Đẹp là một nhu cầu

CHỦ NGHĨA TỐI GIẢN VÀ VẺ ĐẸP (NGHI THỨC TRÀ ĐẠO)

Triết lý của Trà không phải là chủ nghĩa thẩm mỹ đơn thuần với nhận thức thông thường về nghĩa của cụm từ đó, bởi nó thể hiện toàn bộ quan điểm của chúng ta về con người và tự nhiên trong sự liên kết với đạo đức và tín ngưỡng. Nó là phép vệ sinh, bởi nó buộc chúng ta sạch sẽ; nó là phép chi tiêu, bởi nó khiến chúng ta thoải mái trong sự đơn giản thay vì phức tạp và tốn kém; nó là đức lý, bởi nó định nghĩa cảm giác của chúng ta về việc là một phần của vũ trụ này.

– Kazuko Okakura, Trà thư

Mỹ học phương Đông bắt nguồn từ Đạo giáo, nhưng chính Thiền tông đã ứng dụng nó vào cuộc sống hằng ngày. Cuốn sách Trà thư của Kakuzo Okakura được viết với mục đích “biến” những độc giả của mình thành “tín đồ của Trà đạo” và “quý tộc về hương vị”.

Trà đạo là một nghi thức bao gồm các giá trị mỹ học và triết học, như một cách biểu thị của lối sống quy củ và các quan hệ xã hội. Trong Trà đạo, tinh thần mà nó chuyển tải là một bộ nguyên tắc chặt chẽ đã được mài giũa, đơn giản hóa, trong đó đề cao các nguyên tắc về sự thuần khiết và thanh tịnh. Trà đạo đưa những nguyên tắc này đạt đến đỉnh cao mới. Đó là đỉnh cao của việc học hỏi về vật chất và tinh thần. Tinh thần và vật chất trở thành một, và kết quả là cái đẹp càng trở nên hoàn hảo.

Tính nghệ thuật là nền tảng của mọi thứ: nó hiện diện trong từng cử chỉ, đồ vật, quần áo và cách cư xử cá nhân của mỗi chúng ta. Nhiều người sưu tầm đồ vật, nhưng có rất ít người trau dồi tinh thần. Với việc sở hữu thật ít, chúng ta đã tạo mối liên kết gần gũi hơn với đồ vật, qua đó giúp bản thân đạt đến sự thanh tẩy. Những giá trị nền tảng của các hoạt động trong Trà đạo chính là những giá trị trong cuộc sống hằng ngày của chúng ta.

Người ta chuẩn bị trà bằng những dụng cụ và động tác tối thiểu, tuân thủ các quy tắc nghiêm ngặt. Một khi đã học thuộc và ứng dụng các quy tắc này, chúng ta có thể vượt qua những giới hạn về hình thức và bước vào cảnh giới cao nhất của ý thức.

Trà đạo là ví dụ thực tế về việc chủ nghĩa tối giản chính là một khái niệm đạo đức. Nó là hành trình đạt đến cái đẹp, và là cuộc kiểm tra kéo dài nhằm chứng minh rằng liệu sự duyên dáng và tiết kiệm càng nhiều càng tốt có thể mang lại kết quả như thế nào. Đối với người Nhật, ngưỡng vọng cái đẹp là một hoạt động linh thiêng, sùng kính, được chính các nhà sư và ni cô làm gương bằng sinh hoạt của họ – ngồi xếp bằng hình hoa sen, bất động trong mùi nhang thơm, xung quanh là nến và những pho tượng dát vàng, thả hồn vào cõi thanh thản và tươi đẹp. Nhà sư sống một đời khổ hạnh, trái ngược với xung quanh là những món đồ gỗ được chế tác tinh xảo, sơn son thếp vàng.

Chủ nghĩa tối giản và vẻ đẹp của những nơi như Vườn Thiền ở Kyoto, Đền Ryoanji, hay những tu viện đẹp đến ngỡ ngàng tại Hàn Quốc (mà đến nay vẫn chưa được khách du lịch biết đến nhiều) đã đưa chúng ta đối diện với cái vô hạn trong sự tồn tại của chính mình.

KHÁI NIỆM VỀ CÁI ĐẸP CỦA WABI-SABI

Không một màu sắc làm rối tông màu của căn phòng, không một âm thanh làm loạn giai điệu của vạn vật, không một cử chỉ phá tan sự hài hòa, không một từ ngữ làm hỏng sự thống nhất của xung quanh, nhất cử nhất động đều được tiến hành đơn giản và tự nhiên – đó chính là mục đích của Trà đạo... Mọi thứ đều đắm mình trong những sắc màu hòa nhã từ trần nhà cho đến sàn nhà; các vị khách cẩn thận chọn lọc những loại quần áo có màu sắc khiêm nhường. Sự chín chắn của tuổi tác là trên hết, mọi thứ gợi nhắc về những tranh giành gần đây đều trở thành cấm kỵ, mà chỉ duy nhất một nét tương phản được giữ lại giữa chiếc muỗng tre và chiếc khăn vải mềm, cả hai đều trắng một cách thuần khiết và tươi mới.

