Mao Tử Đổng quá bận rộn, nhưng ông có sự tự do; khi không muốn bận thì có thể không bận, đi nghỉ ngơi giải trí. Chu Ân Lai quá bận rộn, hơn nữa lại không có tự do; khi không muốn bận thì thường xuyên bị các sự việc cụ thể vây khốn mà không thể dứt ra được. Tôi đi theo Thủ tướng mấy chục năm, ông chỉ có một lần duy nhất vào năm 1951 là đi Đại Liên dưỡng bệnh, nghỉ ngơi vài chục ngày, đúng một lần nghỉ ngơi như thế.

Là một con người bằng xương bằng thịt, Chu Ân Lai đương nhiên cần nghỉ ngơi giải trí. Theo cảm nhận của tôi, thái độ của ông đối với việc nghỉ ngơi giải trí là tích cực, hiệu quả, "kiêm toàn cả công lẫn tư" và có mục đích rõ ràng.

Khái quát lại, việc nghỉ ngơi giải trí của Thủ tướng chủ yếu có ba phương thức và nội dung: tụ tập bạn bè, hoạt động văn nghệ, rèn luyện thể thao.

Những buổi tụ tập bạn bè được Chu Ân Lai gọi là "sự nghỉ ngơi tốt nhất".

Sau khi vào thành, tôi thấy Thủ tướng không nghỉ ngày Chủ nhật, từng khuyên ông rằng: "Thủ tướng, ngày Chủ nhật ngài cố gắng bớt sắp xếp các hoạt động đi, nghỉ ngơi nhiều một chút..."

Chu Ân Lai cười "hừ" một tiếng, nheo mắt lắc đầu, dùng động tác mang tính trẻ con ấy để biểu thị lời tôi nói là không thông, không có đạo lý.

Sau đó ông mới mở mắt nhìn tôi rồi nói:

"Các cậu vẫn chưa hiểu hoàn thế nào về tôi. Thế nào gọi là nghỉ ngơi? Tôi trò chuyện, ăn cơm với những người bạn giới văn học nghệ thuật, uống rượu uống trà trò chuyện với những nhân sĩ đảng phái dân chủ, đối với tôi thế là nghỉ ngơi tốt nhất rồi."

Nghĩ lại, điều Thủ tướng nói cũng có lý, kiểu nghỉ ngơi này thường mang lại tâm trạng vui vẻ hơn cả xem một suất diễn, thậm chí để lại ấn tượng tốt đẹp khó quên suốt mấy chục năm.

Tôi nhớ năm 1946 tại Thượng Hải, đàm phán Quốc - Cộng đã vô vọng, Chu Ân Lai vì tranh thủ hòa bình mà bận rộn ngày đêm, tâm lực kiệt quệ, chúng tôi đều khuyên ông nghỉ ngơi một chút.

Tôi nói: "Việc cần làm chúng ta đều đã làm, việc cần nghĩ cũng đã nghĩ cạn rồi, bây giờ có vội cũng vô ích, chi bằng nghỉ ngơi một chút để tĩnh quan sự thay đổi của tình hình."

Chu Ân Lai lắc đầu rồi lại gật đầu: "Việc cần làm đều đã làm, vẫn chưa thể nói thế được. Lúc nào cũng có việc phải làm, chẳng có lúc nào làm xong hết cả. Tuy nhiên, vội cũng vô ích, nói rất có lý. Chúng ta đi thăm hỏi chút đi, nghỉ ngơi tận hưởng một chút."

Thế là, Chu Ân Lai và Đặng đại tỷ đưa tôi đến nhà Liêu Mộng Tỉnh ở đường Tĩnh An Tự, Thượng Hải.

Đây là một căn hộ rất nhỏ, nhỏ đến mức khiến người ta liên tưởng đến đồ chơi. Dường như một gian phòng chỉ rộng vài mét vuông, chắc chắn chưa tới 10 mét vuông, nhưng lại đầy đủ tiện nghi. Phòng ngủ, phòng bếp, nhà vệ sinh cái gì cũng có; nhà vệ sinh có thể rửa mặt chải đầu lại có cả bồn cầu, mang lại cảm giác "nhà" hoặc gọi là "tổ ấm" cực kỳ đậm nét.

Chu Ân Lai đến đây rất thoải mái, quả thực giống như về nhà vậy, rửa tay lau mặt, đáng ngồi chỗ nào thì tự ngồi chỗ đó, đáng giúp nữ chủ nhân việc gì thì giúp một tay, chỉ có mình tôi giống như một vị khách cần người khác chăm sóc.

Liêu Mộng Tỉnh gọi Chu Ân Lai là A ca, gọi một cách thân thiết, tự nhiên, phóng khoáng. Con gái của cô ấy tên là Lý Mai, điềm đạm xinh đẹp, nhìn là biết xuất thân từ gia đình lớn, đã chịu ảnh hưởng và được giáo dục tốt.

Liêu Mộng Tỉnh mời chúng tôi ăn cua Dương Trừng Hồ, ngon tuyệt cú mèo. Nói thật, trước đây tôi chưa từng được thưởng thức món ăn tinh tế nhường này. Tuy nhiên, cũng có điểm không quen, đó là dọn cơm canh gì cũng là bát nhỏ đĩa nhỏ, nhỏ đến mức khiến người ta không dám há miệng to, không dám nhai ngấu nghiến "như hổ đói" cho đã thèm. Đến cái tổ ấm nhỏ thế này, đối mặt với bát nhỏ đĩa nhỏ, đặc biệt là nhìn thấy vẻ lịch sự nhai kỹ nuốt chậm của Chu Ân Lai và Liêu Mộng Tỉnh, tôi vô thức cũng trở nên "lịch sự" theo. Trước đây làm lính ăn lương, bát lớn cũng chưa đã thèm, chỉ hận không thể ăn cơm ăn canh bằng chậu bằng vại mới sảng khoái, mới đã đời. Bây giờ, tôi cũng từng chút một gắp thức ăn vào miệng, nhai chầm chậm, thật kỹ. Kiểu ăn cơm ăn rau thế này, nhai trong miệng là đã tiêu hóa hấp thu xong xuôi, hầu như không có cảm giác nuốt xuống sảng khoái thống khoái gì cả. Trời ạ, thế này thì đến năm nào mới ăn no được đây?

Bình thường Chu Ân Lai ăn cơm nhanh hơn tôi, nhưng đến môi trường thế này, ông lại giống như trở về với cuộc sống quen thuộc vậy, biểu hiện ra vẻ tiêu sái, tao nhã, tự nhiên, thích hợp biết bao. Tôi tin chắc, trước đây nhất định ông đã từng trải qua cuộc sống thế này.

Kiểu ăn uống này rất thích hợp để trò chuyện. Bàn về tình hình, bàn về phấn đấu, bàn về tương lai; phong vân chính trị, phong vân chiến trường, cuồn cuộn cuộn trào, quét qua quét lại trong thế giới nhỏ chưa đầy mười mét vuông này; có u sầu, có vui sướng; có sục sôi, có phẫn nộ; có máu nóng, có ôn tình, chớp mắt 2 tiếng đã trôi qua.

Sau khi cáo từ, tôi theo Chu Ân Lai rời khỏi thế giới nhỏ bé này, quay về Chu công quán ở đường Tư Nam.

"Cậu ăn no chưa?" Chu Ân Lai đột nhiên hỏi tôi.

"Hì hì," tôi ngượng ngùng cười trừ, "Bát nhỏ quá, không dám ăn, sợ không đầy một miếng là ăn sạch mất."

"Ăn sạch rồi thì có thể múc tiếp mà."

"Một miếng một bát thì tôi phải ăn mấy bát? Quay đầu truyền ra ngoài, bảo phó tư lệnh Chu phó chủ tịch có thể ăn 30 bát 50 bát cơm, thì tệ hại biết bao."

"Hahaha," Chu Ân Lai ngửa mặt lên trời cười sảng khoái. Sau đó nói: "Người Quảng Đông ăn uống là cầu kỳ nhất, đều là bát nhỏ đĩa nhỏ. Tuy nhiên, tôi tin cậu sẽ không đói lại đâu."

Tôi vô thức xoa xoa bụng, quả nhiên, không có cảm giác đói.

"Không đói nữa." Tôi nói, "Nhưng cũng không thấy no."

"Thế nào gọi là no? Không đói chính là no." Chu Ân Lai đổi sang vẻ mặt hơi mang chút u sầu, trầm ngâm nói: "Mấy ngàn năm nay, bách tính Trung Quốc giãy giụa trên ranh giới nạn đói, cái bụng cả ngày trống rỗng, khó khăn lắm mới được ăn một bữa no, tiêu chuẩn của bữa này nhất định phải nhồi cái bụng tròn vo mới gọi là no. Đến bao giờ thiên hạ không còn nạn đói nữa, thì không cần phải ăn một bữa no căng tròn cái bụng nữa. Ăn quá nhiều cũng giống như đói quá mức, đều không có lợi cho sức khỏe. Sự phấn đấu của chúng ta, chính là vì có ngày này đấy."

Bữa ăn này, đoạn trò chuyện này, để lại trong tôi ký ức tốt đẹp suốt đời không quên, ai dám bảo đây không phải là sự nghỉ ngơi giải trí tốt nhất?

Sau khi giải phóng, Liêu Mộng Tỉnh từng mời tôi và vợ tôi đi ăn cơm. Không khí thân thiết dễ chịu này tôi đã được tận hưởng thêm vài lần.

Cho dù lần nào cũng không dám há miệng lớn, buông thả cái bụng cho đã thèm, nhưng lần nào cũng có thể cảm nhận được sự thoải mái an nhàn của một kiểu nghỉ ngơi giải trí.

Thế là, tôi lại nhớ đến lời của Thủ tướng: Không đói chính là no. Nhớ đến kỳ vọng của Thủ tướng: Mong cho người trong thiên hạ đều có thể sống cuộc sống thả lỏng thế này, đừng có nhịn đói cả năm, để rồi ăn cố cho đến chết no vào mấy ngày Tết.

Sau khi vào thành, Liêu Mộng Tỉnh thường gửi cho "A ca" Chu Ân Lai ít đồ ăn thức uống. Đồ không nhiều, có gì gửi nấy, thường xuyên gửi một chút, nghe nói người Quảng Đông có thói quen như vậy.

Tống Khánh Linh cũng biết Thủ tướng thích ăn cua Dương Trừng Hồ. Cứ khoảng tháng 8, tháng 9 hàng năm, bà đều mang theo những con cua Dương Trừng Hồ vừa to vừa béo đến Bắc Kinh, mang đến là gọi điện cho tôi.

Nếu Tống Khánh Linh tự mình đến đưa cua, thì sẽ do Chu Ân Lai trực tiếp tiếp đón. Nhưng phần lớn đều do Phó quan Tùy đưa tới, do tôi tiếp nhận. Họ không nhờ người khác đưa hộ, chúng tôi cũng không nhờ người khác nhận hộ, bởi vì đây là thực phẩm đưa vào miệng. Hồi đó chịu ảnh hưởng của Liên Xô. Liên Xô đối với thực phẩm đều có yêu cầu nghiêm ngặt phải qua xét nghiệm thì mới đưa cho lãnh đạo ăn, chúng tôi đối với thực phẩm cũng có yêu cầu nghiêm ngặt.

Thủ tướng nhận được cua, có lúc cùng ăn với nhân viên công tác chúng tôi, có lúc mời Trần Nghị, Trương Thiến cùng đến ăn.

Chu Ân Lai thích kết bạn, có thể nói bạn bè khắp thiên hạ; ông thích tụ tập với bạn bè, ăn cơm, uống rượu, thưởng trà, trò chuyện.

Cán bộ trong đảng, theo ấn tượng của tôi, Chu Đức, Trần Vân, Đổng Tất Vũ, Trần Nghị, Lý Phú Xuân, Vương Giá Tường cũng như những người làm việc dưới sự lãnh đạo trực tiếp của ông như Vương Chấn, Trần Úc (từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Than), Kiều Quan Hoa, Vương Bỉnh Nam, Chương Hán Phu, cùng với các vị phụ trách địa phương Đào Trúc, Âu Dương Khâm, Tào Địch Thu, Phan Hán Niên v.v., đều là khách quý của ông, qua lại tụ tập khá nhiều. Trong đó, quan hệ với Trần Nghị là mật thiết hơn cả.

So sánh mà nói, những buổi tụ tập bạn bè kiểu này với những người trong giới văn nghệ và nhân sĩ dân chủ còn nhiều hơn nữa. Số lượng bạn bè qua lại trong những buổi tụ tập đó nhiều đến mức tôi đếm không xuể, trong đó, người giới văn nghệ thì thân thiết nhất với Quách Mạt Nhược, trong các nhân sĩ dân chủ thì qua lại với Trương Trị Trung, Phó Tác Nghĩa là nhiều nhất, tình hữu nghị sâu sắc hơn.

Chu Ân Lai thích tính cách của Trần Nghị, bảo ông ấy cương liệt mà không mất đi vẻ tiêu sái, hào hiệp mà không thiếu phần tao nhã. Chu Ân Lai đề cử Trần Nghị thay thế mình đảm nhiệm chức Bộ trưởng Ngoại giao. Trần Nghị phát biểu thường sôi sục khí thế, mặc cho cảm xúc tự do phóng khoáng, một số lời nói theo tiêu chuẩn chính thức để đánh giá thì khó tránh khỏi có chút quá đà. Có người liền báo cáo với Chu Ân Lai, bảo Trần Nghị nói chuyện giống như bắn đại bác.

"Đừng sợ bắn đại bác chứ, bắn đại bác thì mới thu hút người ta, làm rung động lòng người." Chu Ân Lai hết sức tán thưởng nói: "Anh ấy nói hay hơn tôi, khí thế hoành tráng, rất phù hợp với quốc uy quân uy của một đại quốc như chúng ta."

"Nhưng mà có những lời lỡ miệng, nói không được thích hợp lắm, không đủ chuẩn xác..."

"Câu nào cũng chuẩn xác, câu nào cũng thích hợp, thì sẽ không có khí thế hoành tráng như thế, cũng sẽ không thu hút người ta, làm rung động lòng người như thế đâu."

Chu Ân Lai nhấn mạnh giọng nói: "Phải nhìn hiệu quả tổng thể. Anh ấy nói rất hay, có khí thế hơn tôi, hiệu quả nói hay hơn tôi."

