Buổi chiều, lễ khai giảng cho tân sinh viên được tổ chức tại nhà thi đấu. Trên đường đi, Lý Phong vẫn luôn huyên thuyên với Triệu Giáp Đệ rằng việc không đi học môn tiếng Anh là một điều thiếu khôn ngoan thế nào, còn cô giáo tiếng Anh trẻ đẹp kia lại diễm lệ động lòng người ra sao. Từ "nghiêng nước nghiêng thành" đến "họa nước hại dân", rồi lại tới "trầm ngư lạc nhạn, bế nguyệt tu hoa", cậu ta lôi hết ra mọi từ ngữ tốt đẹp nhất, phun nước bọt tứ tung, cổ họng khô khốc. Triệu Giáp Đệ không có phản ứng gì mấy, chỉ đang thầm nghĩ không biết vị lão hiệu trưởng kia có nói gì trong lễ khai giảng hay không. Mã Tiểu Thao – người vừa bước chân vào ngày đầu tiên đi học đã quyết tâm cúp học tới cùng – thì mang vẻ mặt hoài nghi. Thẩm Hán – người lần này có thế giới quan, giá trị quan và quan niệm tình yêu hoàn toàn đi ngược với Lý Phong – cũng phá lệ hùa theo, lập tức khơi dậy hứng thú của Mã Tiểu Thao, khiến cậu ta quyết định buổi học tiếng Anh tới nhất định phải đi ngắm dung nhan của cô giáo.

Giữa dòng người cuồn cuộn đổ về nhà thi đấu, Triệu Giáp Đệ có đôi mắt rất tinh tường, thoáng thấy bóng dáng cô độc của lão hiệu trưởng. Vẫn là cái lưng còng, hai tay chắp sau lưng, bước chân rất chậm, bên cạnh không có lấy một vị lãnh đạo nhà trường nào đi cùng. Điều này mang lại cho Triệu Giáp Đệ một cảm giác rất kỳ lạ, tựa hồ như vị Phật Di Lặc mỉm cười này lúc gặp mặt riêng thì chẳng có chút phong thái khí độ nào, bóng lưng hiu hắt bước đi giữa biển người, ngược lại lại mang theo chút cảnh giới thê lương tráng liệt.

"Đó chính là hiệu trưởng trường chúng ta." Triệu Giáp Đệ chỉ tay về phía ông lão ở đằng xa.

"Hả? Chỉ là ông lão gù lưng đó thôi á?" Lý Phong trợn tròn mắt. Cậu ta chưa từng tiếp xúc trực tiếp với ông lão như Triệu Giáp Đệ, tự nhiên cũng chẳng có cảm nhận gì đặc biệt. Dù sao trên đời này, bất kể là cán bộ cấp cao thuộc diện bộ trưởng tỉnh ủy nắm giữ quyền lực to lớn, hay là cựu đầu sỏ thương mại nắm trong tay khối tài sản bạc tỉ, một khi ném vào giữa đám đông, phần lớn cũng giống như Triệu Giáp Đệ mà thôi, vừa mờ nhạt lại chẳng nổi bật.

Bởi vì đi chậm, lão hiệu trưởng liên tục bị những sinh viên đang hưng phấn chen chúc xô đẩy, nhưng ông lão cũng chẳng để tâm, cứ thong thả tiến bước. Thẩm Hán lập tức tiên phong xông lên trước, mưu toan dìu dắt vị lãnh đạo số một – người mà chỉ cần hắt hơi một cái trong ngôi trường này cũng đủ khiến một đám phó hiệu trưởng, phó bí thư phải toát mồ hôi hột. Lão hiệu trưởng nheo mắt quay đầu nhìn Thẩm Hán một cái, mỉm cười, khẽ lắc đầu, tiếp tục một mình bước đi.

Thẩm Hán gãi gãi đầu, cẩn thận từng li từng tí đi theo sau ông lão.

"Đúng là kẻ nịnh hót." Lý Phong lầm bầm.

Mã Tiểu Thao thì đeo tai nghe MP4, tai ngơ mắt điếc.

