... Tao vẫn được dạy hãy sống trung thực, chống chủ nghĩa cá nhân, “mình vì mọi người”. Thế nhưng tại sao nhìn quanh, tao cứ thấy toàn điều dối trá? Không chịu nổi cái danh hiệu “anh hùng” bịp bợm của Xuân Mới, tao quyết định nói lên sự thật thì lập tức bị đẩy đi học - đó là nhờ sự can thiệp của ba chứ không thì tao chết chắc! - rồi cũng nhờ ba mà sau hai năm tao được về làm giám đốc một xí nghiệp vật tư nông nghiệp. Tao ngỡ ngàng khi thấy người ta xúm vào rúc rỉa tài sản công vô tội vạ và dựng lên quá nhiều thủ tục mà người nông dân phải vượt qua để có được phân bón, thuốc trừ sâu, xăng dầu, máy móc.... Bộ máy hành chính không phải để giúp dân mà hành dân là chính. Trong bộ máy ấy nhan nhản người bất tài, bố trí theo thân thế, với những quy định hoạt động nhiêu khê rối rắm được soạn ra chỉ từ cái lợi của người nắm quyền...

Như vậy thì làm sao người nông dân có thể thoát nghèo được Phong? Làm sao đất nước có thể cất cánh?

Thương dạo này sao rồi?

(trích thư Tiềm gửi Phong)

Như thường lệ, tổng cục trưởng Hòa được mời lên đoàn chủ tịch. Từ hội trường nhìn lên, người ta thấy vẻ bệ vệ trang nghiêm thường ngày của ông càng được tôn lên trong không khí lễ lộc quan trọng này. Nhất là khi ánh đèn quay phim lướt qua, cái trán rộng và cao của ông bắt sáng càng nổi rõ. Ông ngẩng lên một chút, mặt hơi đăm chiêu, vừa đủ thời gian để được thu hình rồi lại cắm cúi nhìn xuống tập tài liệu.

Đặt ngay trên tập tài liệu ấy là một cuốn sổ tay nhỏ, ghi toàn những ký hiệu chỉ mình ông biết. Mỗi cán bộ cấp dưới được ông dành cho vài trang. Những việc cần triển khai với từng người, ông đều vào sổ, hàng ngày bỏ vài phút cuối giờ chiều để kiểm tra tiến độ đến đâu. Nếu chưa thấy thực hiện, nhắc nhở một lần, ông dùng bút đỏ gạch một cạnh huyền, hai lần là hai cạnh, đến lần nhắc nhở thứ ba thì một hình tam giác đỏ hiện ra, như một lời báo động. Nguyên tắc của ông: không có lần nhắc nhở thứ tư.

Cuốn sổ đặc biệt có tác dụng vào những dịp hội nghị đông đủ thế này. Từ chỗ ngồi trên chủ tịch đoàn, có tầm nhìn bao quát toàn hội trường, khi thấy mặt từng đối tượng, ông sẽ nhớ ra chuyện liên quan đến đương sự đồng thời có thể nảy ra những phát kiến mới.

Thí dụ như hôm nay, vừa lên trên này, ông phát hiện ngay thằng An đang ngồi tận hàng ghế sau cùng. An là giám đốc Nhà máy sửa chữa cơ khí nông nghiệp số 6, thuộc loại khù khờ không biết làm ăn, nhưng nhờ rất biết trên biết dưới nên vẫn được ông giữ lại trên ghế suốt mấy năm liền. An cũng hiểu vậy, càng ra sức biết điều. Thật ra, làm giám đốc trong thời buổi này có khó khăn gì? Mọi thứ đều do trên lo, trên rót. Cái khéo là làm sao được trên lo nhiều, rót đủ cho mình, mọi thứ sau đó tự nó sẽ chạy ro ro. Thấy An, ông nhớ ngay đến việc hôm qua, một thằng lính của ông xuống Nhà máy số 6 làm việc, khi về báo cáo ngay là chẳng hiểu sao trong kho bọn này lại có mấy khối gỗ lim. Gì chứ lim đóng tủ thì bền phải biết, bách niên! Lúc nghe báo ông đã nghĩ vậy, giờ thấy mặt An, ông nhớ ra ngay và cảm thấy việc mình phải có một chiếc tủ lim là hoàn toàn hợp lý. Cán bộ như ông, sau bao năm cống hiến, chẳng lẽ trong nhà lại không có được một chiếc tủ lim?