Chu Ân Lai không chỉ khẳng định, ủng hộ Trần Nghị, mà còn hẹn mời Trần Nghị cùng đi chơi ngoài trời, cùng ăn cơm. Điều này đối với Trần Nghị là sự ủng hộ cực lớn.

Hôm đó, hứng thú của Trần Nghị cực kỳ cao, giọng nói to, tiếng cười lớn. Chu Ân Lai thấy bạn bè vui vẻ, bản thân lại càng vui vẻ hơn.

"Trần lão tổng, hứng thú của anh tới rồi kìa." Chu Ân Lai lớn tiếng đề nghị: "Anh có thể ngâm một bài thơ được không?"

"Thủ tướng lên trước, Thủ tướng lên trước." Trần Nghị vội vàng khiêm nhường nhường Thủ tướng.

"Tôi không được," Chu Ân Lai lắc đầu, "Tôi không có nghiên cứu gì về thơ ca."

"Thủ tướng nhất định là muốn làm tôi mất mặt đây mà..." Trần Nghị làm ra vẻ bất đắc dĩ, miễn cưỡng đáng thương, kỳ thực trong lòng anh ấy từ lâu đã cuồn cuộn tình thơ, muốn tìm cơ hội "xả ra" cho bã rồi. Thủ tướng hiểu anh ấy nhất, cho nên căn bản không nói thêm gì nữa, nên đi thì đi về phía trước, nên xem thì nhìn về phía trước. Quả nhiên, chẳng mất bao lâu, Trần Nghị ở bên cạnh ông đã cất cao giọng, bằng cái giọng điệu giàu màu sắc âm nhạc đặc trưng của người Tứ Xuyên, lúc trầm lúc bổng ngâm tụng một tác phẩm mới. Những tác phẩm mới kiểu này, là tác phẩm tức cảnh sinh tình, thường có phần thô ráp, nhưng tình cảm chân thành thiết tha, thường sẽ giành được lời ca ngợi hoặc khen ngợi của Thủ tướng, những chỗ cá biệt cũng có lúc được góp ý chỉ bảo. Về nhà nhất định Trần Nghị sẽ "nghiền ngẫm kỹ", "gia công tinh tế" lại những tác phẩm ngâm hứng lúc đó, rồi viết thành văn bản đưa cho các bạn thơ Chủ tịch, Đổng Tất Vũ, Chu Đức, Diệp Kiếm Anh v.v. xem.

Tuyển tập thơ Trần Nghị được công bố rộng rãi có không ít bài là ra đời từ một quá trình như thế đấy.

Thủ tướng thích Trần Nghị, Trần Nghị cũng hiểu Thủ tướng, và biết Thủ tướng thích mình. Người khác không dám nói lời với Thủ tướng, không tiện nêu yêu cầu, liền tìm Trần Nghị, nhờ Trần Nghị ra mặt giúp đỡ.

Tỷ như tôi đã gặp mấy lần, Nguyên soái Hạ Long muốn mời Thủ tướng đến xem các vận động viên của mình, ngượng ngùng không dám mở miệng, liền đi tìm Trần Nghị.

"Chủ tịch và Thủ tướng chẳng phải vừa mới đi xem rồi sao?" Trần Nghị hỏi.

Hạ Long quan hệ sâu sắc với Trần Nghị, căn bản không giải thích gì cả, dùng hai ngón tay nhúm lấy tay áo Trần Nghị, kéo một cái nói một câu:

"Giúp một tay, giúp một tay. Tối gặp."

Hạ Long vứt lại Trần Nghị rồi đi luôn, không cho Trần Nghị cơ hội kêu khó. Trần Nghị cũng hiểu Hạ Long. Thời kỳ chiến tranh, Hạ Long là người nổi tiếng yêu lính như con, khi làm Chủ nhiệm Ủy ban Thể dục Thể thao, chỉ cần "đám lính" của ông muốn gặp Chủ tịch Mao, Thủ tướng Chu, ông nhất định sẽ tìm mọi cách thỏa mãn tâm nguyện của những "đám lính" đó. Bản thân không tiện ra mặt mời thì liền để Trần lão tổng ra mặt. Theo ấn tượng của tôi, chỉ cần Trần Nghị ra mặt nài nỉ Chu Ân Lai, thì chưa có chuyện Chu Ân Lai không đồng ý.

Chúng tôi cũng đều thích Trần lão tổng, bởi vì ông ấy thường có thể giúp chúng tôi làm công tác. Tỷ như Trần Nghị thích xem kịch Tứ Xuyên, thích nghe âm nhạc, thường đến kéo Thủ tướng cùng đi xem. Tình bạn sâu sắc, miệng lưỡi Trần Nghị lại giỏi ăn nói, thường khiến Thủ tướng dù bận đến mấy cũng phải đi xem cùng ông ấy, thế là đạt được mục đích mà chúng tôi làm bao nhiêu công tác cũng không đạt tới được.

Điều chúng tôi đặc biệt thích ở Trần Nghị là, ông ấy đến thường không bàn công việc, chuyên chọn những đề tài nhẹ nhàng vui vẻ để trò chuyện, thường trò chuyện khiến Thủ tướng nhẹ nhàng vui vẻ, thậm chí cười sảng khoái. Cho nên, chúng tôi đều ủng hộ Thủ tướng và Trần Nghị tụ tập trò chuyện. Thủ tướng thường đến nhà Trần Nghị làm khách, Trần Nghị cũng thường tìm Thủ tướng đến nhâm nhi trà dư tửu hậu.

Sau mỗi lần tụ tập trò chuyện như thế, Thủ tướng đều trông tinh thần phấn chấn hệt như vừa đi nghỉ mát về vậy.

Có người bảo, tụ tập bạn bè nhất định phải ở cùng những người tâm đầu ý hợp mới tốt, nếu không thì rất mệt mỏi.

Thủ tướng thì không thế. Chỉ cần là đồng chí, đồng nghiệp, bạn bè, cho dù ngàn người ngàn tính, tính tình tác phong khác nhau thế nào đi nữa, ông đều có thể trò chuyện được, đều sẵn sàng giao lưu nhiều nhất có thể, tụ tập nhiều nhất có thể. Giống như Chủ tịch nước Lưu Thiếu Kỳ là một người cần cù nghiêm túc, kỷ luật tổ chức cực kỳ nghiêm ngặt mà lại không hay cười đùa; Chu Đức thì ôn hòa đạm hậu, thong thả khoan thai; Đổng Tất Vũ một thân phong vị cổ kính; Bành Đức Hoài uy phong nghiêm khắc lại tràn trề nhiệt huyết; Trần lão tổng nhiệt liệt thẳng thắn, thường xuyên phàn nàn oán trách nêu chút ý kiến; Hoàng Khắc Thành ăn mặc tuềnh toàng nhưng lại chỉ tuân theo sự thật, không tuân theo cấp trên; Trần Cánh, Lưu Á Lâu dũng mãnh thiện chiến lại phóng khoáng, không câu nệ tiểu tiết; tất cả những con người có tính cách khác nhau, phong thái khác nhau này, Chu Ân Lai đều nói chuyện hợp ý, đối đãi tình cảm sâu sắc.

Có mấy lần, khi đón khách, Chu Ân Lai tươi cười rạng rỡ nói: "Có bạn từ phương xa tới, chẳng đáng vui sao?" Vẻ vui mừng phấn khởi của ông khiến tôi dần thể nghiệm sâu sắc hơn một chút, đó là con người có tính xã hội, cho nên những buổi sum họp vui vẻ này đương nhiên mang tính chất của sự nghỉ ngơi giải trí. Thế nhưng, điều thực sự khiến tôi có nhận thức sâu sắc hơn, vẫn là khi đồng chí, đồng nghiệp, bạn bè gặp khó khăn, rắc rối, thậm chí nguy nan, Chu Ân Lai vẫn kiên trì gặp gỡ, sum họp, điều này mới mang lại cho tôi cảm nhận mới mẻ.

Hùng Cẩn Đinh là bạn của Chu Ân Lai. Trong thời kỳ công tác ở đảng bộ ngầm Trùng Khánh, ông đảm nhiệm chức "ông chủ" của báo "Tân Hoa nhật báo", được mọi người gọi là "ông chủ Hùng", lâu dần, trở thành một danh từ riêng. Dường như trong nội bộ Đảng Cộng sản chúng ta chỉ có duy nhất một vị "ông chủ" như thế, được mọi người gọi đến tận lúc qua đời. Hai chữ ông chủ cũng thể hiện cống hiến đặc biệt mà ông đã làm cho Đảng. Vợ ông là Chu Đoan Thụ đương nhiên trở thành "bà chủ".

Chu Ân Lai, Đổng Tất Vũ, ông chủ Hùng mười mấy năm kiên trì đấu tranh trong vùng thống trị của Quốc Dân Đảng, đồng cam cộng khổ, tình bạn cực kỳ sâu sắc.

Tỷ như bố của Chu Ân Lai qua đời, đau đớn khóc lóc mà nổi cáu, chỉ có Đổng Tất Vũ, ông chủ Hùng mới dám đến khuyên can; Đổng Tất Vũ giận dỗi con trai, nổi giận đánh con trai, vợ không dám khuyên, liền mời Chu Ân Lai và ông chủ Hùng đến khuyên, khuyên một câu là ăn ngay. Cuối thập niên 30, đầu thập niên 40, cơ hội bạn bè tụ họp của họ là nhiều nhất, số lần cũng nhiều nhất. Sau khi toàn quốc giải phóng, bớt bận rộn rảnh rỗi chút, cũng thường có niềm vui tụ tập.

Năm [ND: có khoảng trống trong bản gốc], Hùng Cẩn Đinh và vợ ông đều bị phán là "ông chủ lớn tư sản" và "bà chủ tư sản".

Đúng lúc họ gặp khó khăn nhất, Chu Ân Lai không hề quên đi tình bạn.

Hôm đó, Chu Ân Lai liên tục làm việc hơn 30 tiếng đồng hồ, thể lực và tinh thần đều dần không chống đỡ nổi... Chúng tôi khuyên ông: "Thủ tướng, nên nghỉ ngơi một chút thôi."

Khuyên mấy lần liền, Thủ tướng dừng công việc lại, kêu "hừ" một tiếng, xoa mặt đứng dậy. Ông không đi vòng qua bàn làm việc bước nhanh, cũng chẳng ra ngoài vận động, mà cúi người vươn tay về phía lịch để bàn.

“Nghỉ ngơi một chút.” Vừa nói Thủ tướng vừa lật lịch để bàn: “Ông chủ Hùng sắp đến sinh nhật rồi…”

Ông dán mắt vào cuốn lịch một lát, ngước mắt lên dặn dò tôi: “Cậu chuẩn bị hai chai Mao Đài, chúng ta đi thăm ông chủ Hùng.”

Trước cửa nhà Hùng Cẩn Đinh ở ngõ Đại Điển, quận Đông Thành, ngoài những vết tích sót lại của đại tự báo và khẩu hiệu lớn, quả thật là vắng như chùa Bà Đanh. Lúc bấy giờ phong trào "lục soát nhà" đã qua đi, nơi này đối với Hồng vệ binh đã mất đi sức hút, nên không còn ai thấy hứng thú với nơi này nữa.

Chúng tôi bước lên nhẹ nhàng gõ cửa, Thủ tướng bước tới, đứng sát vào cửa sân. Chẳng mất bao lâu, cửa được mở ra, vợ chồng ông chủ Hùng đứng trước đứng sau ở trong cửa ngẩn người ra, đờ đẫn nhìn chăm chăm vào Thủ tướng.

“Sao lúc thế này mà anh còn đến nhà chúng tôi vậy!” Ông chủ Hùng cuối cùng cũng thốt lên một câu như thế, không biết là đang lo lắng cho hoàn cảnh của Thủ tướng hay là đang oán hận cho hoàn cảnh của chính mình.

“Đồng chí cộng thêm bạn bè, sao lại không thể đến chứ?” Thủ tướng vẫn thân thiết thoải mái như ngày thường, hoàn toàn không có cái cảnh tượng và cảm giác “ngủ một giấc dậy là thành người xa lạ” vốn phổ biến trong phong trào lúc bấy giờ, vừa bước vào cửa vừa bắt tay với ông chủ và bà chủ: “Tôi đến thăm các anh chị thôi.

Tiện thể chúc sinh nhật ông chủ nhà chúng ta một tiếng nào!”

“Chúc sinh nhật á?” Ông chủ Hùng lẩm bẩm.

“Tôi nhớ không nhầm chứ?” Nụ cười của Thủ tướng nở rộ, “Tôi mang theo hai chai Mao Đài đấy.”

“Chu công...” Ông chủ Hùng nghẹn ngào. Ông dùng cách gọi ở Trùng Khánh hồi xưa để gọi Thủ tướng, tình cảm năm xưa bỗng chốc hiện về trước mắt, khóe mắt liền ánh lên ngấn lệ.

Bà chủ vốn luôn nhiệt tình hiếu khách kích động xoa xoa tay không ngừng: “Thế nhưng bây giờ chúng tôi chẳng có gì cả, lấy gì mà ăn đây?”

“Ấy, chẳng phải chị rất giỏi rán trứng ốp la sao, ở Trùng Khánh hồi đó chúng ta cũng có gì đâu nào, bà chủ.” Thủ tướng hứng khởi nói: “Lạc rang, lạc rang tổng là có chứ?”

“Có có, anh cứ thích ăn lạc rang, vẫn không thay đổi chút nào.” Bà chủ vui mừng đến mức nước mắt cứ chảy ròng ròng xuống, thế mà miệng lại cười không khép lại được, chân bước nhanh như trẻ lại đi về phía bếp: “Tôi đi xào cho các anh ngay đây! Các anh trò chuyện đi, các anh trò chuyện trước đi...”

Thủ tướng nắm lấy tay ông chủ Hùng, mang theo hàm ý sâu xa nhìn ông gật gật đầu: “Ông chủ, phải bảo trọng nhiều hơn nhé, nhìn xa trông rộng một chút, rất nhanh sẽ tốt lên thôi...”

Trên mặt ông chủ Hùng xuất hiện một màu hồng hào, dùng sức gật đầu, đôi mắt u ám ấy lại tỏa sáng trở lại.

