bước ra cửa, anh ta còn quay lại, giọng buồn bã:

– Có lẽ ông nói đúng. Cơ chế chỉ trói được một tay mình. Còn một tay, thay vì ráng gỡ như những nơi khác, mình lại tự trói luôn, bởi cái tật làm dở mà cứ muốn được khen. Thú thực, tôi nản lắm rồi. Nhưng nếu ông muốn làm Đông Kisốt thì tôi rất tự nguyện làm Xansô. Anh em mình đi đánh nhau với cái cối xay gió cho đỡ buồn.

Tiềm không đợi đến cuối tháng. Sáng hôm sau, anh gọi ngay Cường, trưởng phòng tài vụ, lên hỏi về việc làm biên bản cho ngân hàng. Một lần nữa, anh ngã ngửa. Từ ba năm rồi, các phòng kế hoạch và tài vụ đều có người đảm trách việc mỗi tháng phải làm hai loại biên bản nghiệm thu cho từng đội. Biên bản thứ nhất được tính toán sao cho cuối năm, toàn bộ khối lượng công tác sẽ phù hợp với diện tích đã được nghiệm thu. Đó là loại biên bản dành nộp ngân hàng để tính tiền. Còn loại biên bản thứ hai từ lao động thực tế của các đội, trên cơ sở đó nông trường trả lương cho công nhân. Tất nhiên, từ đó nông trường sẽ được hưởng một khoản chênh lệch khá lớn.

Tiềm hỏi Cường:

– Anh là trưởng phòng tài vụ kiêm kế toán trưởng, anh có biết làm như vậy là phạm luật, có thể ở tù không?

Cường tỉnh rụi:

– Tôi làm theo chỉ đạo cấp trên, vì quyền lợi tập thể. Vả lại, khi chúng ta lãnh đủ tiền và vật tư thì cũng đảm bảo giao đủ chỉ tiêu đường cho Nhà nước.

Tiềm nhăn mặt khi một lần nữa nghe mấy chữ “vì quyền lợi tập thể”. Tập thể nào được hưởng quyền lợi ở đây? Những danh hiệu ấy có giúp người lao động no cơm và sản xuất chung phát triển không, hay chỉ là những viên gạch lót đường đi lên cho vài cá nhân phụ trách? Trên mặt cân, khi cái quyền lợi tập thể “giả” nặng hơn, thì tất nhiên cái quyền lợi tập thể “thật” phải nhẹ hẫng. Đời sống người lao động ở đây quá khổ là phải rồi. Tiềm thấy nóng mặt:

– Nhưng một số vật tư sẽ được tuồn ra ngoài, phải không? Đường mà mình đi mua về báo là thành phẩm của mình, thì cái chỗ bán cho mình cũng báo lên cấp trên là thành phẩm của nó. Rốt cuộc thống kê gấp đôi mà thành phẩm thì chỉ có một! Cuối cùng, tất cả người lao động ở nông trường này cùng bị lôi vào một trò chơi dối trá, phải không?

Mọi điều đã sáng tỏ. Và suốt một tháng trời, Tiềm không sao ngủ được vì ray rứt. Nên nói ra tất cả không? Và nói ở đâu, với ai, cách nào, để không va đầu vào đá? Trời ơi, tại sao người ta không tập trung sức nghĩ, sức làm cho việc nâng cao năng suất mía và cải thiện đời sống người lao động ở nông trưởng này, thay vì cứ cố sức bưng bít, nói dối, thổi phồng... mãi như vậy? Bớt đi một chút cái đồ sộ của các công trình bên này kênh, thì những căn nhà bên kia kênh sẽ đỡ rách nát hơn biết chừng nào. Bớt đi những chi phí chiêu đãi quá lớn thì làm gì còn cái tỉ lệ mười lăm phầm trăm suy dinh dưỡng bây giờ anh phải điên đầu giải quyết kia. Người Tiềm gầy rộc đi, hai mắt trũng sâu.