Lập tức ông ghi vào sổ tay, chỗ trang dành cho An, từ “tủ lim”. Tất nhiên việc biến gỗ lim thành tủ là việc của An. Tí nữa, trong giờ giải lao, ông sẽ gặp An nói cho cậu ta biết yêu cầu của mình, rồi mới đánh dấu vào cột “đã triển khai”. Gì chứ với An chắc ông khỏi phải dùng đến cột “đã kiểm tra”. Cậu ta luôn sẵn sàng thực hiện mọi yêu cầu của ông, huống hồ gì hôm qua, lính ông còn mang theo về một cái đơn của An xin cấp đột xuất vài món phụ tùng hiếm kèm theo dòng chữ viết riêng: “Trăm sự nhờ thủ trưởng xét giúp”. Nào thì xét! Một cái tủ lim là giá quá hời! Ấy là ông tình cảm với An lắm, do An nhận lo toàn bộ củi đun cho cả gia đình ông từ trước đến giờ. Thằng khác đừng hòng được ông tử tế như vậy.

Ông Hòa cảm thấy rất mang ơn chủ trương đổi mới cơ chế quản lý, xóa bỏ bộ máy trung gian. Hệ thống bảy nhà máy sửa chữa máy nông nghiệp cùng các chi cục ở các tỉnh với hàng trăm trạm cấp huyện trực thuộc, lập tức được ông xếp vào bộ máy trung gian. Một dịch vụ mới được mở ra, gom hết về tay ông, với tên gọi là dịch vụ sửa chữa máy tại chỗ. Nhiều tổ sửa chữa nhỏ, cơ động, trực thuộc thẳng cơ quan ông, được thành lập và đến tận cơ sở để sửa chữa máy móc theo yêu cầu. Các cơ sở cũng thích gọi các tổ sửa chữa này, do giải quyết công việc rất nhanh gọn, kịp thời vụ. Điều dễ hiểu, tất cả phụ tùng, nhất là những món hiếm quý, ông nắm trong tay. Các trạm, chi cục và nhà máy, nhiều khi dự trù trước cả năm còn chưa được ông duyệt. Bằng dịch vụ sửa chữa tại chỗ, ông tha hồ bán phụ tùng cho cơ sở với giá thương lượng, chưa kể nhiều món bổng lộc khác.

Nhiều tên cấp dưới kêu trời như bộng, có thằng còn dám chửi thẳng ông là gà mẹ cướp cơm gà con. Thây kệ, bọn bây cứ rên. Phụ tùng ông nắm chắc trong tay, và tổng cục vẫn là đơn vị duy nhất được quyền nhập và phân phối các loại máy móc, phụ tùng trong ngành, thì dù kêu rên thế nào, bây vẫn phải lệ thuộc ông, vẫn phải “biết điều” với ông. Gà con lớn rồi phải lo đền đáp cho gà mẹ, chứ để gà mẹ nuôi hoài sao được? Kêu rên làm gì?

Có người phê bình ông là cơ quan chỉ đạo lại can thiệp vào việc làm ăn cụ thể, vừa đá bóng vừa thổi còi, ai kiểm soát được? Ông cười cười, giải thích như vậy là tư duy cũ, làm việc bây giờ phải chú ý hiệu quả chứ không nên câu nệ nguyên tắc, qui định gò bó. Ông cười cười vậy, chứ thằng nào phê bình láo là chết với ông. Như thằng Bảo đấy. Cái thằng dám nói ông là gà mẹ cướp cơm gà con, rồi một hôm cán bộ của ông xuống chi cục nó, nó xách mé hỏi có đem theo nồi áp suất không. Anh cán bộ hỏi đem theo để làm gì, nó trả lời mấy anh ăn hết thịt rồi, chúng tôi chỉ còn xương, mấy anh xuống phải đem theo nồi áp suất hầm xương cho mềm mới ăn được chứ! Thằng hỗn xược! Ông sút “păng” một cái, cho về làm chuyên viên ngồi chơi xơi nước ở một trường kỹ thuật, cục xương không có mà gặm! Gì thì gì chứ ông không chấp nhận chuyện cấp dưới hỗn với cấp trên, cũng như chuyện đấu tranh đòi quyền chủ động cho cơ sở. Chủ động thế nào được? Bọn bên dưới ngày nay gớm lắm. Lơ mơ bị nó qua mặt, cười mũi liền. Thậm chí ngay cả bọn lái xe, vận chuyển bét dèm, cũng dám cà khịa với ông. Chở mấy tấn cám cho ông, chúng lui đít xe ngâm xuống vũng nước nào đó cho ướt sũng rồi vờ than là bị sụp hố. Chở được vài giỏ trứng vịt thì quăng quật đến nứt vỡ hơn nửa. Chở củi thì đỗ tít từ xa, bắt cả nhà ông vác vào bã người. Bọn đểu! Có điều ông chẳng làm gì được chúng vì chúng tép riu quá, quyền lực ông quá cao không với xuống tới. Chứ nếu bọn cán bộ trực tiếp dưới quyền mà láo vậy, ông trị ngay.