Buổi tụ tập bạn bè lần này đã tiếpثêm cho ông chủ Hùng hy vọng và sức mạnh sống, mang lại sự ủi an và niềm vui. Còn Thủ tướng thì sao?

Lên xe rồi, ông nhẹ nhàng thở phào một hơi dài. Việc ông đến chúc sinh nhật ông chủ Hùng, bản thân nó đã là một thái độ không lời, ai còn dám nói ông chủ Hùng là đại ông chủ tư sản nữa thì không thể không có điều kiêng dè, bởi vì họ buộc phải đặt Thủ tướng Chu và ông chủ Hùng lại với nhau để cân nhắc sức nặng.

Thủ tướng ngồi trên xe, từ đầu đến cuối mang theo một vẻ ngẩn ngơ trầm tư lặng lẽ và hoài niệm, đồng thời có được sự bình thản vì đã làm một việc nên làm. Tôi chợt nhớ đến một câu thơ cổ: Người mang lại niềm vui cho người khác là người vui vẻ nhất, người mang lại hạnh phúc cho người khác là người hạnh phúc nhất.

Thế là, tôi có một cách hiểu mới về việc Thủ tướng coi những buổi tụ tập bạn bè là sự nghỉ ngơi và giải trí tốt nhất: Bạn có thể mang lại niềm vui và hạnh phúc cho người khác, bạn tự khắc sẽ nhận được niềm vui và hạnh phúc, chỉ những con người có tính tình ôn hòa, nhân ái, lương thiện, mới sản sinh ra cảm giác và theo đuổi ấy.

Tiến thêm một bước mà nghĩ, Trung Quốc còn có câu cổ là "Không trách lỗi nhỏ của người, không bới móc chuyện riêng tư của người, không nhớ thù cũ của người". Thủ tướng đối xử kết giao bạn bè chính là như thế.

Tôi nhớ đến Lương Thấu Minh. Năm 1946 khi đàm phán Quốc - Cộng, Chu Ân Lai từng vì Lương Thấu Minh "không giữ chữ tín", "có lỗi với bạn bè" mà rơi nước mắt tuôn trào, mắng mỏ thậm tệ. Thế nhưng, năm 1953 khi Lương Thấu Minh công khai đối đầu với Mao Tông Đống [ND: Mao Tông Đống là lỗi chính tả gõ phím, nguyên tác là Mao Tông Đổng/Mao Trạch Đông], Chu Ân Lai lại tìm mọi cách nói đỡ thay, bảo vệ ông ta vượt qua cửa ải.

Tôi nhớ đến Hiệu trưởng trường Nam Khai - tiên sinh Trương Bá Linh. Khi Chu Ân Lai theo học tại trường Nam Khai, quan hệ với hiệu trưởng Trương Bá Linh vô cùng thân thiết hòa hợp, ngày Chủ nhật nào cũng đến nhà hiệu trưởng Trương để thỉnh giáo và trò chuyện dài lâu, Trương Bá Linh rất thích ông, thường giữ ông lại ăn cơm, ăn bánh ngô vị Thiên Tân, cháo loãng, cá nhỏ nấu nhừ. Trương Bá Linh thường nói với người thân bạn bè rằng: "Chu Ân Lai là học sinh xuất sắc nhất của Nam Khai." Thế nhưng, vị học sinh xuất sắc nhất ấy lại gia nhập Đảng Cộng sản, mà hiệu trưởng Trương lại với tư cách là danh nhân xã hội tham gia chính phủ Quốc Dân Đảng. Khi Đảng Cộng sản bị chửi là "phỉ cộng", vị lão tiên sinh này đã xóa tên học sinh Chu Ân Lai lúc làm hiệu trưởng của mình khỏi "sổ lưu niệm đồng môn". Sau khi Đảng Cộng sản lên nắm thiên hạ, ông viết thư cho Chu Ân Lai, nói rằng "đang đóng cửa suy ngẫm lỗi lầm". Chu Ân Lai không nhớ thù cũ của người mà chỉ nhớ tình cũ của người, phái máy bay đón Trương Bá Linh từ Trùng Khánh về Thiên Tân, bày tỏ sự thăm hỏi. Khi tiên sinh Trương Bá Linh qua đời, Chu Ân Lai đã đích thân đến Thiên Tân phúng viếng, tưởng niệm vị hiệu trưởng cũ của trường xưa.

Tôi nhớ đến... Sự lương thiện khiến lòng người bình yên, lòng nhân ái khiến khí chất người ta ôn hòa.

Lòng bình khí hòa chính là một kiểu nghỉ ngơi, có thể mang lại niềm vui.

Những buổi tụ tập với giới văn nghệ và nhân sĩ dân chủ còn nhiều hơn nữa, bởi vì những buổi tụ tập như thế không chỉ là nghỉ ngơi, mà bản thân nó còn bao hàm ý nghĩa công tác mặt trận thống nhất, huống chi lúc trò chuyện lại càng có thể tiến hành công tác một cách cụ thể và có trọng tâm hơn, giải quyết một số vấn đề.

Trong các nhà lãnh đạo Trung ương, những người bạn giới văn nghệ mà Chu Ân Lai kết giao là nhiều nhất, phỏm phỏm những người có chút tên tuổi hoặc tuy vô danh tiểu tốt nhưng quả thực có sở trường nào đó hoặc có tính đại diện nào đó, ông hầu như đều quen biết, và phần lớn đều kết giao làm bạn. Giống như những chiến sĩ lão thành trong giới văn nghệ Quách Mạt Nhược, Mâu Thuẫn, Ba Kim, Ngải Thanh, Tào Ngu, Thái Sở Sinh, Điền Hán, Dương Hàn Sênh, Hạ Diễn, Bạch Dương, Trương Thụy Phương v.v., không một ai là không thiết lập tình hữu nghị sâu sắc với Chu Ân Lai.

Tỷ như Trương Thụy Phương, trong ký ức của tôi thì việc cô ấy vào Đảng đều do Chu Ân Lai giới thiệu. Đó là năm 1946, không lâu sau khi Nhật Bản đầu hàng, Chu Ân Lai gọi tôi đến, dặn dò riêng: "Phó quan Hà, cậu đi Lăng Giang Môn đón Trương Thụy Phương một chuyến, phải chú ý an toàn lại phải bảo mật, tuyệt đối không được để có đuôi theo sau."

Tôi nhớ Trương Thụy Phương lúc đó đang ở trong một tòa chung cư do Quốc Dân Đảng xây dựng ở Lăng Giang Môn. Trước khi đi, tôi trước tiên tìm cách cắt đuôi đặc vụ Quốc Dân Đảng, xác thực chứng minh không có đuôi theo sau nữa, mới đột ngột rẽ vào chung cư đón Trương Thụy Phương. Đưa Trương Thụy Phương đến chỗ Chu Ân Lai, cô ấy vui mừng khôn tả, tôi nhớ là đã chuẩn y cho cô ấy gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Mớ bạn bè mà Chu Ân Lai kết giao ở Trùng Khánh này, qua lại mật thiết, tình bạn sâu sắc, đối xử với nhau rất thoải mái. Cho đến tận sau khi giải phóng, Chu Ân Lai làm Thủ tướng rồi, vẫn giao du bạn bè với những người này, tình cảm và quan hệ giữa đôi bên chưa từng vì sự thay đổi địa vị mà trở nên xa cách hay lạnh nhạt.

Theo cảm nhận của tôi, cuộc sống của hai ông bà lão Chu Ân Lai và Đặng đại tỷ quá đơn điệu, quá cô độc, nhất là vào những dịp lễ tết. Cả hai người họ đều đem toàn bộ sức lực đầu tư vào công việc, nhưng bảo là không có một chút thời gian rảnh rỗi nào thì cũng không đúng.

Vào những dịp lễ tết, khi hai ông bà có chút thời gian rảnh rỗi, sự cô đơn đơn điệu đó sẽ trở nên nổi bật. Thủ tướng sợ sự cô đơn này, sự cô đơn thường khiến người ta sinh ra sự cô độc và u sầu không tên. Cho nên; trước năm mới trước tết, chỉ cần ước chừng có chút thời gian rảnh, chúng tôi nhất định phải sắp xếp cho Thủ tướng một số hoạt động, không thể để ông "rảnh rỗi" được.

Bản thân Thủ tướng cũng chú ý để không xảy ra tình trạng "rảnh rỗi", hễ rảnh rỗi là nhất định sẽ đưa ra danh sách, mời khách đến nhà tụ tập, đặc biệt là những người trong giới văn nghệ, họ vừa đến là Tây Hoa Sảnh liền trở nên náo nhiệt, sống động, Thủ tướng sẽ quên đi sự cô đơn, trở nên vui vẻ.

Các thủ trưởng có con cái, sau khi mỏi mệt chỉ mong có hai ngày thảnh thơi, cùng con cái tận hưởng niềm vui gia đình. Các thủ trưởng không có con cái, nếu bản tính cô độc, thì cũng không dễ gì hiểu được Thủ tướng. Tỷ như Bành Đức Hoài, quen sống trong quân doanh cái kiểu sinh hoạt mang tính chế độ cứng nhắc, đơn giản và rõ ràng, đối với việc Thủ tướng thích giao du với người giới văn nghệ, liền sinh ra chút thành kiến. Từng nói một hai câu khó nghe. Thế nhưng, bản thân ông vốn là người lợi hại, dám mắng chửi người, dám vì dân kêu oan, cũng khó tránh khỏi có lúc trở mặt làm người ta khó xử. Một số lãnh đạo cấp cao tướng lĩnh cấp cao vì thế mà có ý kiến lớn hơn với ông, thế nhưng Chu Ân Lai chưa từng vì một câu nói riêng lẻ nào mà sinh ra ý kiến hay cái nhìn, ngược lại, còn càng thích Bành Đức Hoài hơn, thường nói với nhân viên công tác chúng tôi: "Đó mới là đồng chí tốt chứ, có sao nói vậy, nghĩ thế nào nói thế ấy, cậu bắt ông ấy giả vờ ông ấy cũng giả vờ không nổi."

Chu Ân Lai thường đến nơi ở của Bành Đức Hoài thăm hỏi trò chuyện, đồng thời cũng tiếp tục giao du rộng rãi với giới văn nghệ; ông không vì những lời khó nghe của Bành Đức Hoài mà xa lánh Bành Đức Hoài, càng không vì thành kiến hiểu lầm của Bành Đức Hoài mà đoạn tuyệt việc tụ tập bạn bè với giới văn nghệ.

Chu Ân Lai sống theo sự hiểu biết và nhận thức của chính mình đối với cuộc sống, chứ không sống theo lời bàn tán hay suy nghĩ của người khác.

Chính vì thế, những người giới văn nghệ, nhân sĩ dân chủ, hễ có việc gì, xảy ra mâu thuẫn gì, người đầu tiên nghĩ đến đều là Chu Ân Lai, đều mời Chu Ân Lai giúp đỡ giải quyết khó khăn.

Tôi nhớ có lần nhận được một cuộc điện thoại, lớn tiếng nói muốn tìm Thủ tướng.

"Thủ tướng đang bận, xin hỏi ngài là vị nào?"

"Tôi là Trương Trị Trung. Xin cậu báo cáo với Thủ tướng một tiếng, tôi tìm ngài có việc gấp." Giọng của Trương Trị Trung có chút khác thường.

Nhớ đến hoạt động của tổ 3 người quân sự năm xưa, ngày nào cũng cùng ngồi máy bay, nhớ đến "đừng quên tôi Trương Trị Trung 3 lần đến Diên An", tôi quyết định báo cáo Thủ tướng.

Những việc kiểu này, chỉ cần chúng ta báo cáo, Thủ tướng không có chuyện không nhấc máy ngay.

"Có phải Văn Bạch huynh không?" Nghe báo cáo xong, Thủ tướng liền nhấc điện thoại: "Tôi là Ân Lai đây."

"Ôi chao, Thủ tướng ơi," Trương Trị Trung vừa nghe thấy giọng của Chu Ân Lai, lập tức kêu lên như một đứa trẻ chịu ấm ức: "Xin ngài chuyển cáo Quách, hãy nương tay cho!"

"Có chuyện gì thế hả? Văn Bạch huynh, anh đừng vội, cứ thong thả nói xem nào."

“Tôi đã viết một bức thư gửi Thủ tướng, chính là cuốn Hồng Ba Khúc của tiên sinh Quách Mạt Nhược đó, xin ngài ấy nương tay! Tôi Trương Trị Trung tội đáng muôn chết, muôn đời mang tiếng ác, cũng không dám có kế hoạch có mưu đồ hãm hại Ân Lai huynh đâu. Tôi mà là loại người này, thì sau này còn mặt mũi nào gặp Thủ tướng nữa đây?...”

Xem ra Trương Trị Trung thực sự nổi giận rồi, không gọi Quách lão, Quách tiên sinh nữa, mà bảo chuyển cáo "Quách". Nguyên nhân là vì cuốn "Hồng Ba Khúc" do Quách lão viết đó, trong đó có viết về trận đại hỏa hoạn ở Trường Sa hồi đầu kháng chiến, nói trận lửa này là Quốc Dân Đảng có kế hoạch có mưu đồ muốn thiêu chết Chu Ân Lai. Khi phóng hỏa trận này, Trương Trị Trung là Chủ tịch tỉnh Hồ Nam; nói có kế hoạch có mưu đồ, kẻ hoạch định mưu đồ này tự nhiên không thể thiếu vị quan chức cao nhất của chính quyền địa phương là Chủ tịch tỉnh Hồ Nam được.

“Văn Bạch huynh, tiên sinh Quách quyết không phải là muốn làm hại anh, cái ông viết là tiểu thuyết, tác phẩm văn học, không phải tư liệu lịch sử, không phải bình luận lịch sử. Chỗ nào không thỏa đáng, tôi sẽ chuyển cáo tiên sinh Quách ngay, tìm cách cứu vãn, Văn Bạch huynh ở bên này cũng nên bớt giận, đôi bên thông cảm lẫn nhau nhiều hơn...”

Chu Ân Lai đặt điện thoại xuống lại gọi điện cho tiên sinh Quách Mạt Nhược. Tiên sinh Quách Mạt Nhược kêu oan rằng, lúc viết sự việc này, trong đầu xuất hiện chỉ có Tưởng Giới Thạch, chứ không hề thoáng qua một chút bóng dáng nào của Trương Trị Trung cả. Huống chi sách đã xuất bản rồi, không thể sửa lại được nữa, đành phải nhờ Thủ tướng nói đỡ giúp.

