Mình kết nghĩa anh em nhé Mai? Từ lâu anh đã thèm có một người em gái gần gũi để cùng chia sẻ vui buồn trong cuộc sống, chăm sóc, an ủi nhau trong những lúc mệt mỏi giữa cuộc đời nhiều nhọc nhằn phiền muộn này. Anh mới có thêm hai cô em gái cùng cha, nhưng hai đứa ở xa quá và lại có quá nhiều khác biệt về cách nghĩ, cách sống, ngay cả tiếng nói đôi khi anh còn không nghe được. Anh nghĩ sẽ rất vui nếu mình là anh em, vì mình đã cùng có với nhau nhiều kỷ niệm, đã cùng một thời vất vả trong Thanh niên xung phong, đã hiểu nhau, hợp nhau nhiều mặt, như anh em một nhà...

Anh thích nhất ở Mai sự hồn nhiên, tươi vui trong cuộc sống. Anh mong em giữ mãi được điều đó. Anh nguyện sẽ luôn thương yêu, bảo vệ em như em gái của mình, luôn sẵn sàng bất cứ khi nào em cần đến sự giúp đỡ của anh...

(trích thư Tiềm gửi Mai)

Đó là một trong những lần say nhất của Tiềm, chắc tại anh đang phờ phạc chuyện nông trường, nhiều đêm mất ngủ. Thấy anh đứng không vững, Mai và cô bạn cùng phòng liền dìu vào, lấy khăn nóng lau mặt, cho uống chanh nóng. Tiềm nôn đầy sàn, người mềm oặt. Người say luôn cảm thấy cô đơn hơn. Tiềm chỉ muốn ghé thăm Mai một chút rồi sẽ lên phòng một bạn trai khác ở đó. Nhưng đêm ấy anh đã nằm mê man trên giường Mai.

Cuộc ghé thăm bất ngờ của Tiềm làm sống dậy trong Mai niềm hy vọng rằng cuối cùng anh đã đón nhận tình yêu của cô. Niềm hy vọng càng lớn hơn khi sau đó, từ Hà Nội, Tiềm chủ động gửi thư xin lỗi Mai vụ say xỉn và cảm ơn cô chăm sóc đêm ấy. Tiềm được ba gởi về Bộ Nông nghiệp, từ đó được đưa đi học một lớp cán bộ quản lý.

Ở nội trú trong trường, chỉ cuối tuần mới ra nhà ba, cô độc và buồn bã, Tiềm viết thư cho Thương, cho Phong, rồi cho Mai. Mai luôn là người hồi âm nhanh nhất, dài nhất, kể đủ thứ chuyện ở thành phố cho Tiềm nghe, kèm theo bao niềm thương nhớ.

Gần Tết, cũng trong mùa đông Hà Nội, bảo vệ trường gọi Tiềm xuống cổng có khách miền Nam ra tìm. Còn ai khác ngoài Mai?

Những mùa đông, những mùa đông, những mùa đông... Trời lạnh giá khiến người ta thèm tình, chỉ muốn ôm nhau tìm hơi ấm.

Ba và dì Tiềm niềm nở đón Mai, mời ăn ở trong nhà. Hai đứa em sẵn sàng làm hướng dẫn viên đưa Mai đi dạo chơi phố phường Hà Nội. Cuối tuần, Tiềm về, hỏi Mai muốn đi chơi đâu xa ngoài Hà Nội. Cô nói muốn lên Tam Đảo. Từ lâu cô nghe đây chính là một Đà Lạt của miền Bắc, cũng đồi núi chập chùng, sương mù che phủ, khí hậu lạnh lý tưởng cho những đôi tình nhân. Hai cô em Tiềm giới thiệu thêm Tam Đảo có Đền Mẫu rất thiêng, đặc biệt khi cầu xin chuyện tình duyên, con cái. Không phải bỗng dưng Mai xin đi chơi Tam Đảo. Cô chỉ cần một ngày được sống bên Tiềm, ở một nơi thơ mộng, là đủ cho một đời.

Tiềm không ngần ngại đưa Mai đi. Anh nghĩ mình chỉ coi cô như em. Trong một lá thư trước đó, anh đã nói rõ với Mai điều này. Tam Đảo anh cũng chưa đi, dù chỉ cách Hà Nội hơn tám mươi cây số.

