CHƯƠNG XVI - VỊ GIÁO SƯ PHẦN II

Ông Morrie tôi quen biết, ông giáo sư Morrie mà nhiều người biết, sẽ chẳng là người đàn ông như thế này, nếu ông không trải qua những năm tháng làm việc tại một bệnh viện tâm thần, nằm ở ngoại ô Hoa Thịnh Đốn, một bệnh viện có cái tên nghe thật bình an, Chestnut Lodge. Nơi này là nơi đầu tiên ông đến làm việc, sau khi đã lấy được mảnh bằng Cao học rồi tiến sĩ tại Đại học Chicago . Đã loại bỏ y khoa, luật, và thương mãi, ông Morrie quyết định đi vào ngành nghiên cứu, nơi mà ông có thể đóng góp cho xã hội mà không phải lợi dụng ai.

Morrie được cấp một chương trình học bổng, để quan sát các bệnh nhân tâm thần và ghi chép dữ kiện chữa bệnh của các bệnh nhân này. Bây giờ thì chương trình như thế này có vẻ thông thường, nhưng vào đầu những năm 50, đó là chương trình tiên phong. Morrie nhìn thấy nhiều bệnh nhân la hét suốt ngày. Có bệnh nhân khóc sướt mướt cả đêm. Bệnh nhân làm bậy ra quần. Bệnh nhân không chịu ăn, phải có người đè nhét thức ăn, bỏ thuốc vào, và có khi còn phải chuyền đồ ăn qua máu nữa.

Có một người đàn bà, tuổi trung niên, mỗi ngày khi ra khỏi phòng, lại nằm dài, mặt úp trên sàn lát gạch, các bác sĩ và các y tá cứ việc đi vòng qua bà. Morrie kinh hãi nhìn bà ta. Ông ghi chép mọi chuyện, đó là công việc của ông ở đấy. Mỗi ngày y như mọi ngày, buổi sáng bà ra khỏi phòng, nằm trên sàn nhà như thế cho tới tối, không nói chuyện với bất cứ ai, và mọi người cũng để mặc bà như thế. Chuyện này làm cho Morrie buồn lắm. Ông bắt đầu ngồi cạnh bà trên sàn nhà, có khi ông cũng nằm luôn trên sàn, cố làm sao cho kéo bà ra khỏi cơn đau khổ. Cuối cùng, ông đã lôi bà ngồi dậy được, có khi trở về phòng nữa. Từ đó ông suy ra rằng, bà cũng như những người khác, muốn có người lưu ý tới mình.

Năm năm làm việc tại đây, dù không được khuyến khích ông đã làm bạn được với một vài bệnh nhân, trong đó có một người đàn bà đùa với ông như thế này: "Tôi thật là may mắn được nằm đây, vì chồng tôi giàu có, cho nên ông ta chi tiền được. Ông có thể tưởng tượng nếu tôi phải nằm trong những bệnh viện tâm thần nghèo nàn hơn?"

Có một người đàn bà khác, lúc nào cũng nhổ nước miếng vào mặt mọi người, đã coi ông là một người bạn. Hai người nói chuyện hàng ngày, và mọi người trong bệnh viện cũng vui mừng là, ít nhất có người có thể trò chuyện với bà ta. Nhưng một ngày nọ, bà ta bỏ trốn, và người ta nhờ Morrie tới đem bà về. Họ đã kiếm ra được bà đang trốn đàng sau một cửa hàng gần bệnh viện. Khi Morrie tới, bà nổi giận, nhìn ông và la lên:

"Thì ra ông cũng cùng với bọn họ thôi!"

"Bọn nào?"

"Mấy người cầm tù tôi."

Morrie nhận thức rằng, hình như các bệnh nhân, trong cả cuộc đời họ, có cảm giác bị bỏ rơi và hắt hủi, làm cho họ mang cảm tưởng họ không còn có mặt trên cuộc đời này nữa. Họ cũng cần tình thương, một thứ mà các nhân viên không có đủ để ban phát. Phần đông các bệnh nhân này xuất thân từ các gia đình khá giả, giàu có, đủ biết tiền tài không đem lại hạnh phúc và sự mãn nguyện. Đó là một bài học mà không bao giờ ông quên được.

*

* *

Tôi thường hay đùa Morrie là ông vẫn còn sống trong thời kỳ những năm 60. Ông trả lời là những năm 60 nào đâu có tệ, so với thời kỳ mà chúng ta sống hiện nay.