Trương Trị Trung và Quách Mạt Nhược đều thuộc về những nhân vật trong vòng tròn bạn bè thân thiết nhất của Thủ tướng, không có gì là không thể nói chuyện. Thế là Thủ tướng liền đến nhà Trương Trị Trung làm khách, không tặng quà, tặng quà thì thành ra khách sáo người ngoài rồi, chỉ là thăm hỏi, ăn một bữa cơm.

Sau bữa cơm, Thủ tướng nói: “Văn Bạch huynh này, nói có kế hoạch có mưu đồ thiêu chết tôi, thì dẫu tôi có không sợ chết đến đâu cũng không dám đến đây ăn chực cơm đâu. Đoạn lịch sử này còn cần giải thích nhiều nữa không?”

“Không cần giải thích nữa.” Trương Trị Trung thừa nhận.

“Tôi thấy Văn Bạch huynh không phải sợ sách của tiên sinh Quách, mà là sợ bách tính bàn tán suy đoán. Miệng lưỡi thế gian không phải sử sách, miệng lưỡi thế gian không đáng sợ; đã sách đã xuất bản rồi, Văn Bạch huynh vẫn nên nhìn vào nội dung và tư tưởng chính của nó, những chỗ cá biệt nói năng không chuẩn xác không thỏa đáng, hãy cho phép ông ấy dịp khác tái bản thì sửa lại, anh thấy thế có được không?”

“Tôi vốn đâu có bảo ông ấy đốt sách.” Trương Trị Trung cuối cùng cũng thông cảm.

Trước khi cuộc “Cách mạng văn hóa” bắt đầu, việc Thủ tướng đến nhà các nhân sĩ dân chủ làm khách là chuyện thường xảy ra. Bản thân Thủ tướng không tự mừng sinh nhật, nhưng lại rất hào hứng chúc thọ sinh nhật cho các nhân sĩ dân chủ. Tỷ như mừng sinh nhật Phó Tác Nghĩa, tôi từng theo Thủ tướng đi qua mấy lần.

Hồi đó Phó Tác Nghĩa ở ngõ Tiểu Tương Phường, khi Thủ tướng đến, không tặng quà mừng thọ, chỉ là thăm hỏi, trò chuyện, ăn cơm, không khí thân thiết, mật thiết giống như những buổi tụ tập bạn bè trước đây, chỉ có điều nói thêm vài câu chúc thọ may mắn mà thôi.

Những mối giao du bạn bè kiểu này, Chu Ân Lai từ đầu đến cuối đều giữ gìn lời hứa nặng tựa ngàn vàng. Cho nên, chỉ cần đã hứa đi, thì cho dù tạm thời có xảy ra việc lớn đến đâu, cuối cùng vẫn cứ phải vội vã đến dự. Tỷ như trong các chương trước từng viết việc Thủ tướng hứa đến nhà Bí thư Tỉnh ủy Giang Tây Dương Thượng Khuê ăn cơm, mọi người đợi đến 10 giờ đêm, Thủ tướng vẫn chưa tới, thế mà không một ai trong đầu nghĩ rằng Thủ tướng có lẽ sẽ không đến nữa, chỉ nghĩ rằng ông nhất định đã gặp việc lớn, sẽ đến muộn. Kết quả, hơn 10 giờ Thủ tướng đã vội vã đến nơi, hóa ra là bị Chủ tịch gọi đi. Vừa ra khỏi chỗ Chủ tịch Mao, liền vội vã chạy thẳng tới nhà Dương Thượng Khuê. Tất cả mọi người đều kiên định tin rằng: “Thủ tướng đã nói qua, thì tuyệt đối sẽ không quên, nhất định sẽ đến.”

Cuộc đời Thủ tướng này, việc đã hứa mà lại quên mất, đại khái chỉ có duy nhất một lần. Ít nhất là trong những lời bàn tán của nhân viên công tác bên cạnh chúng tôi, cũng chỉ nhắc đến mỗi một chuyện này. Từ năm 1940 tôi đi theo Thủ tướng, cho đến khi ông qua đời, lại nghĩ mãi không ra chuyện thứ hai hứa với người ta rồi lại quên mất.

Đó là chuyện vào khoảng năm 1957. Trong một dịp hoạt động tập thể, người rất đông, Thủ tướng không ngừng chào hỏi mọi người, không ngừng trò chuyện với mọi người, mọi thứ thông tin đều đổ dồn về phía ông. Trong đó có Bộ trưởng Phó Tác Nghĩa, ông ấy nói: “Ngày 29 tháng 6 là sinh nhật tôi. Thủ tướng, muốn mời ngài đến nhà tôi ăn bữa cơm đạm bạc, không biết có được không?”

“Sinh nhật lần thứ 62, đúng chứ?” Thủ tướng liên tục gật đầu, “Được, tôi nhất định sẽ đến.”

Lượng thông tin thu nhận vào ngày hôm đó quá lớn, cách sinh nhật của Phó Tác Nghĩa còn hai tuần nữa, đến tận ngày hôm đó, Thủ tướng vừa hay bận rộn suốt 23 tiếng đồng hồ, lên giường uống thuốc ngủ, đi ngủ mất.

Phó Tác Nghĩa thừa hiểu Chu Ân Lai nói là làm, một lời hứa đáng ngàn vàng, từ lúc quen biết đến nay, chưa từng xuất hiện việc thất hứa, cho nên ngày sinh nhật này ông đã làm sẵn công tác chuẩn bị để Thủ tướng đến tham dự. Nhân viên công tác nhắc nhở rằng: “Lúc đó chỉ tiện miệng hỏi một câu thôi, đã cách hai tuần rồi, Thủ tướng liệu có quên mất không nhỉ?”

“Không đâu.” Phó Tác Nghĩa đầy tự tin, “Từ lúc tôi quen biết ông ấy tới nay, ông ấy chưa từng quên việc gì, chưa từng thất hứa bao giờ.”

May mà người thân và nhân viên công tác không giống như Phó Tác Nghĩa tiếp xúc với Thủ tướng nhiều, họ chỉ nghĩ sự việc theo lẽ thường. Theo lẽ thường, cách nhau hai tuần, ngẫm lại cũng nên hỏi lại một câu. Cho dù đối phương không quên, thì hai tuần trước chỉ coi là chào hỏi, đến ngày làm việc vẫn nên mời lại một tiếng mới phải phép. Cho nên, họ đã gọi điện thoại đến văn phòng Thủ tướng vào lúc 11 giờ trưa, câu nói rất khéo léo: “Bộ trưởng Phó hôm nay sinh nhật, Thủ tướng hôm nay có thể bớt chút thời gian đến tham dự không?”

Hôm đó Thành Nguyên Công trực ban, anh ấy lật lịch để bàn lại nhìn bảng đen nhỏ, không có ghi chép hạng mục hoạt động này, nghĩa là trước đó không hề sắp xếp. Cho nên Thủ tướng sau khi liên tục làm việc 23 tiếng đồng hồ liền lên giường nghỉ ngơi, chứ không kiên trì đến 28 tiếng, tham dự thêm bữa tiệc sinh nhật của Phó Tác Nghĩa rồi mới nghỉ ngơi... Thế nhưng, Thành Nguyên Công là người cẩn thận, nghe khẩu khí đối phương, rõ ràng là Thủ tướng từng hứa rồi, mà Thủ tướng lại là người nói một không hai giữ lời hứa nặng tựa ngàn vàng, cho nên anh ấy không vì Thủ tướng đã đi ngủ rồi mà đáp là không được, chỉ nói: “Xin chờ một chút, tôi đi báo cáo.”

Thành Nguyên Công báo cáo với Đặng đại tỷ, Đặng đại tỷ hiểu rõ sức nặng lời hứa của Thủ tướng, bảo Thành Nguyên Công rằng: “Nói với họ, Thủ tướng đi, đến muộn một chút nhé.”

12 giờ rưỡi, Đặng đại tỷ đánh thức Thủ tướng ngủ chưa đầy 1 tiếng dậy.

Trước đây, Thủ tướng bị gọi dậy, không phải Chủ tịch tìm thì cũng là trong nước có đại sự xảy ra. Khóa mắt Thủ tướng sung huyết đỏ hoe, vừa nhìn đồng hồ vừa hỏi: “Có tình hình gì à?”

“Sinh nhật của Phó Tác Nghĩa hôm nay đấy,” Đặng đại tỷ hỏi, “Anh có hứa là sẽ đến ăn cơm phải không?”

“Ồ, ồ, đúng là có hứa... hứa từ hai tuần trước rồi cơ.” Thủ tướng lập tức tỉnh cả ngủ, vội vã mặc quần áo, “Ấy chà, tệ thật tệ thật, sao lại quên cơ chứ, sao lại có thể quên được cơ chứ!”

Thủ tướng vội vã lái xe vào ngõ Tiểu Tương Phường, sau khi tham dự bữa tiệc sinh nhật của tướng quân Phó Tác Nghĩa rồi quay về, vẫn tự thấy áy náy lẩm bẩm mãi không thôi: “Tôi sống từng này tuổi đầu rồi, đây thế mà là lần đầu tiên quên việc đấy!”

Tôi nói: “Đằng nào thì cũng có lỡ việc đâu.”

Thủ tướng bất an nói: “Đã hứa với người ta rồi mà lại quên mất, cho dù không lỡ việc thì cũng là có lỗi với người ta rồi, đã hứa thì sao có thể quên được cơ chứ!”

Cách giao du bạn bè của Thủ tướng chính là như thế đấy, một lời hứa đáng ngàn vàng!

Các hoạt động văn nghệ giải trí mà Thủ tướng yêu thích rất nhiều. Ông là một người thích chơi mà không có thời gian chơi; sở thích rộng rãi mà buộc phải nén lại sở thích, thậm chí đau đớn bóp nghẹt nó đi.

Thủ tướng thích ca hát, nhảy múa, đọc tiểu thuyết, làm thơ, xem phim, xem kịch cũng như chơi cờ đánh bài.

Ở Đại lễ đường Nhân dân, ở công trường xây dựng, ở rất nhiều nơi quần chúng tụ tập, lịch sử đều lưu lại cho chúng ta những khung hình Chu Ân Lai chỉ huy mọi người cất cao tiếng hát.

Chu Ân Lai thích ca hát, cũng thích nghe hát. Việc nghe hát và ca hát của ông có điểm tương đồng, cũng có điểm khác biệt.

Điểm tương đồng là, ông thích nghe thích hát dân ca, không thích "dân ca ngoại quốc" lắm, cũng chính là cái mà chúng ta hiện nay gọi là lối hát bel canto (thanh nhạc thính phòng). Nghe thể loại hát này ông chưa bao giờ hát theo, cũng sẽ không dùng giọng theo kiểu đó.

Ông từng nói với tôi: “Đây là một nghệ thuật rất hay, nhưng không thích hợp với tôi. Giọng kiểu ngoại quốc này nghe không thoải mái, giọng ngoại quốc và lịch sử cách mạng của chúng ta không liên quan mấy, không gợi lên được những hồi ức tốt đẹp.”

Dù sao Chu Ân Lai cũng là một nhà cách mạng chuyên nghiệp, có trải nghiệm độc lập của mình, đương nhiên cũng có sở thích và lựa chọn của riêng mình.

Giống như trong cuộc sống có rất nhiều cô gái ngoan, nhưng chưa chắc cô gái ngoan đã có thể trở thành người vợ tốt, mỗi người còn có nhiều cân nhắc khác về tính cách, kiến thức, trải nghiệm, giao du v.v.. Nghe hát ca hát cũng là đạo lý đó.

Chu Ân Lai thích nghe khúc Tín Thiên Du, hễ nghe thấy giai điệu này là sẽ sinh ra sự kích động khó tả, đôi mắt lóe lên ánh sóng ướt át, cái đầu nhẹ nhàng nhịp theo nhịp điệu, trong thần sắc lộ ra một thứ niềm vui tĩnh mịch không lời và sự mơ mộng khoan khoái dễ chịu.

Thế nhưng, ông rất ít khi hát Tín Thiên Du. Từ Đông Bắc đến Vân Nam, từ Tân Cương đến Đài Loan, tất cả các khúc điệu địa phương ông đều thích nghe, nhưng cực kỳ ít khi cất cao lồng ngực ca vang, đây chính là điểm không đồng nhất giữa nghe và hát.

Thể loại ông thích cất cao tiếng hát là "Chúng ta bước đi trên đại đường", "Chủ nghĩa xã hội tốt", "Trường Chinh tổ khúc", "Hồng Hồ xích vệ đội", "Nhi nữ Trung Hoa chí ở bốn phương" v.v. những bài ca sục sôi khí thế, nhiệt liệt phóng khoáng. Đặc biệt là "Trường Chinh tổ khúc" và "Hồng Hồ xích vệ đội", có thể nói là mê mẩn đến nghiện, lâu không nghe thấy là khó chịu, mệt mỏi rã rời mà nhắm mắt chợp mắt là trong cổ họng thế nào cũng phải ư ử ngâm nga những bài hát này.

Ông thích xem thích nghe "Trường Chinh tổ khúc", có suất diễn là tìm mọi cách đi xem, một mình nghe đài phát thanh, hễ nghe thấy tổ khúc là sẽ "nhập bài hát" dùng tay nhẹ nhàng nhịp nhịp, hoặc ngâm khúc, hoặc nhỏ giọng hát theo. Trong trí nhớ của tôi, ông thích nhất câu "Chủ tịch Mao dùng binh thần như quỷ". Dù là ở rạp hát hay một mình nghe đài, nghe đến đoạn này là sẽ đập một nhịp mạnh, vô cùng cảm khái gật đầu một cái.

Có một lần, tôi thấy ông một mình nghe khúc ca này trong phòng làm việc, đến đoạn "Chủ tịch Mao dùng binh thần như quỷ", các bộ phận trên cơ thể ông đều chuyển động theo nhịp điệu của âm nhạc, tựa như toàn bộ thể xác và tinh thần đều hòa quyện vào giai điệu. Tôi không kìm được hỏi: "Thủ tướng, câu này có điểm gì đặc biệt thế ạ?"