Đường lên Tam Đảo hơi vất vả nhưng đẹp huyền ảo. Phong lan, cúc quì và các loài hoa dại không tên khác nở đầy hai bên đường, màu sắc rực rỡ, cộng thêm không biết bao nhiêu cánh bướm đủ loại rập rờn trên hoa lá. Lên cao một chút là mây trắng ùa xuống quấn quýt, những cơn gió từ cánh rừng thông xanh mơn mởn lướt ra ướp lạnh từng hơi thở. Thị trấn bé xíu mờ mờ ảo ảo trong những làn sương chợt đến chợt đi, những con đường nho nhỏ lên xuống ngoằn ngoèo, quanh co, những ngôi nhà xinh xắn ven sườn núi, bốn phía là mênh mông trời, đất, gió, mây...

Thăm thác Bạc đẹp như mơ xong, Mai bắt Tiềm cùng bước hàng trăm bậc đá lên Đền Mẫu, thờ Bà chúa Thượng Ngàn. Tiềm lạ lẫm đứng nhìn Mai thắp nhang rì rầm khấn vái, nào biết đang có tên mình trong lời cầu xin kia. Chiều xuống thật nhanh, họ trở xuống thì trời đã sẫm tối, lạnh giá. Không biết là mây hay là sương mịt mờ chung quanh, hai người bước như trong tiên cảnh, đi tìm tiệm đông dược Xuân Tình mua ít thuốc theo lời dặn của ba Tiềm. Tam Đảo nổi tiếng có nhiều dược liệu quí và tên tuổi ông thầy này đã lan về tận Hà Nội. Riêng cái tên tiệm của ông đủ biết ông chuyên trị những gì luôn là mối quan tâm của mọi người.

Tiệm thuốc đồng thời là một quán nhậu nho nhỏ, có đủ đặc sản Tam Đảo bán kèm các loại rượu biệt dược của thầy Xuân Tình. Ngọn su su xào tỏi, heo rừng nướng, cầy hương nấu nhựa mận, măng sặt[1] luộc chấm mắm tôm... thật lạ miệng với hai người khách trẻ đang đói meo vì leo núi. Thấy dân Sài Gòn ra, thầy Tình đích thân đến chào, cầm theo bình rượu hổ phách óng ánh:

– Anh chị đi holimun à? Uống bình rượu lày, bảo đảm có con trai đầu nòng!

Mai thẹn thùng cúi mặt, nhưng rồi chính nàng lại chủ động nâng chén mời Tiềm. Biết Tiềm thích nhậu với bạn bè nên nàng cũng tập tành uống để chờ dịp đối ẩm cùng anh. Những chén rượu thơm nồng, món thịt rừng nướng ngọt tận chân răng, bếp lửa reo tí tách..., làm Tiềm và Mai cùng nhớ đến những ngày đồng cam cộng khổ ở Sơn Lâm. Họ cứ cụng ly cụng ly. Hơi ấm của rượu của tình làm đôi má Mai ửng hồng. Cô gái bỗng đẹp như một trái táo vừa chín trong vườn địa đàng.

Tiềm lấy hai phòng ở nhà khách nhưng khi anh vừa tắm xong, chuẩn bị lên giường ngủ thì có tiếng gõ cửa. Chính là Mai. Nàng bước ào vào, khóa cửa lại và nhào đến ôm hôn Tiềm, không cho anh kịp nói lời nào. Sau vài giây bất ngờ, Tiềm lấy lại được sự chủ động, hôn lại Mai thật sâu, ngây ngất vì hơi rượu từ môi Mai chạy thẳng vào tim anh. Mai cuồng nhiệt đáp ứng, lưỡi quấn lấy lưỡi, tay bấu chặt lưng Tiềm. Tiềm ngụp lặn trong mật ngọt môi Mai, rồi nhẹ luồn tay vào áo vuốt ve bộ ngực trần mướt rượt đang hối hả thở.

Hai người dìu nhau tới giường rồi Mai đẩy Tiềm nằm xuống, tự nhiên đứng cởi quần áo trước đôi mắt ngây dại của Tiềm. Chỉ còn chiếc quần lót trên người, nàng bước lên giường ôm lấy Tiềm, mắt long lanh nhìn anh.