Sau những năm tháng tại bệnh viện tâm thần, ông đến với đại học Brandeis vào đầu năm 60. Chỉ trong vòng vài năm sau đó, khuôn viên đại học này là nơi cách mạng văn hoá nóng bỏng: Ma Tuý, Tình Dục, Da Màu, chống chiến tranh Việt Nam. Abbie Hoffman đã từng học đại học Brandeis. Jerry Rubin và Angela Davis, cũng vậy. Giáo sư Morrie có rất nhiều sinh viên "cực đoan" trong lớp ông.

Có lẽ, một phần thay vì làm công việc giáo dục mà thôi, phân khoa xã hội học đã dính dáng vào các vấn đề. Thí dụ như, họ rất chống chiến tranh. Khi các giáo sư được biết một khi các sinh viên không giữ một mức điểm nào đó, thì có thể mất quyền hoãn quân dịch và bị gọi động viên, các ông bèn từ chối cho điểm. Và khi ban quản trị ra quyết định: "Nếu các ông không cho sinh viên điểm thì tất cả coi như hỏng lớp đó". Thế là thầy Morrie đề nghị: "Hãy cho chúng nó con A hết". Và các giáo sư đều làm như thế.

Những năm 60 mở rộng tầm mắt của khuôn viên đại học, và cũng nới rộng cái nhìn của các giáo sư tại phân khoa của Thầy Morrie, từ cách ăn bận, quần jeans, mang dép sandals cho tới ngày nay, cho đến cái nhìn về lớp học là một nơi sống động. Họ đã thay nhiều lớp giảng dạy bằng những lớp thảo luận, thay thế kinh nghiệm bằng lý thuyết. Họ gởi sinh viên vào vùng cực Nam cho những dự án về nhân quyền, và gởi sinh viên tới các tỉnh lớn để thực hành. Các giáo sư tham dự những cuộc biểu tình tại Hoa Thịnh Đốn, và thường thầy Morrie đi cùng xe bus với các sinh viên. Trong một chuyến nọ, ông thích thú nhìn các cô sinh viên trong những chiếc váy đầm lả lướt, với giây chuyền tình yêu, gắn hoa trên súng của mấy người lính, rồi ngồi trên cỏ, tay cầm tay hát hò, hầu thay đổi ý kiến của Ngũ Giác Đài.

"Họ chẳng thay đổi được người ta, nhưng ít ra họ cố gắng làm điều đó". Thầy Morrie nói.

Một lần nọ, một nhóm sinh viên da đen chiếm đóng khu giảng đường Ford, của trường Brandeis, quấn chung quanh bản hiệu ĐẠI HỌC MALCOLM X. Giảng đường Ford có phòng thí nghiệm ở các tầng dưới, nên nhiều người trong ban quản trị của trường lo ngại các sinh viên cực đoan này sẽ chế tạo bom. Nhưng thầy Morrie nhìn thấy rõ vấn đề chính, đó là những con người muốn người ta biết họ có tiếng nói.

Cuộc chống đối diễn ra nhiều tuần lễ. Có lẽ nó còn kéo dài lâu hơn nữa nếu thầy Morrie không tình cờ đi qua dãy nhà, và một trong những sinh viên chống đối, nhận ra vị thầy mà anh ta yêu thích nhất, và gọi ông vào từ cửa sổ.

Một giờ sau, thầy Morrie leo ra bằng cửa sổ, mang theo một bảng liệt kê những đòi hỏi của những người chống đối. Ông đem đòi hỏi này tới nói chuyện với ông viện trưởng trường đại học, và sau đó tình hình được giải quyết.

Thầy Morrie luôn là người giảng hoà tốt đẹp.

Tại đại học Brandeis, ông dạy các lớp về tâm lý xã hội, bệnh tâm thần, nhóm xã hội và sự tiến triển. Phân khoa ông không chú trọng lắm về những môn mà ngày nay gọi là: "phát triển chuyên nghiệp", mà chú trọng nhiều về "sự tiến triển của từng cá nhân con người".

Vì thế, ngày nay những sinh viên luật hay thương mãi có thể nhìn những đóng góp của thầy Morrie như là ngông cuồng. Học trò của ông làm lương bao nhiêu, họ thắng bao nhiêu vụ kiện?

Nhưng có bao nhiêu sinh viên luật và thương mãi tới viếng ông thầy học cũ, một khi họ đã rời mái trường?

Học trò của thầy Morrie trở lại thăm viếng ông luôn. Trong những giờ phút cuối của ông, đã có hàng trăm học trò cũ tới từ Boston, New York, California, London và Thuỵ Sĩ, từ những người giữ chức vụ cao tại các hãng cho đến những người dạy học từ các tỉnh lớn. Họ gọi điện thoại. Họ viết thơ. Họ lái xe từ cả trăm dặm để viếng thăm, nói vài lời, trao một nụ cười.

"Em chưa có một người thầy nào như thầy. " Họ đều nói thế.