Ông mở mắt nhìn tôi, cười nói: "Không trải qua Vạn lý Trường Chinh, thì không nghe ra được cảnh giới tuyệt diệu của câu này đâu."

Tôi đã trải qua Trường Chinh, nhưng tôi ở phương diện quân 4, không hành động cùng Hồng quân Trung ương, tự nhiên thiếu đi sự trải nghiệm và cảm nhận tận xương tủy như Thủ tướng.

Đối với việc nghe hát và ca hát của Thủ tướng, có người hình dung thế này: “Trong tiểu khí hậu thì rượt đuổi lưu chuyển, trong đại khí hậu thì chấn động phóng khoáng.”

Đối với các điệu hát dân gian tiểu điệu khắp nơi, Thủ tướng thích say sưa ngầm thưởng thức; buông lỏng toàn bộ thân tâm, một mình theo đuổi trải nghiệm sự nhảy múa của tình cảm, sự lưu chuyển của ý thức, tựa như dần bước vào một thế giới cổ tích mỹ diệu mà cổ phác, tràn ngập sự ấm áp của hoa cỏ và hương thơm của đất bùn. Đây chính là “trong tiểu khí hậu rượt đuổi lưu chuyển.”

Trong đại khí hậu chấn động phóng khoáng, đó là mang theo khí thế và sức mạnh đứng trên cao hô một tiếng, vạn người hưởng ứng, là sự biểu hiện giải tỏa tình cảm mãnh liệt “ngửa mặt thét dài” đầy hào khí của một nhà cách mạng chuyên nghiệp. Cũng là sự bộc lộ chân tình tuyên truyền cổ động quần chúng cùng mình sục sôi hào khí và nhiệt tình, đoàn kết, phấn đấu, tiến về phía trước.

Chu Ân Lai là một người cực kỳ giàu tình cảm. Trong một số tác phẩm, thường đem sự nghiêm túc, cẩn trọng, tỉ mỉ trong công việc của Chu Ân Lai đánh đồng vào toàn bộ cuộc sống. Kỳ thực không phải vậy; lúc nghỉ ngơi, cho dù là ở khung cảnh quần chúng, chỉ cần không phải làm việc công, ông đều hoạt bát và năng nổ. Trong các lão cán bộ, “phần tử năng nổ” có ý nghĩa đặc trưng của nó, thường chỉ những đồng chí lên trên xuống dưới tổ chức, liên lạc trái phải, đứng ra mặt tiến hành tuyên truyền cổ động trong đội ngũ cách mạng. Trong nhóm các nhà lãnh đạo Trung Quốc, Chu Ân Lai hầu như có thể gọi là “phần tử năng nổ” duy nhất, không có người thứ hai nào có thể thường xuyên không nhịn được mà cất cao lồng ngực ca vang như ông, thậm chí còn muốn chỉ huy cả ngàn người cùng hát. Càng không có người thứ hai nào thích tự cáo phấn dũng [ND: xung phong nhận việc], dạy các đồng chí hát “chí ở bốn phương”, hát “Trường Chinh tổ khúc” như ông.

Trước đây có rất nhiều tư liệu phim ảnh và bài viết báo chí từng ghi lại cảnh Chu Ân Lai dẫn dắt quần chúng cất cao tiếng hát, không cần phải nói nhiều nữa. Điều tôi muốn nói ở đây chỉ là việc ông làm như thế, tuyệt đối không có chút làm ra vẻ hay do nhu cầu công việc nào cả, đó quả thực là sự biểu hiện tự nhiên nhất, dạt dào tình cảm, cần được giải tỏa — điều có thể giải thích rõ nhất điểm này chính là vào tháng 6 năm 1965, Chu Ân Lai thăm Tanzania. Đây là lần đầu tiên hàng không dân dụng Trung Quốc bước ra khỏi châu Á, bước ra thế giới. Khi bay qua hiểm địa dãy núi Karakoram, Thủ tướng hướng mắt ra ngoài cửa sổ: Núi non trùng điệp, nhấp nhô liên miên, tựa như huyền diệu khó lường thâm sâu như nền văn hóa cổ xưa níu giữ dân tộc Trung Hoa; lại giống như đang chứng kiến sự sáng tạo vĩ đại khó tin của đại tự nhiên. Đỉnh băng san sát, mây trắng vẩn vơ giữa chốn ấy; trời xanh muôn dặm, soi chiếu lẫn nhau với tuyết trắng phau, hóa chuyển lưu chuyển ánh sáng bảy màu.

Trong mắt Thủ tướng tựa như chớp lóe sấm sét, rực rỡ ngời ngời. Lồng ngực ông bắt đầu phập phồng, đó là sự im lặng trước khi cảm xúc bùng nổ. Ông liên tục thở dài mấy tiếng thật dài, vẫn không thể bình ổn tâm triều đang phập phồng, liền phát ra từ lồng ngực tiếng hát trầm đục hùng hồn: “Trên Hồng Nham hoa mai đỏ nở...”

Tiếng hát đầu tiên của ông mang theo âm vang cộng hưởng của lồng ngực giống như tiếng rên rỉ, và lập tức dừng lại, ho nhẹ hai tiếng, hình như có chút không tự nhiên, ánh mắt quét một lượt về phía chúng tôi. Tôi tin chắc là ông vừa tỉnh lại từ trạng thái đắm say, hiểu ra rằng mình đang ở trên máy bay, đang ở giữa một đám nhân viên tùy tùng; ông lại hướng ánh mắt ra ngoài cửa sổ một lần nữa, ngàn trượng đỉnh băng lướt qua dưới chân, vươn nhảy; cuồn cuộn kéo đến, lớp lớp không dứt. Thế là, cảm xúc không thể kìm nén ấy lần thứ hai phun trào ra ngoài, hơn nữa không thể kìm lại được nữa.

Đó đã trở thành tiếng hát cất cao thực sự; Thủ tướng đã buông thả hoàn toàn lồng ngực, tiếng hát văng vẳng trong khoang máy bay, khơi gợi sự hồi hưởng mãnh liệt kéo dài trong lòng mỗi người chúng tôi. Thế là, lời ca đơn độc của Thủ tướng tự nhiên mà hóa thành màn hợp ca của toàn thể hành khách và tổ lái chúng tôi:

“Trên Hồng Nham hoa mai đỏ nở, ngàn dặm băng sương dẫm dưới chân. Ba chín rét đậm nào có sợ, một tấm lòng son hướng dương nở...”

Thủ tướng thích dân ca, tự nhiên cũng thích kinh kịch cùng các loại kịch địa phương, thích xem các loại phim ảnh trong nước.

Đối với kịch nghệ, tôi từng hỏi Chu Ân Lai: “Thủ tướng, ngài thích kinh kịch hay thích việt kịch?”

Thủ tướng nói: “Đều thích.”

Tôi hỏi: “So sánh ra thì thích cái nào hơn?”

Chu Ân Lai cười: “So sánh ra thì tôi thích kịch nói hơn. Khi tôi học ở trường Nam Khai, từng diễn kịch nói. Hồi đó trường học vẫn chưa đủ giải phóng, nam nữ phân hiệu, chúng tôi diễn kịch không có vai nữ, liền do tôi đóng... Chúng tôi diễn rất thành công.”

Thủ tướng ngày nào cũng đọc báo, ngày nào cũng nhất định phải xem thông báo chương trình của các rạp hát. Dù là ngày nào, bạn tùy tiện hỏi Thủ tướng: “Hôm nay rạp Cát Tường diễn vở gì?” Thủ tướng chắc chắn có thể trả lời bạn ngay lập tức.

Có một lần tôi hỏi: “Thủ tướng, ngài xem mấy thông báo chương trình rạp hát đó làm gì thế?”

Chu Ân Lai cười thở dài: “Xem kịch là sự tận hưởng, nghĩ về kịch cũng là một sự tận hưởng đấy.”

Tôi mỉm cười tổng kết lại: “Rất ít vở kịch nào mà Thủ tướng chưa từng xem, cũng rất ít vở kịch nào mà Thủ tướng xem trọn vẹn cả buổi.”

Nghe xong Thủ tướng cười lớn ha hả, gật đầu liên hồi. Bởi vì câu nói này của tôi đã nói trúng thực tình. Thủ tướng vô cùng yêu thích xem kịch, không có vở kịch nào là không muốn xem, nhưng ông “thân làm quan không được tự chủ”, muốn xem cũng xem không hết, quá bận rộn. Hoặc là đến muộn; xem được cái đuôi, hoặc là đến sớm, xem được cái mở đầu là vội vã phải đi tham dự hội họp rồi, xem trọn vẹn một vở kịch từ đầu đến cuối thực sự quá ít, chỉ đếm trên đầu ngón tay mà thôi.

Có những lão đồng chí bảo tôi có cách khiến Thủ tướng nghỉ ngơi, kỳ thực cách này chính là “mượn việc công để mượn việc tư”, “chiều theo sở thích của ngài”.

Thế nào là “mượn việc công để mượn việc tư”? Chính là làm cho ranh giới giữa nghỉ ngơi và công việc không phân biệt rõ ràng. Hễ có phim mới, kịch mới ra đời, chúng tôi luôn tìm mọi lý do nguyên nhân, sắp xếp cho Thủ tướng đi thẩm định phim mới kịch mới, lại cố gắng “nâng cao quan điểm”, bảo rằng đây là vấn đề lớn có quan tâm, coi trọng, ủng hộ người làm công tác văn nghệ hay không, bảo rằng tác giả và diễn viên đã chuẩn bị lắng nghe ý kiến của Thủ tướng thế nào thế nào, nếu không đi xem sẽ đả thương tính tích cực của người làm công tác văn nghệ, thậm chí là không có lợi cho chính sách trí thức của Đảng v.v..

Cứ như thế này, Thủ tướng không thẩm định cũng phải thẩm định, không nghỉ ngơi cũng phải nghỉ ngơi mấy tiếng đồng hồ.

Cái gọi là “chiều theo sở thích của ngài”, chính là dựa theo giải thích của Thủ tướng về sự nghỉ ngơi, thỏa mãn cái gọi là “nghỉ ngơi” đó của ông. Tỷ như mời tác giả, diễn viên đến nhà, cùng ăn một bữa cơm với Thủ tướng, trò chuyện; đương nhiên là trò chuyện về kịch, về cuộc sống của diễn viên. Tụ tập một lần như thế, giải quyết được vấn đề của đoàn kịch, cũng đạt được mục đích để Thủ tướng nghỉ ngơi một chút.

Đọc tiểu thuyết đối với Thủ tướng cũng là một cách nghỉ ngơi và giải trí rất tốt. Thủ tướng từ thuở vừa kết thúc tuổi thơ bước vào thiếu niên, đã đọc xong các tác phẩm kinh điển cổ điển như "Tam Quốc diễn nghĩa", "Thủy hử". Ông từng nói với tôi: “Đọc tiểu thuyết và làm việc công, dùng không phải là một bộ não; làm việc công mệt rồi, đọc sách nhàn tản cũng là nghỉ ngơi.”

Câu chuyện Thủ tướng xem phim xem kịch đọc tiểu thuyết có rất nhiều, đặc biệt là giới văn nghệ từng viết rất nhiều bài viết hồi ức. Ở đây tôi chỉ muốn kể hai chuyện, để minh chứng rằng Thủ tướng của chúng ta, cho dù là nghỉ ngơi giải trí, cũng vẫn duy trì tính chất dân tộc vô cùng rõ nét và kiên cường. Điều này đối với nhân dân Trung Quốc vừa mới kết thúc vận mệnh thuộc địa, nửa thuộc địa mà nói, là đặc biệt quan trọng.

Tôi nhớ vào ngày 20 tháng 1 năm 1950, tôi theo Thủ tướng vội vã đến Moscow, tham gia đàm phán với Liên Xô, lúc bấy giờ Trung - Xô đang tự nhận là “đoàn kết như tảng đá”, tức là một khối sắt thép. Giống như tầng lớp chúng tôi đây, đơn thuần nhiệt tình, hễ nói đến người anh cả Liên Xô, thì đó là tất cả đều quang minh, tất cả đều hữu nghị. Tôi nhớ uy vọng của Stalin hồi đó lớn khủng khiếp, chỉ cần hô lên tên ông ấy, người ta có thể tiền phó hậu kế, không tiếc bất kỳ sự hy sinh nào để xông lên phía trước. Trong lòng người dân Liên Xô ông ấy là thần, trong lòng người dân Trung Quốc cũng là thần. Thế nhưng, tâm thái của Mao Tông Đống [ND: Mao Tông Đống là lỗi chính tả gõ phím, nguyên tác là Mao Tông Đổng/Mao Trạch Đông] và Chu Ân Lai hiển nhiên không giống chúng tôi, việc suy xét vấn đề hoàn toàn không ở cùng một tầng lớp một mặt bằng.

Mao Tông Đống chỉ nói chuyện với Stalin, không tham gia cuộc đàm phán với Molotov, Vyshinsky v.v.. Điều này khác với bất kỳ quốc gia xã hội chủ nghĩa nào khác, là người đầu tiên không nhường bước đặt hoàn toàn bản thân vào vị trí hoàn toàn bình đẳng với Stalin.

Uy vọng cao cả mà Stalin thiết lập trong Đại chiến thế giới thứ hai, khiến chủ nghĩa sô-vanh nước lớn vốn có của ông ấy càng thêm nổi bật. Mao Tông Đống đến Moscow, rời Moscow, Stalin đều không tham gia tiễn đưa. Kết cục thế này Mao Tông Đống không thể chấp nhận được, cá tính mạnh mẽ và rõ nét của ông khiến ông trực tiếp đưa ra thỉnh cầu với Stalin, kiên trì để Stalin đến địa điểm do chính mình chỉ định để tham gia bữa tiệc tạ ơn do Trung Quốc tổ chức. Stalin nói ông chưa bao giờ ra ngoài để đến nhà hàng do người khác xác định để dự tiệc.

Mạch Khải Trạch kiên quyết đòi Stalin phải cho mình một ngoại lệ.

Kết quả là, Stalin lần đầu tiên cúi đầu trước ý chí của người khác, và người này chính là Mao Trạch Đông. Tôi nhớ Chu Ân Lai vì chuyện này mà vô cùng phấn khích, đã đưa ra rất nhiều chỉ dẫn cụ thể cho bữa tiệc. Cho đến nay, tôi vẫn nhớ như in bầu không khí ngày hôm đó: vui tươi, long trọng và trang nghiêm.