Mỗi lớp xếp thành hai hàng nam nữ riêng biệt, Triệu Giáp Đệ lại một lần nữa chọn ngồi ở hàng cuối cùng. Rất nhiều người mang theo MP3, thậm chí là PSP, ít nhất cũng có một hai cuốn tạp chí báo chí vì sợ buồn ngủ. Đã trải qua vô số buổi lễ tụ họp nhàm chán vô vị kể từ ngày đầu tiên bước chân vào cổng trường, chẳng ai mong đợi có thể nghe được điều gì mới mẻ ở cái dịp này cả. Bây giờ phỏng chừng đến cả đứa trẻ con mẫu giáo cũng biết cái lý lẽ "chim đầu đàn dễ bị bắn", quả nhiên, những lời phát biểu rập khuôn của lãnh đạo, màn phát biểu tẻ nhạt của tân sinh viên, hơn hai ngàn con người mơ màng buồn ngủ. Triệu Giáp Đệ – người tham gia buổi lễ mang theo cuốn sách "Con đường nô lệ" – nhân cơ hội quan sát tình hình địch, phát hiện cố vấn học tập không có thời gian để ý đến đám sinh viên tâm thần phân tán, sau đó lại đau trứng nhận ra lớp mình là một sự tồn tại bi tráng với nguồn tài nguyên mỹ nữ khan hiếm nhất. Cậu cố tình liếc nhìn lớp của Châu Tiểu Mặc Man, quả nhiên vừa so sánh liền làm nổi bật lên khung cảnh mỹ nữ như mây bên đó. Triệu Giáp Đệ thở dài thườn thượt cúi đầu tiếp tục đọc sách, tự ám thị bản thân rằng trong sách tự có nhan ngọc. Cậu không hề nhìn thấy vị lão hiệu trưởng vốn không lên bục chủ tịch phát biểu lại đang rất khiêm nhường đi một vòng quanh tốp cuối của tất cả các lớp thuộc các học viện.

Khi lễ khai giảng gần đi đến hồi kết, ông cuối cùng cũng thong thả bước lên bục chủ tịch, khiến mấy vị lãnh đạo nhà trường vốn được thông báo là hiệu trưởng sẽ không lên bục giật mình đứng phắt dậy, vội vàng nhường ghế. Hai ngàn mấy con người nam thanh nữ tú ở dưới đài cuối cùng cũng có một số người ngẩng đầu lên, muốn biết đã xảy ra chuyện gì, kết quả lại nhìn thấy một ông lão trông giống như bác bảo vệ, xách theo một đôi giày vải, tự mình cầm lấy micro rồi đi thẳng lên bục diễn thuyết. Không có bản thảo phát biểu, không có MC giới thiệu trước, ông ho khan hai tiếng, điềm tĩnh nói: "Các vị đồng nghiệp, các bạn học sinh sinh viên, hôm nay tôi không muốn đại diện cho ai để phát biểu cả, mà chỉ lấy tư cách là một ông lão đã cắm rễ tại ngôi trường này tròn 50 năm, và sắp sửa rời khỏi nơi đây, để nói vài lời với hơn 2000 tân sinh viên."

Giọng nói của ông lão không lớn, nhưng lại truyền tải rõ ràng đến tai từng người có mặt trong nhà thi đấu.

Phía dưới đài lập tức xôn xao bàn tán, ai nấy đều thì thầm to nhỏ.

Một tay ông lão cầm micro, tay kia vẫn chắp sau lưng, đeo cặp kính mọt sách dày cộp, đi một đôi giày vải đế cao su rẻ tiền, diện mạo trông chẳng khác nào một lão nhà quê. Mặc kệ sự ồn ào dưới đài, ông tiếp tục nói: "Khu học xá chúng ta đang sống có một cách gọi không được chính xác lắm: Thành phố Đại học Dương Phố. Trên mảnh đất này có Phục Đán, có Đồng Tế, có Quân y Đại học số 2, còn có Đại học Tài chính và Kinh tế, ngoài ra còn gì nữa nhỉ? Tôi không nhớ rõ lắm, tin chắc rằng các bạn cũng không quá rõ ràng. Điều này có nghĩa là, nếu có ai hỏi về ngôi trường của chúng ta, sau khi họ chật vật lắm mới nghe rõ lời giải thích của các bạn, sẽ chợt bừng tỉnh đại ngộ: 'Ồ, hóa ra là cái trường đại học nằm bên cạnh Đồng Tế và Quân y Đại học số 2 ấy hả?'. Hoặc giả như có ngày bạn đi dạo ở khu trung tâm Thượng Hải, đợi mãi không thấy xe buýt, bèn bắt taxi đến Thành phố Đại học Dương Phố, tài xế nhất định cũng sẽ không biết cái chỗ quái quỷ này đâu, thế nên bạn đành phải nói: 'Bác tài ơi, hay là bác cứ đưa cháu đến Đại học Đồng Tế trước đi'."