– Em có chắc không? - Tiềm thì thầm hỏi.

Thẹn thùng, Mai không trả lời, chỉ gật đầu.

– Cho anh ngắm em đã nào.

Tiềm mê đắm nhìn Mai. Vồng ngực cao, eo nhỏ đùi dài. Chiếc quần lót màu đen càng làm nổi bật làn da trắng ngần, khiến Tiềm muốn ngộp thở.

Mai với tay định tắt đèn thì Tiềm chặn lại và vội vã tháo phăng mảnh vải còn lại trên người nàng. Mai ngượng ngùng nhắm nghiền mắt, mặt đỏ ửng. Người nàng thơm phức, nóng hừng hực, sẵn sàng cho cuộc giao tình lần đầu...

Im lặng một chút rồi bỗng Tiềm buông Mai ra, ngồi dậy thở dài, nói đứt quãng:

– Mình không nên làm điều này Mai ơi... Anh muốn giữ cho em... Anh không muốn sau này em phải khổ...

Đúng vào lúc quyết định ấy, Tiềm lại nhìn thấy trước mặt mình gương mặt thân thiết của Thương. Tiềm hiểu mình không hề yêu Mai, chỉ muốn được coi cô như bạn, như em. Không yêu mà làm điều này là không được. Làm điều này mà không yêu, không sống với nhau được thì chỉ gây đau khổ cho người.

Cũng là mùa đông, trước một hoàn cảnh tương tự, nhưng hai người đàn ông đã có hai phản ứng khác nhau. Đó chính là sự khác biệt giữa Tiềm và Phong.

Trở về Hà Nội, ngày hôm sau Mai lẳng lặng lên tàu hỏa về lại Sài Gòn. Với nhiều phụ nữ, hành động như của Tiềm chẳng khác nào một sự xúc phạm, sỉ nhục.

* * *

Giám đốc mới của nông trường Xuân Mới, được sự giúp sức của ông Thuyên, đã tổ chức cuộc phản công tờ báo đăng bài phóng sự “Mặt trái tấm huân chương” của nhà báo Phong Ái. Trong một ngày đêm, khu nhà dân lụp sụp bên kia bờ kinh được chỉnh trang cấp tốc, khang trang, sạch sẽ hẳn, đầy đủ tiện nghi tối thiểu. Điện được kéo qua, dù chỉ chạy máy nổ mỗi ngày ba tiếng nhưng đủ đẩy lùi cảnh tăm tối. Nông trường viên được phát đồng phục mới. Những ai thường đi bán máu được cho tiền để đổi lấy sự im lặng, thay vào đó là lời xác nhận của chính quyền địa phương, rằng các đối tượng đi bán máu đều là dân ngụ cư trái phép, xì-ke ma túy, đã bị thu gom đưa đi lao động. Tất cả các loại biên bản nghiệm thu từ lao động thực tế của các đội cũng biến mất, sau khi Hồng nhận quyết định chuyển công tác ra tận Tây nguyên. Các đoàn thanh tra, kiểm tra được đưa về, có phóng viên báo, đài đi theo chứng kiến. Nhà hát, thư viện, nhà giữ trẻ, trường mẫu giáo... hoạt động rộn ràng, sôi nổi. Hội diễn văn nghệ quần chúng, hội thao bóng đá, bóng chuyền... giữa các đội sản xuất cùng lúc diễn ra xôm tụ chào mừng các ngày lễ lớn. Kết luận của thanh tra và nội dung các bài báo, phóng sự truyền hình... sau đó, có bồi dưỡng phóng viên hậu hĩnh, trái ngược hoàn toàn với bài báo của Phong.

Đó là cái tát đầu tiên Phong bị nhận sau mấy năm làm báo. Tờ báo đăng bài của Phong buộc phải đính chính, xin lỗi. Anh bị kiểm điểm, bị kỷ luật cảnh cáo.

Ba nói chuyện riêng với Phong, động viên anh đừng nản lòng. Chống tiêu cực là chuyện sinh tử, đây sẽ là bài học tốt cho Phong. Ban biên tập tin anh viết không sai. Nhưng về mặt nghiệp vụ, bài báo của Phong chỉ dựa vào các thông tin và bằng chứng từ Tiềm, ngay sau đó Tiềm nghỉ việc thì coi như thua.