Từ khi dịch vụ sửa chữa máy tại chỗ được thực hiện, bọn trung gian càng sợ ông ra mặt. Ông duyệt cho bao nhiêu cũng phải cảm ơn. Cảm ơn không cụ thể thì ông lập tức có biện pháp. Cứ thế, từ tủ lạnh, tivi, xe Cúp, bàn ghế, giường tủ, gỗ gạch, ximăng... cho đến gạo trắng, củi đốt, trứng vịt, cám heo... khắp nơi kìn kìn chở về nhà ông. Ông nhận hết. Không vì việc lớn bỏ việc nhỏ. Thời buổi này không ăn là dại. Việc gì mà sợ? Ông đã nghiên cứu kỹ điều 226 Bộ luật hình sự. Đâu phải ông ăn hối lộ. Hoặc ông nhờ mua cái này cái nọ, rồi vì nhiều việc quá mà quên đưa tiền, hoặc người ta tự giác biếu quà cho ông. Việt Nam ta có truyền thống đối xử nghĩa tình trên dưới với nhau, đi thăm nhau còn không quên quà biếu, nói gì ngày lễ tết, đám cưới, sinh nhật, tân gia... Huống hồ chính ông cũng rất biết cách ăn ở. Anh vợ ông làm to trong Hội đồng bộ trưởng, bộ trưởng của ông bây giờ lại là đàn em ông này ngày trước. Rễ ông không chỉ bám chắc vào mảnh đất ông đang đứng mà còn đâm sâu, mọc rộng ra các mảnh đất chung quanh và nối liền với rễ của nhiều cây cổ thụ khác, nên cây đời của ông mới mãi mãi xanh tươi, vững chắc. Vuốt mặt phải nể mũi, bứt mây thì động rừng, cứ đường ông ông đi, việc gì mà sợ?

Câu chuyện sóng gió năm ngoái càng làm ông tin chắc vào ngôi sao bản mệnh của mình. Chuyện xảy ra sau chuyến ông đi công vụ nước ngoài. Đó là lần thứ ba ông đi nước ngoài trong vòng mười năm, tất nhiên cũng nhờ quyền quyết đoán của ông, chứ thư mời hai lần sau đều ghi rõ đích danh người khác, là cán bộ của ông. Sao được? Thủ trưởng phải trực tiếp đi nước ngoài mới giải quyết được công vụ chứ. Ông tuy không có chuyên môn bằng cấp gì, nhưng nắm chắc chủ trương, đường lối. Để bọn bắng nhắng bên dưới đi, dù chúng có bằng cấp chuyên môn gì gì nữa, cũng không thể tin được.