Khách mời vô cùng đông đảo, có đại sứ các nước cùng các vị tướng lĩnh cao cấp và bộ trưởng của Liên Xô.

Hiển nhiên, những vị bộ trưởng, tướng lĩnh cao cấp và đại sứ này cũng không dễ gì gặp được Stalin, ai nấy đều kích động đến mức không kiềm chế nổi, sốt ruột ngóng chờ được nhìn thấy Stalin một cái.

Trong tiếng ồn ào náo nhiệt, điều tôi nhớ rõ nhất là hai câu bàn tán của các vị đại sứ:

"Stalin và Mao Trạch Đông gặp nhau, đó là sự kiện kinh thiên động địa trên thế giới."

"Mao Trạch Đông thật lợi hại, có thể mời được Stalin xuất hiện; Roosevelt và Churchill cũng không làm được, không thể làm đến mức này."

Khi Stalin xuất hiện, những vị đại sứ, bộ trưởng và tướng lĩnh ấy đều tranh giành nhau như những đứa trẻ để được tận mắt chiêm ngưỡng phong thái của Stalin, hoàn toàn không giống như những gì một số tác phẩm hiện nay miêu tả vì lý do chính trị. Cảnh tượng tôi chứng kiến lúc bấy giờ là tất cả mọi người đều hò reo từ tận đáy lòng, vỗ tay xếp hàng hai bên nghênh đón Stalin, liều mạng chen lên phía trước một chút chỉ để nhìn thêm một cái, đó mới là sự sùng bái chân chính, không hề giả tạo hay làm màu. Khi nhìn thấy Stalin và Mao Trạch Đông đứng cạnh nhau, không biết bao nhiêu người đã rơi nước mắt. Rơi nước mắt thật hay giả, hò reo thật hay giả, kích động thật hay giả, tôi vẫn phân biệt và nhìn nhận rất rõ ràng. Chẳng hạn như một năm sau khi "Cách mạng Văn hóa" bắt đầu, kiểu hô vạn tuế đó ngày càng trở nên giả tạo, ngày càng nói một đằng nghĩ một nẻo. Đâu chỉ mình tôi nhìn ra, đại đa số mọi người đều rõ, chỉ là không dám nói hoặc không thể nói mà thôi.

Bây giờ thì chẳng có gì là không dám nói hay không thể nói nữa. Nói một cách cầu thị, tất cả những người hò reo, rơi nước mắt mà tôi chứng kiến vào năm 1950, đều là sự bộc lộ chân thật xuất phát từ tận đáy lòng và tình cảm sâu sắc nhất, tuyệt đối không có nửa phần giả dối hay làm vẻ bề ngoài.

Ngay trong tình hữu nghị Trung - Xô như thế, trong bầu không khí nhiệt tình thân mật như thế, Thủ tướng lại không hề sinh ra sự mù quáng. Trên chuyến tàu đi Moscow, ông liên tục đọc cuốn tiểu thuyết đạt giải thưởng Stalin mang tên "Lữ Thuận Khẩu". Người bình thường đọc cuốn sách này, hễ nghe tin đạt giải thưởng Stalin là liền mù quáng hùa theo reo hò, khen ngợi. Chu Ân Lai không khen ngợi, càng đọc càng cau mày, cuối cùng vứt phịch cuốn sách xuống và nói: "Toàn là những lời nhảm nhí nhảm nhí đầy trang giấy, một cuốn sách thế này mà cũng giành được giải thưởng Stalin, đủ thấy Liên Xô cũng không phải cái gì cũng tốt, cái gì cũng đúng."

Đến cuối năm 1950, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ viện trợ Triều Tiên đang diễn ra căng thẳng, Lôi Anh Phu - thư ký quân sự của Chu Ân Lai - lo lắng kẻ địch sẽ đổ bộ lên bán đảo Liêu Đông, nên đã tranh thủ thời gian ngoài giờ làm việc để đọc cuốn "Lữ Thuận Khẩu" này, với hy vọng tìm kiếm được chút cảm hứng cho việc bố trí phòng thủ ở bán đảo Liêu Đông từ trong sách.

Trong một lần trò chuyện, khi nghe tin Lôi Anh Phu đối chiếu bản đồ để đọc "Lữ Thuận Khẩu", Chu Ân Lai liền hỏi: "Cậu đọc cuốn sách này cảm thấy thế nào?"

"Cũng bình thường thôi ạ," Lôi Anh Phu đáp, "Không được tung hô hay ho như bên ngoài đâu, tôi đọc để tham khảo phục vụ cho việc nghiên cứu chiến tranh thôi."

"Cuốn sách này rất tồi tệ," Chu Ân Lai đánh giá: "Một cuốn sách rất tồi tệ mà lại đạt giải thưởng Stalin, lại còn được một số kẻ tung hô, thì lại càng tồi tệ hơn, quả thực là tồi tệ đến cực điểm."

"Thủ tướng đã đọc cuốn sách này rồi ạ?"

"Tôi đọc trên đường đi Moscow hồi tháng Giêng năm nay, ấn tượng xấu vô cùng, có những đoạn đọc đơn giản là không nuốt nổi, người Trung Quốc chân chính nào cũng sẽ có cảm giác này, tuyệt đối sẽ không mù quáng hùa theo mà thổi phồng." Chu Ân Lai hiếm hoi giơ tay đếm từng ngón:

"Thứ nhất, cuốn sách này tô hồng cuộc chiến tranh xâm lược của Sa hoàng; thứ hai, khi Lữ Thuận Khẩu thất thủ, Lênin từng có bài viết nói đây là cuộc chiến tranh cướp bóc và phản động, nhưng cuốn sách này lại vẫn lớn tiếng tuyên truyền ca ngợi; thứ ba, tận dụng hết mức khả năng bôi nhọ người Trung Quốc, không là đặc vụ, gian thương thì cũng là kỹ nữ, kẻ lược bịp; thứ tư, nhân vật anh hùng Makarov được ca ngợi trong sách lại là một tên ủng hộ chế độ thống trị phản động của Sa hoàng cùng chính sách xâm lược của hắn. Có 4 điểm này, cuốn sách này thuộc loại hàng gì thì đã quá rõ ràng rồi. Bọn chúng chính là chủ nghĩa đại dân tộc Sô-vin mà sửa đổi thế nào cũng không bỏ được!"

Vào cái thời đại "nhất đảo hướng" (ngả hẳn về một bên), cái thời đại mở miệng ra là nhắc đến Liên Xô anh cả, việc Thủ tướng thốt ra những lời như vậy quả thực đã hạ nhiệt cho cái đầu đang nóng hổi của chúng tôi. Giúp chúng tôi hiểu rằng không thể mê tín ngay cả "giải thưởng Stalin"; bọn chúng theo đuổi chủ nghĩa đại Sô-vin, chủ nghĩa dân tộc, thì chúng ta cũng kiên quyết phải giữ vững tính dân tộc của chính mình, nhân dân Trung Quốc đã đứng lên tuyệt đối không thể có nửa điểm nô tài hay xương cốt mềm yếu.

Đúng như Chu Ân Lai đã nói, "Trước hết tôi là một người Trung Quốc". Ngay cả trong các hoạt động giải trí, ông cũng chưa từng quên điều này.

Năm đó, tôi tháp tùng Chu Ân Lai đi tham dự Hội nghị Geneva. Trước khi lên đường, ông đặc biệt căn dặn mang theo bộ phim kịch địa phương Thiệu Hưng (Việt kịch) mới quay của chúng ta là "Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài".

Trong thời gian hội nghị diễn ra, chúng ta trước hết chiếu bộ phim tài liệu "Ngày Quốc khánh năm 1952". Bộ phim tài liệu này đã nhận được sự chào đón nồng nhiệt và tán thưởng hết lời. Một phóng viên người Thụy Sĩ đã đưa tin trên báo rằng: "Khi quân đội Trung Quốc trang bị vũ khí tận răng và những thiếu nữ tay ôm hoa tươi bước những bước vững chãi, hiên ngang bước vào màn bạc Geneva, thì những ông hoàng không ngai của cả phương Tây lẫn phương Đông đều không kìm được mà cùng phát ra những tiếng xuýt xoa nhẹ nhàng."

Sau khi bộ phim kết thúc, các phóng viên đến xem phim lần lượt vây quanh để bắt tay chúc mừng phái đoàn Trung Quốc, đồng thời đưa ra vô số lời khen ngợi nồng nhiệt. Ngay cả phóng viên Anh cũng phải thừa nhận: "Tuyệt đối không thể dùng con mắt trước năm 1949 để nhìn nhận Trung Quốc nữa."

Thế nhưng, một phóng viên Mỹ lại mang tâm địa thù địch mà nói rằng: "Bộ phim này không thể không khiến chúng ta lo lắng, liệu Trung Quốc có phải đang theo đuổi chủ nghĩa quân phiệt hay không?"

Tình hình được báo cáo lên Chu Ân Lai, Chu Ân Lai đã sớm chuẩn bị sẵn sàng và nói: "Họ nói chúng ta theo đuổi chủ nghĩa quân phiệt, vậy chúng ta sẽ cho họ xem thêm một bộ "Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài" nữa, để xem họ còn có cảm tưởng gì khác không?"

Mọi người nghe quyết định này xong thì trong lòng ai nấy đều không có lấy một tấm chắc. Mấy hôm trước Chu Ân Lai từng mời Chaplin xem "Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài", khách mời đều là những người trong giới nghệ thuật hoặc có liên quan đến giới nghệ thuật, những nhân tài chuyên môn này đều xem hiểu và hứng thú rất lớn, hiệu quả biểu diễn lúc đó rất tốt. Nhưng bây giờ mời các quan chức chính phủ và phóng viên đến xem, hiệu quả sẽ ra sao? Liệu có ứng nghiệm câu nói kia không —— quỷ Tây xem kịch, đờ người ra.

Cán bộ liên lạc thông tấn chịu trách nhiệm công việc này là đồng chí Hùng Hướng Huy, ông từng viết bài hồi ức về sự việc này. Để bọn quỷ Tây xem kịch không đến mức đờ người ra, ông đã yêu cầu phiên dịch tiếng Anh viết cốt truyện và các đoạn hát chính thành một cuốn tài liệu hướng dẫn dài 16 trang, tên kịch cũng được dịch sang tiếng Anh là "Bi kịch của Lương và Chúc".

Hùng Hướng Huy hớn hở đến báo cáo với Thủ tướng về công việc sáng tạo của mình.

"Đây mới chính là văn phong bát cổ của đảng đấy." Chu Ân Lai không hề biểu dương anh ta, ngược lại còn phê bình: "Cậu cũng chẳng thèm nhìn xem đối tượng là ai, đúng là đàn gảy tai trâu mà!"

Hùng Hướng Huy hoàn toàn không ngờ tới, bị mắng cho ngẩn người ra.

"Cuốn hướng dẫn mười mấy trang, cậu cũng nghĩ ra cho được." Chu Ân Lai thở dài một hơi, giọng nói chậm lại: "Nếu tôi là phóng viên, tôi sẽ không thèm đọc cuốn hướng dẫn đó của cậu đâu, có phải đang lên lớp chính trị đâu mà còn phải phát bài giảng."

Hùng Hướng Huy chớp chớp mắt, phì cười một tiếng: "Theo tôi thấy, mang kịch cho bọn quỷ Tây xem, bản thân nó đã là đàn gảy tai trâu rồi."

Chu Ân Lai cũng phì cười, cười một cách văn minh mà vô cùng sảng khoái, thong thả nói: "Đàn thì vẫn phải gảy, không chỉ có ý nghĩa chính trị, mà còn là truyền bá văn hóa dân tộc của chúng ta chứ. Vấn đề là cậu gảy cây đàn này thế nào? Cậu dùng cuốn hướng dẫn mười mấy trang để 'gảy', thế gọi là 'gảy lung tung' (loạn đạn cầm), tôi đổi một cách 'gảy' khác là có thể gảy thông suốt ngay, cậu có tin không?"

"Gảy thế nào ạ?"

"Cậu chỉ cần viết một câu lên thiệp mời là được."

"Câu gì ạ?"

"Mời bạn thưởng thức một bộ phim ca kịch màu sắc —— "Romeo và Juliet" của Trung Quốc."

"Ồ..." Hùng Hướng Huy có vẻ dao động, gật gật đầu rồi lại lắc lắc đầu: "Thế này... ổn chứ ạ?"

Chu Ân Lai vung tay lên: "Cứ làm theo cách đó đi, bảo đảm cậu không hỏng việc đâu. Nếu hỏng việc, tôi thưởng cho cậu một chai rượu Mao Đài!"

"Được, một chai rượu Mao Đài!" Hùng Hướng Huy nói như đánh cược. Nếu lời Thủ tướng thực sự linh nghiệm, mất một chai rượu Mao Đài hoàn toàn rất đáng giá.

Đến ngày chiếu phim, phóng viên các nước đều đã đến hội trường từ rất sớm, chỗ ngồi kín chỗ, lối đi cũng đứng đầy người. Xem ra, ai nấy đều muốn xem tại sao Trung Quốc lại có một bộ "Romeo và Juliet" cơ chứ? Chiêu này của Thủ tướng nghĩ ra không tồi, rất có điểm kích thích tò mò, bắt trúng tâm lý, thế nhưng, thành công hay không thì vẫn phải xem xong bộ phim mới đưa ra kết luận được... Vài phút sau khi phim chiếu, kỳ tích đã xảy ra. Khán giả không hề rời đi trong cảnh "thất vọng tràn trề" hay cằn nhằn bất mãn, lần này toàn hội trường tĩnh mịch như tờ, khán giả đều đứng hình như tạc tượng, tâm hồn đã sớm bước vào cốt truyện của phim. Xem ra nhân loại bất kể chủng tộc màu da, bất kể khu vực thời đại, bất kể giai cấp tín ngưỡng, quả thực đều tồn tại một số tình cảm và tư tưởng chung thuộc về toàn nhân loại. Cả "Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài" lẫn "Romeo và Juliet" đều phát triển câu chuyện theo hướng tình cảm chung nhân loại này, cho nên, dù là da trắng, da đen hay da vàng, tất cả đều bị cốt truyện hấp dẫn, bị khung cảnh rực rỡ muôn màu làm cho say đắm, bị giọng ca ngọt ngào ấm áp làm cho mê mẩn, bị những bước nhảy uyển chuyển thướt tha chinh phục, và càng bị bi kịch tình yêu mà bất kỳ khu vực nào, dân tộc nào trong lịch sử nhân loại cũng không thể tránh khỏi và trốn chạy được làm cho cảm động. Khi diễn đến đoạn "Khóc mồ" và "Hóa bướm", cảm xúc của khán giả cũng lên đến đỉnh điểm, trong rạp chiếu phim vang lên từng tiếng nức nở...