– Kazuko Okakura, Trà thư

Wabi-sabi bắt nguồn từ hệ thống các giá trị thẩm mỹ tích cực mà một cá nhân trải nghiệm thông qua những lựa chọn của anh ta sau khi đã dành một khoảng thời gian để sống tách biệt khỏi phần còn lại của thế giới và do đó, con người này sẽ biết trân trọng hơn những chi tiết nhỏ trong mọi khía cạnh của cuộc sống hằng ngày. Nó nêu lên quan niệm rằng, thế giới này phá hủy cái gì thì cũng có thể xây dựng cái đó. Nó ca ngợi sự khiêm tốn, vẻ đẹp tiềm ẩn của những món đồ chưa hoàn thiện.

Những thứ vật chất được người am hiểu wabi-sabi coi trọng chỉ ra con đường đạt đến một cảnh giới tối thượng, phi thường: từ loại giấy làm bằng gạo tạo nên những chiếc đèn cho ánh sáng trong, dịu; bề mặt nứt nẻ của bùn khô; gỉ sét và vết ố trên kim loại; những bó rễ cây xoắn vặn vào nhau; các tảng đá phủ đầy địa y...

Người Nhật đặt ra khái niệm về wabi-sabi từ thế kỷ XIV, như một hình thức thuần khiết, lý tưởng và tột cùng của chủ nghĩa tối giản.

Cũng giống như liệu pháp vi lượng đồng căn 9, tinh túy của wabi-sabi được phân chia thành những liều nhỏ vô hạn: liều lượng càng nhỏ, ảnh hưởng càng sâu sắc.

Trong Thần đạo, việc đề cao tính tiết kiệm như một cách sống đã đóng góp rất nhiều trong ứng dụng thực tế của một hệ thống các giá trị thẩm mỹ, chú trọng sử dụng các không gian khiêm tốn nhất, đơn giản nhất, cũng như sử dụng vật chất sao cho hiệu quả và hữu ích nhất.

Những bất thường mang tính ngẫu hứng, xảy ra tự nhiên được coi là đỉnh cao của thẩm mỹ: những đường vân gỗ méo xẹo, những hoa văn ngẫu nhiên xuất hiện sau khi nung gốm, hay hình dạng của một tảng đá bị nước bào mòn.

Triết lý Thiền tông luôn thận trọng trước những tác phẩm nghệ thuật và dấu ấn của người nghệ sĩ trên tác phẩm đó. Để nghệ thuật thật sự là nghệ thuật, người nghệ sĩ không thể biến mình trở thành nô lệ của đồ vật, cũng không được cho mình quyền đứng trên chúng; anh ta cũng không được lệ thuộc vào những cảm xúc, nguyên tắc và ham muốn của bản thân. Trong Thiền tông, cái đẹp là trạng thái không vướng bận, tự do thoát khỏi tất cả mọi ràng buộc. Một khi đạt được trạng thái này, mọi thứ sẽ trở nên đẹp đẽ. Đó là một trạng thái của tâm trí, là sự chấp nhận cái tất yếu, đề cao trật tự của vũ trụ, của thiếu thốn về vật chất và giàu có về tâm hồn.

CÁI ĐẸP LÀ MỘT NHU CẦU

Nếu tất cả tài sản của ta, Hai ổ bánh là những gì còn lại, Hãy bán một, rồi dùng tiền thu được Sắm một bó dạ hương lan, để nuôi dưỡng tâm hồn.

– Muslih-uddin Sa’di (Học giả Ba Tư thế kỷ XIII)

Người Nhật luôn yêu thích sự tối giản, nhưng đó là dạng tối giản mà cái đẹp là phần nội tại. Một thế kỷ trước, ngay cả những ngôi nhà đơn sơ nhất cũng là hình mẫu của sự sạch sẽ và tất cả mọi người đều biết làm thơ, cắm hoa, nấu những bữa ăn tinh tế và hoàn hảo. Thiền tông không chỉ là tín ngưỡng mà trên hết, Thiền tông là một hệ thống đạo đức. Thiền tông đóng vai trò là một hình mẫu cho tất cả những ai chọn cách sống tối giản. Ở sâu bên trong mỗi chúng ta, luôn tiềm ẩn nhu cầu đối với nề nếp trật tự và Thiền tông giải phóng con người khỏi sự sai lầm dưới mọi dạng thức của nó, kể cả những hỗn loạn về vật chất hay hình thể. Thiền tông chỉ dẫn chúng ta rằng, càng đơn giản thì càng mạnh mẽ.

Âm thanh của một điệu nhạc, chất liệu của một tấm vải mềm, mùi hương của hoa hồng – chúng ta luôn tự nhiên bị thu hút bởi những điều như thế. Đó là nguồn năng lượng và an vui.