Sau khi ông về nước hai tháng, có thư của một nhóm sinh viên Việt Nam bên ấy gởi về tận Hội đồng bộ trưởng khiếu nại ông. Chúng là bạn con gái ông, cũng đang học bên ấy. Chúng thấy ông qua, mừng lắm, nhờ ông mang giúp về gia đình một mớ len, dạ. Tất nhiên chúng cũng biết điều, gởi đủ cước phí máy bay và cả khoản tiền tặng ông. Như thường lệ, trước khi về nước, ông vét hết tiền đi mua hàng, ra sân bay trong túi không còn một đồng, số hàng quá cước lần này lên mức kỷ lục. Mọi người trong đoàn đều chán ngán, không ai thèm giúp ông một xu. Các viên chức ở sân bay bạn cương quyết không chịu giải quyết linh động. Cán bộ tòa đại sứ ra tiễn cũng chịu thua. Cả chuyến máy bay chỉ còn chờ mỗi mình ông. Sợ bị bỏ lại như lần trước cũng vì quá cước không có tiền trả, ông quyết định để lại sân bay tất cả sách vở, tài liệu, đồ đạc không đáng giá, cuối cùng là cả những thứ bọn sinh viên đã gởi. Sân bay cách nơi chúng ở hàng nghìn cây số. Chúng phải bỏ mấy ngày đi nhận hàng về, có đứa bị mất. Đơn kiện của chúng gởi về nước, ông bị rầy rà một thời gian, rồi cũng tai qua nạn khỏi. Kinh nghiệm lớn của ông là khi đã có ô dù, trước phong ba bão táp cứ ỳ ra, “dĩ bất biến ứng vạn biến”, để lâu cứt trâu hóa bùn. Hàng ngày, Nhà nước có tỷ chuyện lo, hơi sức đâu mất thì giờ vào “ba chuyện lẻ tẻ”. Cán bộ nó túng thiếu quá, mình lo cho nó không nổi thì nó phải thu vén chút đỉnh để nuôi vợ con, miễn nó trung kiên là được. Gì chứ trung kiên thì ông có thừa.

Nhiều tiếng vỗ tay vang lên làm ông Hòa giật mình trở về thực tại. Người thứ hai bước lên bục báo cáo, được nhiều đại biểu hoan nghênh, là Tiềm, giám đốc một trong ba xí nghiệp cung ứng. Cung cách làm ăn của Tiềm có nhiều cái mới, được nhiều nơi ủng hộ. Đối với ông, đó không phải là điều quan trọng. Đáng nói là tay này còn nợ ông khối việc, trong đó có cái quần “rin” Mỹ cho Dũng, con trai ông. Nó thích cái quần “rin” Mỹ màu kem, ông nói mấy lần Tiềm mới gửi ra, lại là đồ dỏm. Ông gửi trả, nói mấy lần nữa, Tiềm mới gửi ra lần thứ hai, kích thước lại không vừa. ông lại gửi trả. Tính ông là vậy, làm gì cũng phải kiên quyết đạt mục đích.

Tiềm là một cán bộ trẻ, hoàn toàn khác An. Làm việc được nhưng không hề “biết điều”. Anh ta không bao giờ tự giác phục vụ ông, chuyện gì cũng phải đợi nói cụ thể. Thái độ lại lừng khừng, việc gì giao cũng phải nhắc nhiều lần. Sở dĩ ông chưa đổi được cái ghế của Tiềm vì Tiềm không làm gì bậy. Hai năm anh ta làm giám đốc, xí nghiệp đi lên, năm nào cũng được nhận bằng khen. Anh ta lại là con của thứ trưởng một bộ khác. Gốc ông Hòa to hơn nhưng muốn chơi được Tiềm phải có bài bản kín kẽ. Vả lại, ông đang “nuôi” Tiềm cho một vụ lớn: cái nhà. Ông sắp tới tuổi hưu. Mấy năm nay ông mạnh tay thu gom cũng vì vậy. Đồng lương hưu bèo bọt, đến lúc đó đừng mong nhờ được ai. Mình vừa cắp cặp ra khỏi cơ quan, một cái gật đầu chào của thằng bảo vệ chưa chắc đã có.

Nhà ông Hòa ở khu bộ đội, lâu nay bồi đắp đã khá tươm tất. Con rể ông là bộ đội về ở chung hộ, cũng do ý ông. Lấy cớ phải giao nhà lại cho bộ đội - thật ra là cho thằng rể và vợ nó, chứ bộ đội nào nỡ đòi nhà ông - ông xin cấp một căn nhà khác. Được đồng ý trên nguyên tắc rồi, ông bày tỏ thêm nguyện vọng: được sống những năm tuổi già ở thành phố ấm áp phía Nam. Do đó thay vì được nhận nhà - ông biết chắc là rất khiêm tốn trong một khu tập thể đang được xây dựng - ông xin được nhận số tiền trị giá căn nhà ấy, để vào dựng đỡ một căn nhà nho nhỏ trong kia.