Phong nhìn thẳng vào mắt Ba:

– Mình vẫn làm vụ anh Thành chứ anh?

Thành là một phi công của Tổng cục hàng không, lái máy bay chở hành khách. Thường xuyên lên xuống sân bay Tân Sơn Nhất, thấy nó quá đìu hiu so với các sân bay trong khu vực, anh tự tìm hiểu nhiều nguồn tài liệu rồi tự viết nên một bản dự án phát triển kinh tế đất nước dựa trên việc mở cửa sân bay, đẩy mạnh hoạt động du lịch, buôn bán xuất khẩu qua đường hàng không... Bản dự án còn khá thô sơ, chỉ nói lên tâm huyết của một người muốn làm giàu cho đất nước, khi được đề đạt lên cấp trên đã bị tổng cục trưởng, từng là một anh hùng quân đội, thẳng tay ném vào sọt rác:

– Dẹp! Cậu là “giặc lái” thì cứ lo lái cho tốt, biết gì mà dự với án! Chuyện đó để nhà nước lo! Chuyện mở cửa dính với nhiều điều phức tạp, cỡ cậu làm sao lường hết được?

Thành không chịu thua, gửi thẳng dự án lên văn phòng thủ tướng. Tổng cục trưởng biết, lập tức nổi trận lôi đình vì Thành dám qua mặt, cãi lệnh ông. Một loạt biện pháp trừng phạt dập lên Thành tới tấp. Anh bị ngưng bay làm kiểm điểm tội vượt cấp. Anh không nhận tội, lập tức có ngay quyết định cho về hưu non, dù mới bốn mươi tám tuổi. Con anh đang học trường huấn luyện phi công, bị kiếm cớ loại khỏi khóa học. Tuyệt vọng, Thành đến gõ cửa Vì Dân, tìm nhà báo Phong Ái, người nổi tiếng sau vụ giúp chàng thanh niên Lê Trọng Trí vào đại học. Sự chân thành và sôi nổi của anh đã thuyết phục Phong vào cuộc. Nghiên cứu kỹ bản dự án, Phong hiểu để nó có thể thành hiện thực là cả một quá trình làm việc của rất nhiều chuyên viên đủ mọi lãnh vực. Nhưng điều không thể phủ nhận là bản dự án được viết nghiêm túc, luận điểm chính xác, đặt căn cứ trên việc nhất thiết phải mở cửa đất nước. Đó cũng là điều mà ban biên tập Vì Dân luôn hướng tới.

Ba gật đầu:

– Chúng ta đấu tranh cho một người tốt, có tâm huyết với đất nước, thì không việc gì phải sợ. Bản dự án đó cũng không có gì sai để tác giả phải bị trù dập như vậy. Ngoài việc thu thập đủ chứng cứ vụ trù dập sai luật pháp, Phong nên lấy thêm ý kiến của các chuyên gia góp cho dự án, chứng tỏ nó không phải là thứ vứt đi. Và dù không được chấp nhận thì cũng không thể đối xử với tác giả như vậy!

Đi sâu vào tìm hiểu, tiếp xúc một số cán bộ chính trực của ngành hàng không, Phong biết thêm nhiều điều ghê gớm khác. Đó chính là một lãnh địa béo bở và ông tổng cục trưởng chính là một lãnh chúa toàn quyền cai trị, ban phát. Vật tư, xăng dầu, quỹ đất... Những chuyến bay nước ngoài đều có buôn lậu hai chiều. Lý do quốc phòng đã giúp hoạt động của ngành hàng không lúc áy kín như bưng, tha hồ cho những người cầm đầu lũng đoạn.

Vừa may đó cũng là lúc diễn ra đại hội Đảng, một đại hội của đổi mới, với câu slogan “Nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”. Không khí chính trị trong cả nước sôi nổi hẳn lên, việc làm báo cũng hào hứng hơn. Trong nghị quyết, báo chí vẫn được xác định “là cơ quan ngôn luận của cơ quan Đảng, Nhà nước, tổ chức xã hội”, nhưng có thêm điểm mới: “đồng thời là diễn đàn của nhân dân”.