Cả hội trường bật cười lớn.

Lão hiệu trưởng cũng cười theo, chỉ là bục chủ tịch vừa nãy còn đang trò chuyện rôm rả nay lại im phăng phắc, ai nấy đều câm như hến sợ sệt. Ông lão nhẹ nhàng tháo kính xuống, dùng vạt áo lau qua rồi đeo lên, tiếp tục nói: "Cho nên nói thật lòng, đây không phải là một trường đại học có thể khiến bạn chỉ cần nhắc tên ra là đã giành được những tiếng reo hò hâm mộ. Tôi không biết trong số hơn 2000 học sinh sinh viên có bao nhiêu người đến đây với vẻ mặt đắc ý, cảm thấy sau khi đã vượt qua tám mươi mốt kiếp nạn thì có thể thong thả vui chơi hưởng lạc, cũng không biết có bao nhiêu kẻ cúi đầu thất thểu đến đây, chỉ để kiếm lấy cái bằng rồi bước chân ra xã hội, làm chân sai vặt, bưng trà rót nước cho sinh viên Phục Đán, sinh viên Bắc Đại Thanh Hoa. Về điểm này, một ông lão như tôi – người bước chân vào trường từ năm 20 tuổi và chưa từng rời đi cho đến tận bây giờ – vẫn muốn nói vài lời đáy lòng. Đời người chỉ có một điểm cuối, nhưng lại có rất nhiều điểm khởi đầu. Từ lúc sinh ra trong bụng mẹ là điểm khởi đầu lớn thứ nhất, cái này thì không ai có thể thay đổi được. Tiếp theo là tiểu học lên trung học cơ sở, trung học cơ sở lên trung học phổ thông, lại là hai điểm khởi đầu mới. Sau đó, rất nhiều đứa trẻ lại đem việc cao trung lên đại học coi trước là điểm cuối của cuộc đời, đây đều là một loại thái độ vô trách nhiệm. Sau 18 tuổi, bạn có thể không cần chịu trách nhiệm với cha mẹ mình, nhưng ít nhất bạn phải học cách bắt đầu chịu trách nhiệm với chính mình. Tôi nhớ có một câu nói thế này, do một vị học trưởng nào đó của các bạn sau khi say rượu đã nói với tôi: 'Cho dù có bị giẫm đạp thành một bãi bùn nhão, cũng phải nặn ra được một nhành hoa đuôi chó'. Nếu tôi nhớ không lầm, cậu ta xuất thân từ một huyện nghèo khó, học phí năm nào cũng thiếu nợ, toàn bộ đều dựa vào việc giành học bổng ở trường và làm bốn công việc vặt cùng nghề gia sư trong cả hai kỳ nghỉ để dành dụm từng đồng một. Đến ngày tốt nghiệp, cậu ta nói câu đó với tôi, bữa rượu hôm đó vẫn là tôi trả tiền. Bây giờ, cái tên trong suốt bốn năm đại học từng mượn 512 cuốn sách từ thư viện để phá vỡ kỷ lục của trường này, có lẽ mười mấy năm nữa khi cậu ta bước ra khỏi Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, quay lại Thượng Hải, sẽ trở thành cấp trên của tôi rồi đấy."

Lần này tiếng cười đã thưa thớt hơn rất nhiều.