Xí nghiệp của Tiềm nằm ở thành phố ấy. Trong phạm vi quản lý của Tiềm, có một kho lớn rộng hàng mấy hecta ở ngoại ô. Trong vành đai kho, có ba căn nhà tư nhân xây cất trái phép trước giải phóng, có cả vườn cây ăn trái. Tiềm đã cầm quyết định của thành phố cho phép giải tỏa ba căn nhà ấy, để mở rộng kho. Thật ra, ông Hòa biết việc mở rộng kho vẫn chưa đụng đến phạm vi ba căn nhà, và chính Tiềm cầm quyết định rồi mà vẫn trù trừ vì thương hại ba gia đình ấy chẳng biết phải chuyển đi đâu. Đó là việc Nhà nước lo, không hơi đâu duy trì cái tính thương người vớ vẩn. Ông có ý kiến dứt khoát với Tiềm như vậy. Xí nghiệp sẽ có khoản tiền bồi thường theo đúng qui định, ông sẵn sàng duyệt cho khoản ấy, lố một chút cũng được. Vậy thôi. Rồi trên những nền nhà và vườn cây ăn trái ấy, căn nhà nho nhỏ của ông, chừng hai trăm mét vuông thôi, sẽ mọc lên. Sắt thép, ximăng, gỗ gạch..., mấy năm nay ông lo đã tương đối, đang gửi chỗ này chỗ nọ trong ấy. Thiếu bao nhiêu Tiềm đắp thêm, ông sẽ không quên công. Tiềm cho giải tỏa nhà là mọi việc bắt đầu. Đến khi ông về hưu, vợ chồng ông có ngay nơi an dưỡng và sinh lợi. Mộng cuối đời ông chỉ đơn giản thế, vậy mà...

Sổ tay ông ghi: nhà: một hình tam giác. Không được. Cái thằng Tiềm này! Nhắc ba lần, nó cứ khất “để từ từ tính, làm vậy không biết giải thích sao cho anh em thông”. Giám đốc mà sợ cấp dưới, sao làm được? Ông nói thẳng vậy, nó vẫn không hiểu. Để từ từ tính... Chắc nó muốn câu giờ, đợi ông về hưu, hết quyền. Thằng này bướng và nguy hiểm. Ông biết Tiềm, như vài tay giám đốc khác, chỉ vì kế hoạch của đơn vị, đời sống của công nhân, mới bất đắc dĩ chịu lòn ông. Cái tivi màu kỳ đó ông nhắc đến bốn lần, rồi trừng trị bằng cách ngâm suốt mấy tháng không duyệt cho nó hai thứ phụ tùng hiếm là vòng bi và bình ắcquy, nó mới hiểu ra. Có khó gì, quỹ phúc lợi nó lớn, rồi hội nghị, khách khứa thường xuyên, cứ “cấu” mỗi thứ một ít là ra ngay cái tivi. Chuyện đơn giản thế cũng không biết, vậy mà đòi làm giám đốc! Lãnh đạo gì mà “tâm lý xã hội” kém vậy? Thủ trưởng kế bên còn phục vụ không xong, nói gì phục vụ nhân dân cho trừu tượng, lớn lao?

Trong lúc ông ngồi nhìn đăm đăm vào lưng Tiềm, suy tính biện pháp thúc đẩy vụ cái nhà, thì có người khều nhẹ ông từ phía sau. Một mảnh giấy gấp nhỏ đưa tới. “Anh coi chừng thằng Tiềm. Tôi vừa nhận được tin, tuyệt đối chính xác, từ thư ký ông B: Nó vừa gởi thư riêng cho ông A và ông B, phản đối dịch vụ sửa chữa máy tại chỗ và kiến nghị nhiều điều lộn xộn lắm về tổ chức để gọi là đổi mới hoạt động của ngành. Nó định chơi trò gì vậy?”