Theo Ba, điểm bổ sung này cực kỳ quan trọng, là sự thắng thế của xu hướng đổi mới, cởi mở, dân chủ hóa. Đây chính là lời khẳng định quyền được biết, được bàn và được kiểm tra việc nước của công dân, thông qua báo chí. Báo chí từ nay không chỉ để thỏa mãn nhu cầu thông tin của người dân, mà còn là diễn đàn thể hiện trực tiếp ý kiến người dân về mọi hoạt động xã hội. Trong cuộc họp, Ba tâm đắc trích dẫn câu nói của Lênin: “Sức mạnh của nhà nước xã hội chủ nghĩa gắn liền với dư luận xã hội có ý thức và có kiến thức”, rồi kết luận:

– Từ nay anh em mình có vai trò rất quan trọng tạo nên dư luận xã hội lý tưởng đó. Công cụ là phải như vậy, không chỉ triển khai cho dân biết những đường lối chủ trương, định chế... của nhà nước, mà còn phản ảnh đươc tâm tư, nguyện vọng của dân, để nhà nước có thể điều chỉnh các chính sách sao cho hợp ý dân, phục vụ dân tốt nhứt. Hiểu công cụ là tay sai thì chỉ có bọn Mao-ít chứ đâu phải người Mác-xít!

Cả tập thể Vì Dân cùng say mê dấn thân vào cuộc đổi mới, chưa bao giờ thấy làm báo thú vị như vậy.

Loạt bài về vụ trù dập phi công Phạm Trung Thành và những tiêu cực ở tổng cục hàng không là cú mở màn đẹp mắt cho cuộc đổi mới báo chí. Thành được phục hồi công tác, tổng cục trưởng về vườn, ngành hàng không được quyết định giao về cho dân sự... Sau bài báo về Trí trước đây, trường hợp này một lần nữa cho Phong thấy sức mạnh ghê gớm của báo chí.

Có đường lối thoáng hơn, mạnh tay viết về những vấn đề dân chủ dân sinh, chống tiêu cực, mở cửa nhìn ra thế giới, số phát hành của Vì Dân tăng lên từng kỳ. Báo tiếp tục phát triển nhanh, tăng bốn kỳ một tuần, rồi ra thêm tờ Tuần San khổ nhỏ, in màu, nội dung thiên về văn hóa nghệ thuật, thể dục thể thao, giải trí. Một năm sau lại có thêm tờ nguyệt san Thư Giãn, chuyên châm biếm, hài hước, cười chê những hiện tượng xấu, tiêu cực xã hội.

Ba tổ chức mấy đợt thi tuyển phóng viên, đồng thời mở chiến dịch săn đầu người, lôi kéo cây bút giỏi các nơi về với Vì Dân. Hai phóng viên trẻ vừa đầu quân là Sơn Hà và Toàn Thắng, sau hai tuần đóng vai dân chơi thâm nhập thực tế đã tung ra loạt phóng sự chấn động về Tuyệt Chiêu Quán, một điểm án chơi nhầy nhụa bất khả xâm phạm do được bảo kê bởi một quan chức ngành công an, từng nổi tiếng dũng cảm trong đánh Mỹ. Bà chủ quán này chính là bồ của ông ta.

Lần đầu tiên một tờ báo dám đụng đến một sếp có tầm cỡ như vậy trong ngành này. Sáu giờ sáng báo phát hành, bảy giờ không còn một tờ trên các sạp. Đồng nghiệp các nơi rất lo âu cho sự an toàn của Vì Dân vì dám cưỡi lưng cọp. Nhưng nhờ đầy đủ chứng cứ trong tay Vì Dân lại thắng. Tuyệt Chiêu Quán bị đóng cửa, bà chủ vào tù, ông sếp mất chức.