Lão hiệu trưởng mỉm cười, đảo mắt nhìn quanh hai ngàn gương mặt non nớt dưới đài, nói: "Tôi không yêu cầu các bạn phải giống như vị học trưởng kia, mỗi năm mượn hơn một trăm cuốn sách, tôi cảm thấy một năm đọc khoảng hơn 30 cuốn là xấp xỉ rồi. Đương nhiên, đó nhất định phải là những cuốn sách nằm ngoài giáo trình. Nói thật lòng, những cuốn sách mà trường đại học ép buộc các bạn phải đọc ngược lại đều là những thứ không có tác dụng mấy. Những tác phẩm mà các bản thân các bạn chủ động muốn đọc, muốn nghiền ngẫm, muốn phản tư, mới chính là tài sản tinh thần ảnh hưởng đến suốt cuộc đời các bạn. Tôi, một đứa con nhà nông bình thường, năm 20 tuổi chật vật thi đậu đại học, 26 tuổi bắt đầu làm thầy giáo, dạy chữ trồng người cho đến tận ngày nay, chỉ chứng minh được một điều: cho dù chỉ là một con cóc ghẻ, nếu có thể kiên trì làm phong phú bản thân trong mấy chục năm như một, thì sớm muộn gì cũng có ngày nhảy khỏi cái ao để ăn thịt thiên nga. Miếng thịt thiên nga này có thể là đào lý khắp thiên hạ, có thể là ôm được người đẹp về nhà, cũng có thể là công thành danh toạ vẻ vang cho tông đường, hay thậm chí trở thành một nhà tài chính vĩ đại. Tôi đã thẹn với lòng rồi, không còn hứa hẹn gì nữa, cũng vẫn luôn chờ đợi ngày mà các bạn tự thấy mình không còn hổ thẹn với bản thân. Có lẽ nghe đến đây, rất nhiều bạn học sẽ hỏi: Dựa vào đâu mà một ngôi trường không có gì nổi bật như ông lại bắt chúng ta phải phấn đấu vươn lên? Phải rồi, ngôi trường này vốn chẳng có những tòa nhà cao tầng mọc lên như nấm vốn tràn lan ở các trường đại học Trung Quốc, cũng chẳng có mấy vị đại sư bị các học phủ Trung Quốc tập thể phớt lờ suốt nhiều năm qua. Dựa vào cái gì chứ?"

Lão hiệu trưởng dừng lại một nhịp, chỉ tay vào chính mình, rồi lại chỉ ra toàn bộ hội trường dưới đài, nói:

"Dựa vào chính mình."

Cả hội trường chìm vào im lặng.

Ông lão khôi phục lại vẻ mặt cười đùa nhẹ nhõm, nói: "Được rồi, làm lỡ mất thời gian nghe hát đọc báo của mọi người nhiều như vậy, tôi rất xin lỗi. Tan họp."

Ngay từ câu nói đầu tiên của lão hiệu trưởng, Triệu Giáp Đệ đã khép lại cuốn danh tác kinh tế học kia lại, nghe trọn vẹn từng chữ không sót câu nào.

Cậu biết vị học trưởng mà lão hiệu trưởng nhắc đến chính là một trong số rất ít những người bạn có thể tâm sự thật lòng thật dạ với Triệu Tam Kim. Tám năm trước, người đó bước chân vào Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, trải qua bao thăng trầm cuối cùng cũng một bước mây xanh. Triệu Giáp Đệ không hiểu những khúc mắc chông gai trong khoảng thời gian đó, lại càng không rõ những con sóng lớn cuồn cuộn đằng sau lưng người đàn ông kia, nhưng cậu chắc chắn một người đàn ông như thế, việc phất lên như diều gặp gió là điều hiển nhiên trong tình lý. Cậu đứng dậy cầm lấy chiếc ghế nhựa rời khỏi nhà thi đấu, nhìn những tân sinh viên đại đa số sau một hồi ngạc nhiên sững sờ lại quay về với bản chất nhẹ dạ lông bông ban đầu. Triệu Giáp Đệ trầm mặc không nói, đây mới chính là nhân sinh đích thực. Mỗi người đều tiến lên hoặc trượt dốc theo quán tính, phần lớn đều là những con ếch từ từ chết đi trong nồi nước đang đun sôi, ngu muội vô tri đến mức ngay cả cái ý định nhảy ra ngoài cũng không có nổi.

Lão hiệu trưởng vẫn rời đi tách biệt với đại đội ngũ lãnh đạo nhà trường, chỉ có điều lần này bên cạnh có thêm một người phụ nữ xinh đẹp mặc trang phục công sở công sở đi cùng. Người phụ nữ trông chừng khoảng ba mươi tuổi ấy mang một vẻ đoan trang tao nhã rất ra dáng người phụ nữ gia đình. Triệu Giáp Đệ chỉ thoáng thấy một góc nghiêng kinh diễm và một tấm lưng thon thả.

Khoảnh khắc ấy, trái tim nhỏ bé của Triệu Giáp Đệ đập thình thịch liên hồi. Mẹ kiếp, cuối cùng cậu cũng đụng độ phải nữ thần U80 rồi.