Sau khi phim kết thúc, đèn điện sáng bừng trở lại. Một cảnh tượng cực kỳ hiếm thấy bày ra trước mắt chúng ta: Khán giả say sưa đến mức ngẩn ngơ vẫn còn chìm đắm trong bi kịch tình yêu sâu sắc đầy oán hận của Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài, rơi nước mắt không ngừng vì bi kịch của họ. Phút mặc niệm đau thương này kéo dài ròng rã hơn một phút đồng hồ, không biết ai vỗ tay một cái, trong chớp mắt như nổi lên trận cuồng phong bão táp, tiếng vỗ tay nhiệt liệt kéo dài không dứt, đồng thời đi kèm với những tiếng hô reo từng đợt.

Phóng viên Anh nói: "Đẹp quá, còn cảm động hơn cả "Romeo và Juliet" của Shakespeare!"

Một phóng viên Bỉ nói: —— "Cứ ngỡ như mình đang không xem phim, giống như tôi cũng đã đến bên cạnh Lương - Chúc vậy."

Một phóng viên Ấn Độ nói: "Trung Quốc vẫn đang trong chiến tranh Triều Tiên và cải cách ruộng đất, trong thời kỳ như vậy mà lại quay ra được một bộ phim tràn ngập tình cảm tốt đẹp thế này, điểm này còn có ý nghĩa hơn cả bản thân bộ phim."

Mà tất cả những nhận thức và thấu hiểu về kịch nghệ Trung Quốc, văn hóa Trung Quốc ấy, quả thực đều nhờ vào đúng một câu nói đó của Thủ tướng.

Mà câu nói này, lại một lần nữa cho thấy Thủ tướng có sự nhận thức và thấu hiểu sâu sắc đến nhường nào đối với dân tộc chúng ta, đối với các dân tộc trên thế giới, đối với toàn thể nhân loại!

Trong các hoạt động văn nghệ giải trí của Thủ tướng, còn có một nội dung quan trọng nữa, đó là làm thơ. Có thể nói, từ năm 1940 khi tôi đến bên cạnh ông, cho đến khi cụ qua đời, Thủ tướng hầu như chưa từng ngừng làm thơ. Thế nhưng, từ sau khi tôi đến bên cạnh ông, cơ bản cũng chưa từng thấy ông giữ lại dù chỉ một bài thơ do mình sáng tác.

Những thơ tác của Chu Ân Lai được công bố rộng rãi hiện nay đều là tác phẩm thời trẻ của ông. Kỳ thực, khi làm Thủ tướng rồi, số lượng thơ ông làm còn nhiều hơn thời kỳ thanh niên rất nhiều, đặc biệt là những năm cuối đời, thường xuyên thấy ông lẩm nhẩm ngâm nga, rồi viết những bài thơ mới ra giấy.

Thủ tướng thường làm thơ theo thể luật (thơ Đường luật), đôi khi cũng làm thơ tự do. Ông rất quen thuộc với thơ ca cổ điển, bất kể chúng ta nhắc đến bài thơ hay từ cổ nào, ông cũng đều có thể đọc làu làu ngay lập tức. Khi chúng ta vì thế mà kinh ngạc, ông luôn xúc động nói: "Phải cảm ơn mẹ tôi, năm 4 tuổi bà đã dạy tôi nhận mặt chữ, 5 tuổi đã dạy tôi thuộc làu làu mấy chục bài thơ Đường..."

Tôi thường nghĩ, việc Chu Ân Lai thích đọc thơ và làm thơ có liên quan đến mẹ ông hay không? Lúc đọc thơ làm thơ, chắc chắn ông có thể tìm lại ký ức xa xôi ấy, cảm nhận lại sự hiền từ và che chở của người mẹ, lại một lần nữa nhận được những gợi mở mới từ mẹ...

Chu Ân Lai làm thơ, hoặc là có cảm xúc trước một sự việc nào đó, hoặc có cảm xúc trước một con người nào đó, hoặc có cảm xúc trước một cảnh sắc nào đó, hoặc là sau khi đọc đi đọc lại những bài thơ mới của các chiến hữu như Chủ tịch, Trần Nghị hay Đổng Tất Vũ thì họa lại một bài. Một khi ông muốn làm thơ, những khoảng thời gian như ăn cơm, đi bộ hay đi xe sẽ được tận dụng triệt để, trong miệng thỉnh thoảng lại ngâm nga ra một câu. Tranh thủ thời gian bận rộn trong ngày như thế, suy nghĩ câu chữ lặp đi lặp lại, hoặc trước khi đi ngủ, hoặc sau khi thức dậy, bài thơ mới cứ thế ra đời.

Những bài thơ mới ông làm đều được viết một mạch ra giấy, sau đó một mình cầm lấy thưởng thức, nghiền ngẫm, thỉnh thoảng cũng cầm bút sửa vài nét. Chúng ta chỉ có thể nhìn từ xa những dòng thơ ấy, thỉnh thoảng nghe ông ngâm nga một câu, hoàn toàn không thể cầm lấy để thưởng thức tỉ mỉ được. Ông giấu giếm nó như giấu một bảo vật bí mật nào đó, không muốn người ngoài nhìn thấy.

Ông coi việc làm thơ như một hình thức tiêu khiển, tiêu khiển xong thì không ngoại lệ, đều xé nát, hơn nữa còn xé rất vụn; trước tiên xé thành rất nhiều mảnh nhỏ, sau đó lại đem từng chồng mảnh nhỏ đó xé vụn hơn nữa thành những mảnh vụn li ti; đến mức người bình thường không sao chép lại hay ghép lại được nữa, mới dùng tay vò nát tung bay như những bông tuyết rồi vứt vào sọt rác.

Thủ tướng là người cẩn thận, làm thơ cực kỳ chú trọng vần điệu đối xứng, lúc xé cũng chưa từng lơ là. Chưa có lần nào tôi có thể chắp vá lại được những bài thơ của ông. Cho đến tận khi ông lâm bệnh nặng, vẫn luôn như vậy, không muốn để lại thơ cho đời sau.

Ra ngoài tham quan du lịch, nhân viên tại các thắng tích lịch sử đi qua đều hy vọng ông để lại bút tích. Ông đều nhất mực từ chối: "Tìm Quách lão đi, bảo Quách lão viết ấy."

Tôi vô cùng tiếc nuối, những bài thơ bị xé nát thành bột ấy, giả sử lúc đó tôi đều dùng túi giấy da đóng gói cẩn thận, thì bây giờ đem giao hàng trăm túi "thơ vụn" này cho các cơ quan liên quan, nhất định sẽ chắp vá lại được, từ đó chắc chắn có thể hiểu thêm về tư tưởng tình cảm của Thủ tướng.

Chu Ân Lai biết chơi cờ, cờ tướng, cờ vây, cờ vua ông đều biết chơi, lại còn biết đánh bài bridge (cầu nối), từng chơi cùng các đồng chí Đổng Tất Vũ ở Trùng Khánh, nhưng sau đó đều đã "cai".

Sự giải thích của Thủ tướng đối với việc "cai cờ", "cai bài" chỉ có ba chữ: "Không có thời gian".

Những năm cuối đời, sau khi bệnh nặng nhập viện, để phân tán sự chú ý của ông, giảm bớt phần nào đau đớn, chúng tôi kéo ông chơi bài. Sau hơn 20 năm "cai cờ" "cai bài", ông lại nhặt lại chúng. Ông rất giỏi tính bài, cứ thế tùy tiện là có thể thắng được chúng tôi - những kẻ đang chơi một cách vô cùng nghiêm túc. Thắng xong thì cười nhẹ một chút, không có sức để nói nhiều.

Chỉ có một lần, ông nhìn đồng hồ và nói: "Chơi cờ đánh bài, thời gian trôi qua không hay biết, có câu chuyện kể rằng, tiều phu xem hai ông cụ đánh cờ, một ván cờ đánh xong, cán rìu bên cạnh đã mục từ bao giờ. Ván cờ này đánh mất bao nhiêu năm? Thời gian hoa niên để làm sự nghiệp, tuyệt đối không được chìm đắm vào trong đó."

Trong các hoạt động văn nghệ giải trí, món mà Thủ tướng thích nhất có lẽ vẫn là khiêu vũ. Chúng tôi cũng thích để Thủ tướng khiêu vũ nhiều hơn. Hoạt động này sau đó được chúng tôi gọi là "tam kết hợp" (kết hợp ba yếu tố), không phải là tam kết hợp già - trung - trẻ trong "Cách mạng Văn hóa", mà là: kết hợp giữa văn nghệ, thể thao và công việc.

Bản thân việc khiêu vũ vừa là hoạt động giải trí, vừa có thể rèn luyện cơ thể, đây là điều không cần giải thích cũng có thể hiểu rõ. Bác sĩ chủ trương mỗi ngày Thủ tướng nên khiêu vũ một bận, vận động các cơ và khớp trên toàn cơ thể. Nhưng ông quá bận rộn, không thể làm được.

Thủ tướng đi khiêu vũ cực kỳ ít khi đến Xuân Ngẫu Trung, thông thường là ở Tử Quang Các và sảnh Sơn Đông tại Đại lễ đường Nhân Dân. Thập niên 50 ở Bắc Kinh Phạn Điển cũng thường xuyên khiêu vũ. Những người đến đây khiêu vũ còn có Lý Tiên Niệm, Trần Nghị, Dư Thu Lý, Hà Trường Công, Lữ Chính Thao và các vị lãnh đạo khác của Quốc vụ viện cùng các bộ ngành. Khiêu vũ bắt đầu lúc 8 giờ, nếu Thủ tướng tham gia thì thường khoảng 10 giờ đến, nhảy vài vòng là về trước thời hạn. Tư thế khiêu vũ của ông vô cùng tao nhã, biết nhảy bước ba, bước bốn, có thể nhảy ra nhiều kiểu biến hóa, không đơn điệu dậm chân theo nhịp như Chủ tịch Mao hay Tổng tư lệnh Chu.

Thủ tướng khiêu vũ chưa bao giờ cố định bạn nhảy, ông rất thấu hiểu những nữ diễn viên từ đoàn văn công đến, cố gắng đổi bạn nhảy thật thường xuyên, đáp ứng nguyện vọng "được cùng Thủ tướng nhảy một vòng" của càng nhiều nữ diễn viên càng tốt.

Thủ tướng tham gia vũ hội, trước hết coi đó là dịp và cơ hội giao lưu xã hội, không quên kết giao bạn bè, không quên điều tra nghiên cứu, không quên thảo luận công việc.

Mỗi lần khiêu vũ, Chu Ân Lai nhất định sẽ chào hỏi lãnh đạo cơ quan Quốc vụ viện và các bộ ủy, thông báo tình hình. Nếu có việc đại sự phức tạp, thì sẽ gọi các lãnh đạo liên quan vào căn phòng nhỏ bên cạnh vũ trường để trò chuyện khi vũ hội nghỉ giải lao. Lúc khiêu vũ, Chu Ân Lai đổi bạn nhảy thường xuyên, cũng hàm chứa sự cân nhắc muốn làm quen với nhiều người hơn, nghe ngóng được nhiều tình hình hơn.

Mỗi lần khiêu vũ, đối với những bạn nhảy mới, Chu Ân Lai nhất định sẽ hỏi tên, tuổi, đơn vị công tác, có ý kiến gì đối với lãnh đạo và công việc trong đơn vị không? Vâng vâng. Đối với những bạn nhảy cũ quen biết, ông thường nêu ra một số vấn đề về chính sách văn nghệ để xin ý kiến, hoặc đem nội dung công tác văn nghệ đang cân nhắc của mình ra kể để nghe ý kiến quần chúng.

Thủ tướng tiến hành điều tra nghiên cứu, làm việc trong lúc khiêu vũ như thế nào? Lấy một ví dụ ngẫu nhiên.

Trịnh Thục Vân là y tá chăm sóc sức khỏe của Thủ tướng. Lần đầu tiên cô gặp Thủ tướng là tại sàn nhảy ở Bắc Đới Hà. Cuộc trò chuyện bắt đầu khi vũ hội giải lao.

"Cô đến Bắc Đới Hà từ khi nào vậy?" Sau khi hỏi tên, tuổi và hoàn cảnh gia đình, Chu Ân Lai chậm nhịp nói lại.

"Trung ương dời văn phòng đi nơi khác, từ lúc bắt đầu tôi đã đi cùng các đồng chí làm công tác tiền trạm đến đây rồi ạ."

"Bệnh địa phương ở vùng này là gì?"

"Ôi chao, tôi không biết..."

"Cô là nhân viên y tế, lãnh đạo không giới thiệu cho cô à?"

"Chỉ giới thiệu sơ qua từ góc độ an toàn thôi, còn bệnh địa phương thì không nói ạ."

"Không giới thiệu mà cô cũng không điều tra? Đây chính là vấn đề rồi. An toàn cũng phải lấy phòng ngừa làm chính. Đến một nơi thì phải điều tra nghiên cứu tình hình của nơi đó, đặc biệt nhân viên y tế càng phải làm rõ tình hình phát bệnh ở nơi này, như vậy mới tiện triển khai công việc, làm được việc có đích nhắm. Cô nói có đúng không?"

"Đúng ạ."

"Thế bản đồ cô đã xem kỹ chưa?"

"Xem rồi ạ, nếu không thì không tìm được thủ trưởng. Ở Hàng Châu tôi làm liệu pháp sáp cho Bộ trưởng La nên đã bị lạc đường, mò mẫm trong bóng tối một hồi lâu..."

"Ha ha ha, đúng thế đấy, đi một ngày đàng học một sàng khôn, thế là được nâng cao rồi đấy..."

"Ôi chao, nhạc khiêu vũ bắt đầu rồi kìa. Thủ tướng, ngài đi khiêu vũ đi ạ."