Điều đáng tiếc duy nhất sau loạt bài là con gái của ông sếp do không chịu đựng nỗi cảm giác sụp đổ, hụt hẫng, đã tự tử. Ba bần thần suốt mấy ngày khi hay tin. Trong họp tổng kết đợt bài, anh tự kiểm điểm do không lường được khả năng gây tác hại này nên đã giữ những chi tiết về đời tư không cần thiết, đó là một bài học chua xót phải ghi nhớ. Riêng với Phong, chưa bao giờ anh ý thức được về quyền lực của báo chí như lần ấy anh lại nhớ lời ba dặn, “quyền lực của nhà báo rất lớn, hãy tâm niệm làm báo là để giúp người”. Chống lại các tệ nạn cũng là một cách giúp xã hội sống tốt hơn, nhưng chỉ hơi quá tay trong phê phán là đã có thể nhấn chìm một số phận. Cảm giác về quyền lực còn rất dễ khiến người làm báo bị say men chứng tỏ sức mạnh của mình, đó là điều cực kỳ nguy hiểm trong nghề này.

Nhưng đổi mới là một công cuộc không hề dễ dàng. Cuộc đấu tranh với các căn bệnh bao cấp, độc quyền, thiếu dân chủ, không minh bạch... thâm căn cố để bao đời và ăn luồng bám rễ nhau chằng chịt, tường đồng vách sắt, diễn ra quyết liệt và dai dẳng. Cái cũ không cam lòng chịu thua, từng lúc phản công, ngay trong từng con người tưởng đã đổi mới nhưng vẫn còn bị lướng vướng nhiều quan niệm bảo thủ khó thay đổi.

Cuộc đổi mới nhọc nhằn ấy còn chịu ảnh hưởng từ một nước bạn. Không ngờ từ những bước đi tốt đẹp ban đầu, nó lại chuyển hướng và đánh sập sự tồn tại của thể chế chính trị nhiều năm xương máu xây đắp ở một loạt các nước Đông Âu. Điều đó khiến những nhà cải cách trong nước buộc phải điều chỉnh đường lối của mình chặt chẽ hơn, ngăn chặn tuyệt đối khả năng “diễn biến hòa bình”[2]. Kinh nghiệm lớn: văn hóa tư tưởng là trận tuyến quan trọng nhất vì tác động trực tiếp đến nhận thức của người dân, điều khiển hành động của họ. Trong bước siết lại ấy, báo chí chính là những nạn nhân đầu tiên vì luôn quá đà, “cầm đèn chạy trước ô tô”, bị cán bẹp dí. Người đầu tiên lãnh đạn là tổng biên tập một tờ tuần báo văn nghệ, vì liên tục cho đăng những bài kêu gọi đổi mới triệt để, phê phán có tính phủ nhận cái cũ.

Vì Dân cũng bị “sai phạm nghiêm trọng” liền mấy vụ vì quá hăng đổi mới, chống tiêu cực. Nặng nhất là loạt bài về tòa án. Sau khi Sơn Hà dày công thực hiện phóng sự Những chuyện không bình thường ở tòa án viết về những chuyện tiêu cực trong xét xử các án dân sự liên quan đến nhà đất, là đến Toàn Thắng với loạt Đi tìm người tình của ông quan tòa, gây cơn địa chấn mạnh hơn cả vụ Tuyệt Chiêu Quán. Đó là câu chuyện về một ông phó chánh án tòa án thành phố đi khách sạn mua dâm bị bắt. Được tha về, ông lại dùng thế của mình kéo cô gái điếm ra khỏi trại giam. Vì Dân lôi ra luôn việc ông này vừa xử một em bé năm năm tù vì tội ăn trộm năm con vịt, trong khi xử án treo cho năm tên hiếp dâm tập thể một cô gái. Trang Câu lạc bộ của tờ Tuần San cho đăng bài thơ Vụ án... năm con vịt của Đồ Dôm, trong đó có bốn câu:

... Bao Công thời đại sướng như tiên

Kẻ tha kẻ bắt quá ư nghiêm

Ăn cướp, hiếp dâm cho tại ngoại

Còn ăn trộm vịt phải bị xiềng...

Bài thơ trào phúng này bị phê phán là thiếu xây dựng, bôi bác luật pháp quốc gia, vi phạm tinh thần một loạt các chỉ thị, nghị quyết, luật lệ... cụ thể về chống tham nhũng và về nghề báo.