Không hiểu có nghe thông tin gì không, ông Thuyên đi công tác ngang, ghé vào nông trường vỗ về Tiềm:

– Cậu là giám đốc trẻ nhất trong các giám đốc nông trường của thành phố. Cậu ráng làm cho tốt, giữ vững danh tiếng nông trường. Không có gì khó đâu, chỉ cần bám sát chỉ đạo và giữ đúng nền nếp.

Tiềm ngạc nhiên trước tài diễn xuất của ông. Chính ông đã phù phép ra 600 hecta xây dựng cơ bản được nghiệm thu, hoàn chỉnh về mặt giấy tờ, tạo danh tiếng cho đơn vị và tăng thu nhập cho anh em, từ đó được lên chức, dù những người sau có vất vả hốt vỏ như thế nào. Chẳng lẽ ông thực sự nhận thấy những thành tích của nông trường là hoàn toàn có thật và danh tiếng ấy cần được giữ vững?

Ông Thuyên hé mở một viễn cảnh đẹp:

– Sang năm có chuyến đi thăm nền nông nghiệp các nước xã hội chủ nghĩa. Gắng giữ vững từ đây đến sang năm để được hưởng suất ấy nhé.

Tiềm yêu cầu Hồng cho anh con số thật những năm qua về diện tích, sản lượng và năng suất của nông trường. Tiền và vật tư chênh lệch từ tình trạng hai diện tích là bao nhiêu? Dưỡng đã từ chối, nói mới làm trưởng phòng có hai năm, không nắm được. Hồng cười, mở sổ tay, xé đưa anh mấy trang, trên đã viết sẵn chi chít những con số. Anh ta nháy mắt:

– Anh thấy tôi đã chuẩn bị sẵn hết rồi đấy nhé. Kể cả balô đầu giường nữa. Cần thì alê, xách gói lên đường, xin chào tạm biệt thành phố yêu dấu. Tôi chán kiểu sống và làm việc thế này quá rồi, chứ không phải thương gì anh đâu. Nhưng đồng thời, tôi cũng cảm thấy lúc này chính là thời cơ của chúng ta. Đảng bật đèn xanh cho nói thẳng nói thật rồi mà. Phải không, đồng chí giám đốc?

Tiềm bật cười. Tự dưng anh thấy Hồng cũng dễ thương.

Rồi bỗng dưng cái nhọt mọc lên, giữa lòng bàn chân, như thể trên đời này chưa đủ chuyện gây bực dọc cho Tiềm.

Tiềm đi vào bàn, đăm chiêu ngồi xuống. Không, anh phải nói. Dám nói không? Phải nói! Dám nói không? Phải nói!

Tiềm thét to lên, giật mình như vừa tỉnh một cơn ác mộng. Mình điên thật rồi! Không thể kéo dài tình trạng này nữa. Anh đi qua phòng hành chính, dặn mời ngay các đội trưởng và trưởng phòng lên họp đột xuất với anh vào đầu giờ chiều.

Tiềm quyết định sẽ trình bày thẳng vấn đề với dàn cán bộ nông trường. Anh tin đa số sẽ ủng hộ anh, nhất là các đội trưởng trực tiếp sản xuất. Hằng tháng, phải lên ký hai biên bản, vài người nói với anh họ thấy khó chịu lắm rồi.

Tiềm quay về phòng, thấy chân trái càng lúc càng bị thốn, đau nhói. Cái nhọt này chắc không muốn anh làm việc được nữa. Mấy ngày rồi không tập thể dục, không chơi bóng chuyển được. Vậy đó. Người ta không thể sống thoải mái với một cái nhọt ở chân, nhưng lẽ nào cứ sổng yên ổn với một sự dối trá nhiều năm? Có thể sống yên ổn, thậm chí còn có khả năng lên chức, thu nhập cao, đi nước ngoài... được không?

Tiềm ngồi xuống ghế, giở chân lên nhìn cái nhọt. Nó sưng to hơn hồi sáng, với lớp da thịt chung quanh ửng một màu đỏ tía. Bỗng dưng Tiềm ao ước được cầm một que sắt nhọn, nướng đỏ, đâm thẳng vào cái nhọt. Thật mạnh...