Ông cất mảnh giấy, hai tay nắm chặt lại để tự trấn tĩnh. Đôi mắt ông vẫn nhìn Tiềm, nhưng ánh sáng trong mắt đã khác hẳn. Hừm, lại một tên muốn “tử vì đạo”? Thì cho mày tử! Ông biết gần đây sau đợt phê và tự phê, nhiều thằng cấp dưới bấy lâu nay ngấm ngầm ghét ông bắt đầu cựa quậy, rậm rịch kiến nghị này nọ. Đáng tiếc ông chưa biết cụ thể thằng nào. Giờ biết ra Tiềm, cũng chưa muộn. Chỉ cần trị một thằng làm gương, bọn còn lại co vòi ngay. Đổi mới, hừ! Trước hết tao cho đổi cái ghế của mày!

Bao giờ ông cũng nghiên cứu kỹ lý lịch cán bộ cấp dưới, để có cách ứng xử thích hợp. Thằng Tiềm dù là con thứ trưởng nhưng lớn lên ở vùng địch tạm chiếm, do bố đi tập kết bỏ lại. Lúc giải phóng nó đang học trường đào tạo cán bộ ngụy quyền, lại có anh ruột là sĩ quan không quân ngụy chết trận. Nó đi thanh niên xung phong, rồi làm giám đốc một nông trường lá cờ đầu, rồi ra Hà Nội học, rồi được về bộ nông nghiệp..., chắc cũng do gửi gắm. Thằng này lý lịch không ngon gì, nếu không có ông bố sao ngóc đầu lên nổi? Hừm, tư tưởng cũng như lối sống của nó chắc chắn chịu nhiều ảnh hưởng chế độ ngụy, ông sẽ tìm cho ra đâu là điểm yếu có thể đánh gục nó mà bố nó không thể cứu.

Lại một tràng pháo tay vang dội. Tiềm trở về chỗ ngồi, trong ánh mắt thân quý của nhiều đồng nghiệp. Không ai nhận ra có một ánh mắt khác hẳn dành cho anh, từ đoàn chủ tịch.

* * *

Giữa lúc mọi việc ở xí nghiệp Tiềm đang chạy đều, bỗng đâu hàng loạt tờ đơn ký tên chung “tập thể cán bộ công nhân viên xí nghiệp” tới tấp bay đến các cơ quan thành phố, tổng cục và bộ, tố cáo giám đốc Tiềm về tội xé rào, làm ăn vô nguyên tắc, tùy tiện đổi chác vật tư nguyên liệu bè phái cục bộ...”. Đã có đơn thì phải có thanh tra. Hai đoàn thanh tra lần lượt vào, cùng làm việc khá kỹ, vẫn không kết luận được gì về những sai phạm của Tiềm.

Dù vậy, ông Hòa vẫn thực hiện đẹp một cuộc lật đổ êm ru không tiền khoáng hậu. Trong thời gian Tiềm được điều ra Hà Nội dự một cuộc họp, toàn thể cán bộ xí nghiệp bất ngờ được gọi lên hội trường để nghe phổ biến một quyết định đột xuất: thay giám đốc Tiềm bằng giám đốc Hảo. Quyết định được công bố có hiệu lệnh lập tức, bất chấp mọi thủ tục bàn giao. Nghe đọc quyết định xong, Hảo vào ngay phòng giám đốc, bắt đầu ký tên đóng dấu và làm thủ tục đổi chữ ký chủ tài khoản tức thì.

Tiềm về, giận điên người! Mà Đảng ủy và quần chúng ở đó, cũng vậy. Ai còn lạ gì Hảo. Anh ta là đàn em thân cận của ông Hòa, từ trước tới giờ là “điển hình tai tiếng” lem nhem cả tình lẫn tiền. Tiềm cùng Đảng ủy xí nghiệp viết đơn kiện. Bí thư Đảng ủy được triệu tập riêng ra bộ. Không hiểu ông được nói gì mà lẳng lặng xin rút lại đơn. Về thành phố, ông khuyên Tiềm nên chấp nhận quyết định của tổ chức, về phòng nhân sự nằm chờ phân công.