Trước đó, tờ Thư Giãn cũng bị kết tội nặng khi cho đăng lại tranh biếm của một họa sĩ nước ngoài. Tranh này gồm hai cảnh. Cảnh một vẽ người Mỹ bám càng trực thăng bay đi năm 1975, đông đảo người đứng nhìn bên dưới. Cảnh hai vẽ các doanh nhân Mỹ bám càng trực thăng bay trở lại, vali rơi vãi đôla rợp trời, cũng có nhiều người bên dưới cùng lá cờ đỏ đang bay. Bức tranh bị cho là tiếp tay nước ngoài phê phán nhà nước Việt Nam ham tiền phất cờ chào đón người Mỹ và tiền Mỹ quay lại, cho thấy nhận thức chính trị quá yếu kém của ban biên tập Vì Dân. Ba và anh em thì cho rằng không phải họ tung tiền mà quá vội vã bay sợ mất thời cơ làm ăn, đến nỗi không kịp đóng nắp vali. Giải thích ấy không thuyết phục được cấp trên. Sau mấy buổi kiểm điểm nhận sai sót, Thư Giãn buộc phải đổi người phụ trách tòa soạn.

Các quan tòa phản ứng quyết liệt, điểm lại hàng chục bài báo phê phán tòa án và công an chỉ trong vòng nửa năm trên cả ba loại báo của Vì Dân - có cả loạt bài về thực trạng bê bối và nạn đại bàng ở các trại tạm giam, giúp đưa đến sự chỉnh đốn đáng kể ở các nơi này - để thưa lên trung ương, rằng Vì Dân đang tập trung đánh vào bộ máy nội chính, sức mạnh của chính quyền cách mạng. Một anh hùng quân đội, một cán bộ công an, một quan tòa từng chiến đấu ở bưng biền ra, đã bị Vì Dân đánh bay khỏi ghế. Người ta không nghĩ đó là những công thần đã tự đánh mất phẩm chất vì những viên đạn bọc đường, là những con sâu cần được vớt ra khỏi nồi canh. Có những người nông dân áo lính rất dũng cảm trong chiến tranh nhưng lại không phù hợp khi được giao những nhiệm vụ quá sức trong xây dựng. Các điển hình về “nhiệt tình cộng với ngu dốt thành phá hoại” xuất hiện khắp nơi trong thời hậu chiến.

Sự hấp tấp, thiếu cẩn trọng của phóng viên trong khi thu thập tư liệu - thậm chí một số nhân chứng cung cấp thông tin bị áp lực đã “phản cung” sau khi báo đăng - dẫn đến vài chi tiết sai sót, thiếu chứng cứ. Chúng bị khuếch đại và hệ thống lại, đủ để tòa án tự tin quyết định sẽ khởi kiện Vì Dân về tội xuyên tạc, vu khống, gây khủng hoảng lòng tin của người dân với các nhà cầm cân công lý.

Cú phản công của các quan tòa đã làm tràn ly nước đầy, lại đúng lúc cấp trên đang cần có một bài học nhớ đời thứ hai, để làng báo hiểu ra độ sinh tử của công việc đang làm. Vì Dân không bị ra tòa, đổi lại Ba nhận hết sai sót về mình và bị cho thôi giữ chức, nhận nhiệm vụ khác không liên quan gì đến báo chí. Anh ra đi để lại một châm ngôn kiên định trở thành kim chỉ nam của Vì Dân: “Báo chí phải sống được bằng sự chi trả của người đọc”. Với sự lãnh đạo của anh, Vì Dân đạt mọi mong muốn anh đã vạch, phủ báo trên toàn quốc, được nước ngoài biết đến, trở thành tờ báo đầu tiên của cả nước chẳng những tự lập được về kinh tế mà còn giàu có, bắt đầu mơ đến việc trở thành một tập đoàn truyền thông hùng mạnh như ở các nước tiên tiến.

Sáu, phó tổng biên tập một tờ báo khác, được cử về thay. Từng tham gia đấu tranh chống Mỹ, bị tù đày ác liệt, có cha là cán bộ thời kháng chiến chống Pháp, lại vừa tốt nghiệp thứ hạng cao lớp chính trị cao cấp, Sáu rất được tin cậy sẽ đưa Vì Dân trở về đúng quỹ đạo của báo chí truyền thống.

❀ ❀ ❀

[1] Một loại trúc ở Tam Đảo

[2] Cụm từ mô tả sự thay đổi chế độ thông qua các biện pháp hòa bình.