Cái đẹp, dù là ở dạng thức nào, đều không thể thiếu với cuộc sống của con người. Là con người, chúng ta cần cái đẹp nhiều hơn mình vẫn nghĩ. Tâm hồn của chúng ta cần cái đẹp như cơ thể cần không khí, nước và thức ăn. Không có cái đẹp, chúng ta trở nên u sầu, chán nản, hay thậm chí là u mê. Cái đẹp mời ta đến chiêm ngưỡng. Cái đẹp khiến chúng ta đắm mình vào nó. Shakespeare, Bach, Ozu – tất cả giúp chúng ta kết nối trực tiếp với cuộc sống của mình.

Giữa thẩm mỹ và đạo đức có mối liên hệ chặt chẽ. Người Nhật Bản trân quý cái đẹp như thể đó là cách để họ giữ gìn tình yêu đối với cuộc sống. Họ định nghĩa sang trọng thật sự là một tình trạng mà trong đó, chúng ta cảm thấy thoải mái một cách tự nhiên dù gần như chẳng hề để ý. Một chiếc ghế tựa chất lượng tốt, thơm mùi da thuộc; một búi len cashmere; những chiếc ly uống nước trong suốt; một tấm khăn trải bàn làm bằng vải line trắng muốt; những chiếc đĩa gốm trắng luôn giữ thức ăn nóng hổi; một chiếc khăn ăn làm bằng vải bông Ai Cập dày; một bó hoa thơm ngát; rau xanh theo mùa từ khu vườn gần nhà.

Ngược lại, sự sang trọng giả tạo là để phô trương, có thể vì mục đích là để bắt chước một mốt trang trí nội thất nào đó trên tạp chí. Tuy nhiên, nội thất công nghệ cao lại không mang đến sự thoải mái, thực phẩm tuy đẹp nhưng sử dụng nhiều thành phần khó tiêu với cơ thể, những kỳ nghỉ chạy theo những điểm đến thời thượng nhưng đông đúc – tất cả khiến chúng ta rối trí và khó chịu.

SỐNG TINH TẾ, HƯỚNG ĐẾN SỰ HOÀN HẢO

Trong bí mật, anh ta bắt đầu tiết kiệm đến mức thắt lưng buộc bụng nhưng chẳng ai hay biết. Tuy nhiên, sự tu hành khắc kỷ lâu dài không hề khiến anh ta trở thành một kẻ tự cho mình là cao quý hơn người khác... Thẩm mỹ của anh ta đối với mọi thứ trở nên tinh tế hơn bao giờ hết, từ con người, vật thể, hay phép tắc...

– Marguerite Yourcenar, Memoirs of Hadrian (tạm dịch: Ký ức về Hadrian)

Khi hình thành nên một phong cách cho mọi việc bạn làm, bạn đang khiến cuộc sống của mình trở nên phong phú hơn. Phong cách có nghĩa là chải tóc trước bữa sáng, nghe âm nhạc dịu dàng trong lúc ăn, hạn chế sử dụng đồ vật làm từ nhựa và chất liệu tổng hợp nếu có thể. Phong cách có nghĩa là sử dụng muỗng nĩa bằng bạc trong mọi bữa ăn mỗi ngày, chứ không phải chỉ dùng những khi có khách.

Ở Mỹ, trong cuộc Đại khủng hoảng diễn ra vào thập niên 1930, tiền kém quan trọng hơn nhiều so với phong cách. Hầu hết mọi gia đình đều khánh kiệt, do đó tiền không còn là yếu tố chênh lệch giữa các gia đình với nhau. Sự khác biệt nằm ở ngôn từ, giáo dục, giá trị tinh thần và thẩm mỹ về đồ vật. Mọi người đều sử dụng những thứ tốt nhất mỗi ngày và trên bàn ăn, luôn có một bình hoa tươi. Chúng ta cũng có thể cố gắng để đạt đến sự hoàn hảo trong cuộc sống. Chi tiết cực kỳ quan trọng. Khi mọi thứ được sắp xếp hợp lý, chúng ta sẽ cảm thấy cân bằng. Sự hoàn hảo trong từng chi tiết sẽ giúp chúng tự do tập trung vào những thứ “lớn hơn”. Nhưng nếu bỏ qua những chi tiết nhỏ, chúng sẽ liên tục mang đến sự khó chịu cho con người.

Phong cách và cái đẹp giúp chúng ta tiến bộ và vượt qua chính bản thân mình. Ở Nhật Bản, cách cư xử và cử chỉ đẹp đẽ thể hiện sự cân bằng hoàn hảo giữa ý chí và hành động của con người. Từ cách cầm đũa đúng cho đến tư thế hoàn hảo khi ngồi trên chiếu tatami, tất cả đều gắn với một thái độ khổ hạnh được trui rèn với lòng biết ơn và sự nghiêm túc.