Đích thân ông Ngà gặp bộ trưởng của Tiềm hỏi thăm trường hợp con mình, nhưng cũng chỉ nhận được những câu trả lời mơ hồ, đùn đẩy đó là quyết định của tập thể và hứa sẽ xem lại, trước mắt hãy cứ chấp hành chỉ đạo của cấp trên. Trong bóng tối, ông Hòa xoa tay cười. Đám tay chân thân tín của ông đã tìm ra lá đơn Tiềm tố cáo sự gian dối ở nông trường Xuân Mới ngày nào. Cộng với lá đơn Tiềm phản đối dịch vụ sửa chữa máy tại chỗ và kiến nghị nhiều điêu về bộ máy nhằm đổi mới hoạt động ngành, một chuyên viên ở Vụ tổ chức đã phân tích tính hệ thống trong tư duy chống đối tổ chức của Tiềm, nối kết các đặc điểm về lý lịch cá nhân. Kết hợp các lá đơn của “tập thể cán bộ công nhân viên” ở xí nghiệp Tiềm, vị chuyên viên này đưa ra nhận định không nên bố trí Tiềm vào các chức vụ quan trọng. Nhận định đó đã dẫn đến quyết định cách chức Tiềm một cách mờ ám.

Biết Phong đã bị kỷ luật vì cho đăng bài về Xuân Mới trên báo khác, và bài báo đó lại dẫn đến hệ lụy làm thiệt hại uy tín của Phong, lần này Tiềm không kể gì cho bạn nghe nữa. Những thế lực của tiêu cực cấp cao rất mạnh, một tờ báo địa phương đừng mong đụng đến.

Tiềm về văn phòng phía Nam của bộ nằm dài người hơn tháng vẫn không thấy được bố trí công tác gì. Thật lòng thì từ khi xa rừng về làm giám đốc nông trường, đi học, rồi về làm giám đốc xí nghiệp, Tiềm luôn cảm thấy như mình đang không phải là mình, đang chịu đựng một cuộc sống tù túng với những phố xá chật hẹp nghìn nghịt xe cộ khói bụi mịt mù âm thanh chát chúa, những con người mang mặt nạ thơn thớt nói cười, những nguyên tắc làm việc vô tình, cứng nhắc... Cuộc sống ấy không phải của anh. Kể cả ba Tiềm, người mẹ kế, hai đứa em khác mẹ, cái gia đình ấy như cũng không phải gia đình anh Tiềm không sao hòa nhập được. Còn đâu bầu trời mênh mông cho Tiềm tha hồ căng ngực hít thở? Còn đâu những đồng đội đầu trần chân đất hồn nhiên và ngây thơ chia nhau gian khó?

Ông Ngà xót con, gợi ý rút Tiềm về một cơ quan khác của Bộ kinh tế. Tiềm từ chối vì thấy không còn hứng thú gì với mấy công việc cứ loanh quanh trong các bức tường và đống giấy tờ. Buồn chán như một con hổ bị nhốt trong chuồng, một cánh chim ưng bó cánh nhớ đại ngàn, anh quyết định về Lực lượng Thanh niên xung phong nộp đơn xin quay lại, làm bất cứ việc gì cũng được. Có rất nhiều lý do để người ta đến với thanh niên xung phong, nhưng ở lại hẳn có lẽ chỉ có một: Cuộc sống ở đó thích hợp và quen thuộc đến mức đã trở thành máu thịt. Hạnh phúc của họ không phải là vật chất, tiền bạc, mà là một điều gì đó rất giản dị, như cảm giác được sống vô ưu giữa thiên nhiên, cùng làm một điều gì đó có ích, giữa những bạn bè đồng điệu...

Ông Hòa ngạc nhiên nhìn Tiềm bước đến chặn đường ông trước cửa văn phòng. Thoáng sợ hãi, ông lùi lại mắt nhìn quanh:

– Đồng chí muốn gì?

Tiềm cười:

– Tôi không đồng chí với ông. Nhưng ông đừng sợ, tôi không làm gì ông đâu. Hôm nay tôi chỉ đến để chào ông trước khi từ giã cái tổng cục này. Chào ông để nói một câu thôi.

– Câu... gì? - Ông Hòa lắp bắp.

– Tôi là người Sài Gòn - Tiềm nói chậm rãi, rõ ràng từng chữ - Và người Sài Gòn chúng tôi không chơi mấy trò mèo bẩn thỉu. Chúng tôi khinh!

Tiềm nhổ một bãi nước bọt xuống trước mặt ông Hòa rồi quay lưng. Balô trên vai, anh bước ra khỏi cổng tổng cục, chia tay không chút quyến luyến với con đường hoạn lộ.