"Cô biết nhảy không?"

"Tôi không biết ạ."

"Chưa nhảy lần nào à?"

"Nhảy hai lần rồi, cũng là người ta dẫn tôi nhảy thôi..."

"Thế thì tốt, lần này tôi dẫn cô, tôi dạy cô nhảy."

"Ôi chao, tôi, tôi sẽ giẫm phải chân ngài mất."

"Ha ha ha," Chu Ân Lai ngả đầu ra sau một chút, vừa cười vừa chỉ vào chân Trịnh Thục Vân: "Không sao đâu, cô đi giày đế mềm mà."

Trịnh Thục Vân đỏ mặt, đưa tay ra cho Chu Ân Lai. Lúc bước ra bước đầu tiên, cô vẫn lầm bầm: "Nhưng mà, nhưng mà, ngài dẫn tôi nhảy sẽ mệt lắm đấy."

Chu Ân Lai hạ thấp giọng, nói nhỏ: "Cứ yên tâm nhảy đi, mệt một chút coi như vận động."

Với khối lượng công việc khổng lồ như Chu Ân Lai, nếu không vận động một chút, nếu không kiên trì rèn luyện thể thao, thì tuyệt đối không thể đảm đương lâu dài được.

Vũ hội cuối tuần mỗi tuần, Chu Ân Lai đều đến nhảy vài vòng; mỗi ngày sau khi thức dậy, bước ra từ phòng làm việc số một, tập 5 phút thể dục tự biên; nếu chỉ có ngần ấy vận động, chắc chắn không thể phát huy tác dụng lớn được. Chu Ân Lai còn có rất nhiều hình thức vận động khác nữa.

Loại vận động thứ nhất là vận động ngay trong phòng làm việc. Đây chính là bài thể dục tự biên 5 phút được viết ở các chương trước, cũng như khi mỏi mệt vì làm việc thì đứng dậy đi nhanh vài vòng quanh bàn làm việc. Ngoài hai môn vận động này ra, môn vận động thứ ba là đá bóng trong nhà.

Người Thiên Tân rất thích đá bóng. Thời kỳ đầu kiến quốc, bóng đá Thiên Tân rất có tên tuổi. Chu Ân Lai khi còn đi học ở Thiên Tân đã rất thích đá bóng, khi làm Thủ tướng rồi, bác sĩ và nhân viên xung quanh ngày nào cũng yêu cầu ông phải đảm bảo vận động, ông liền nghĩ đến việc đá bóng, bèn mua một quả bóng đá. Ông không có thời gian đến sân bóng đá để đá, tuổi tác và tình hình công việc của ông cũng không cho phép ông tham gia thi đấu, ông liền nghĩ ra cách đá bóng trong nhà.

Cách này cũng rất đơn giản, chính là dọn trống một khoảng trống ở bức tường hồi của phòng làm việc, không đặt đồ đạc văn phòng. Quả bóng đá của ông được bơm ít hơi thôi, độ đàn hồi không lớn, sau đó đặt trong phòng làm việc. Mỗi khi làm việc mệt mỏi, những người xung quanh lại khuyên can ông vận động một chút, ông liền đứng dậy, hai chân dẫn bóng di chuyển, vận động kịch liệt trong không gian mấy thước vuông nhỏ bé ấy, thỉnh thoảng lại sút bóng vào tường. Bóng không có hơi, không nảy đi xa, mỗi lần sút vào tường đều có thể kịp thời dùng chân khống chế được bóng, sẽ không làm hỏng cửa ra vào cửa sổ hay đồ đạc trên bàn làm việc.

Đừng coi thường môn vận động này, do động tác diễn ra nhanh chóng, lượng vận động là khá lớn, đừng nói là cao tuổi như Thủ tướng, cho dù là thanh niên hai, ba mươi tuổi bồi (bồi luyện) cùng ông 5 phút, cũng sẽ đổ mồ hôi đầm đìa. Chu Ân Lai đôi khi đá bóng cần một người "bồi luyện", đứng chặn trước bức tường hồi đó, Thủ tướng dẫn bóng qua người. Nếu bị cản phá được bóng, tính thua một điểm; nếu lừa bóng qua được đối phương, dẫn bóng vượt qua người, sút vào tường, thế là thắng một điểm.

Môn vận động này Thủ tướng rất thích, kiên trì trong thời gian rất dài. Bởi vì việc vận động của ông cũng giống như giấc ngủ của mình, bắt buộc phải xoay quanh công việc mà tiến hành. Bóng đá trong nhà không bị giới hạn bởi thời gian không gian, có mấy thước đất là có thể vận động được ngay, tranh thủ mọi lúc mọi nơi, hiệu quả rất tốt.

Ngoài bóng đá ra, Thủ tướng còn thích chơi "vệ sinh cầu" (bóng bàn).

Sở thích chơi bóng bàn của Thủ tướng, gắn liền không thể tách rời với việc những vận động viên xuất sắc như Trang Tắc Đống, Lý Phú Vinh, Từ Dần Sinh mang vinh quang về cho Tổ quốc. Nhóm vận động viên này đã đánh ra uy phong của đất nước và nhân dân Trung Quốc, thu hút đến mức những cụ già mang phong vị cổ kính như Đổng Tất Vũ cũng vứt cả bút lông đi, sang chơi bóng bàn một thời gian. Vị lãnh đạo mang màu sắc hiện đại hơn như Thủ tướng Chu Ân Lai, đương nhiên sẽ chơi nhiều hơn và giỏi hơn những vị lãnh đạo có phần theo lối cũ như Mao Trạch Đông, Đổng Tất Vũ.

Điểm bất lợi của Thủ tướng nằm ở cánh tay bị thương. Do cánh tay phải bị ngã gãy ở Diên An, xương nối không đúng cách nên để lại tật xấu. Cánh tay phải của ông gập không tới cùng, duỗi không đến tận cùng, không giống như người bình thường có thể gập tay duỗi tay 180 độ, ông chỉ có thể phát huy bình thường trong biên độ gập 30 độ, duỗi đến 150 độ như vậy, vượt quá là sẽ bị hạn chế cử động.

Thủ tướng hiếm khi có thời gian chơi bóng chốc lát, chủ yếu là vào khoảng 10 phút trước hoặc sau bữa ăn, dưới sự khuyên nhủ hết lần này đến lần khác của chúng tôi, ông mới có thể đồng ý một tiếng: "Được rồi, chơi mấy quả vệ sinh cầu nào."

Nói là "vệ sinh cầu", chẳng qua là để hình dung quả bóng bàn nhỏ bé. Cùng Thủ tướng đánh bóng là một việc vô cùng vui vẻ, bởi vì chúng tôi quá yêu quý ông, cảm giác tự mình trải nghiệm của tất cả nhân viên chúng tôi vượt xa bất kỳ tình yêu nào trên thế giới này, bất kể việc gì, chỉ cần có lợi cho Thủ tướng, chỉ cần có lợi cho việc nghỉ ngơi hay sức khỏe của ông, thì dù là việc nhỏ đến đâu chúng tôi cũng sẵn sàng dốc toàn lực để làm, làm xong sẽ sinh ra cảm giác hạnh phúc và vui sướng.

Chúng tôi đều tranh nhau đánh bóng với Thủ tướng, để ông đỡ tốn sức đánh, thường cố tình đẩy bóng về phía mặt bàn gần tay phải của ông, hơn nữa còn phải đẩy không cao không thấp, tiện cho việc đập mạnh hoặc bạt bóng. Khi vị trí bóng phù hợp, Thủ tướng thường có thể bạt ra những quả bóng đẹp mắt bậc nhất.

Thế nhưng, Thủ tướng không hề bạt bóng, tay trái túm lấy "vệ sinh cầu", lớn tiếng kêu lên với nhà đối diện: "Không chơi thế này không chơi thế này, toàn đưa bóng dễ cho tôi, thế thì không được đâu. Tôi không cần nhường bóng đâu, tôi chịu được thua mà."

Thủ tướng nghiêm túc vô cùng, chúng tôi đành phải đối đãi càng nghiêm túc hơn, vừa phải đánh thật, không để Thủ tướng cảm thấy đang nhường bóng, lại vừa không thể đánh chết ngay được, bắt buộc phải chừa cho Thủ tướng một khoảng chống đỡ và phản công nhất định. Những quả bóng đánh ra kiểu này vừa gian nan lại vừa khiến người ta vô cùng phấn khích.

Mỗi khi bóng chạm lưới hoặc ra ngoài, Thủ tướng thường lộ ra vẻ mặt vô cùng tiếc nuối: "Ôi chao, thua rồi, thua rồi!" Nếu một cú đập mạnh hoặc một cú bạt uy lực đánh trúng, chúng tôi không đỡ lại được, Thủ tướng sẽ hò reo vỗ tay vì cú đánh đẹp mắt tao nhã của chính mình:

"Đánh trúng rồi, đẹp lắm!" "Cậu thua rồi, ha ha, cậu thua rồi!"

Thủ tướng thích chơi bóng bàn mấy bận, lại càng thích xem người khác chơi bóng bàn hơn, đặc biệt là khi có các giải vô địch bóng bàn lớn trong và ngoài nước, Tổng tư lệnh Hạ luôn cử người mang cho Thủ tướng vài cuốn sổ lịch thi đấu. Trên cuốn sổ liệt kê chi tiết tình hình chia bảng, ai đấu với ai, loại thế nào để giành quyền đi tiếp. Thủ tướng xem vô cùng tỉ mỉ.

Đến khi trận đấu bắt đầu, cuốn sổ đó ngày nào cũng được đặt trên bàn làm việc của Thủ tướng, mỗi khi ngồi bên bàn làm việc, ông luôn hỏi trước tiên: "Ai bị loại rồi?" "Ai giành quyền đi tiếp rồi?" "Vòng tiếp theo ai đấu với ai?"

Chúng tôi cập nhật tình hình tiến triển cho ông bất cứ lúc nào, giúp ông dùng bút đỏ gạch chéo đi. Vừa nghe báo cáo, ông vừa tự tay động bút, gạch bỏ những người bị loại, khoanh tròn mối quan hệ đối đầu mới, cái tinh thần nghiêm túc quan tâm ấy, chẳng kém gì lúc giải quyết đại sự quốc gia.

Thỉnh thoảng chúng tôi cũng khuyên Thủ tướng một câu: "Có thời gian gạch bọn họ, chi bằng chúng ta đánh thêm vài quả còn hơn, chúng ta vẫn nên lấy việc rèn luyện cơ thể làm chính."

Thủ tướng cười nói: "Xưa nay người xem cờ bao giờ cũng mệt hơn người đánh cờ, tôi đây cũng là vận động mà, căng thẳng thế này một chập, quay đầu lại làm việc, tinh thần sẽ vô cùng sung mãn."

Việc Thủ tướng đánh bóng hay xem bóng đều xoay quanh công việc mà vận hành, nếu ảnh hưởng đến công việc thì tuyệt đối ông không đời nào đồng ý.

Sau Giải vô địch bóng bàn thế giới lần thứ 26, cơn sốt bóng bàn toàn quốc leo thang lên đỉnh điểm, các thư ký ở Tây Hoa Thử chơi bóng bàn cũng đạt đến cao trào tột độ.

Hôm nay, trận bóng bàn đang diễn ra ác liệt, một vị thư ký ngoại sự bỗng nhiên kêu lên kinh hãi: "Ôi chao, hỏng rồi! Quên mất một việc lớn rồi!"

Anh ta vứt vợt bóng bàn rồi chạy đi, kết quả vẫn làm lỡ việc.

Thế là chọc giận Chu Ân Lai, triệu tập toàn bộ nhân viên lại, mắng cho một trận nhớ đời. Trong lòng ai nấy đều khó chịu, lần lượt đứng lên kiểm điểm, hứa sẽ lấy đó làm bài học sâu sắc, không để xảy ra tình trạng tương tự nữa.

Thế rồi, thái độ của Thủ tướng dịu xuống, nhìn mọi người với giọng điệu đầy cảm hoạn vô hạn: "Ây, thời gian chẳng chờ đợi ai cả. Các cậu xem, lúc các cậu còn trẻ đi theo tôi, bây giờ đều đã điểm tóc bạc rồi. Tôi cũng già rồi... Trí nhớ đều suy giảm cả rồi." Ông sai tôi lấy một cuốn sổ tay nhỏ đã chuẩn bị sẵn tới, tự tay phát cho từng người thư ký, đoạn tuyên bố: "Sau này các cậu cứ dùng cuốn sổ này để ghi nhớ. Những việc tôi giao phó, những việc lớn từ bên ngoài phản ánh lại, các cậu đều phải ghi chép lại cho đàng hoàng, đừng để lỡ việc nữa."

Ngoài bóng bàn ra, Thủ tướng từng có ý định tăng thêm môn bơi lội.

Năm đó ở Quảng Châu, Mao Trạch Đông ngày nào cũng đến công viên Việt Tú bơi lội, lần nào cũng gọi Thủ tướng đi cùng. Thủ tướng cũng xuống nước vài lần, dường như cũng nảy sinh chút hứng thú. Ông từng biểu thị thái độ: "Tôi nghe theo các cậu, sẽ cố gắng học bơi."

Để dạy Thủ tướng bơi, người ta còn mời một đồng chí bên Ủy ban Thể dục thể thao đến làm giáo viên cho ông. Giáo viên đương nhiên có tính tích cực rất cao, rất nhanh đã dạy được Thủ tướng cách nín thở dưới nước và nổi người lên. Thế nhưng học sâu hơn nữa, cánh tay phải không duỗi thẳng được ấy liền mang lại một số bất tiện.

Hứng thú giảm đi một chút. Nhưng cũng không dừng việc học lại, lúc họp ở Lư Sơn, có chút thời gian rảnh rỗi ông lại xuống nước hai lần.

Bệnh viện Bắc Kinh lúc bấy giờ do ông Chu Trạch Chiêu làm viện trưởng. Có lần Thủ tướng bơi xong, ngồi trên ghế mây nghỉ ngơi, Viện trưởng Chu phát hiện dưới lòng bàn chân Thủ tướng xuất hiện rất nhiều nốt đỏ li ti. Ông liền kiểm tra cho Thủ tướng, nói rằng cơ thể Thủ tướng không thích hợp bơi lội, sau này vẫn nên bơi ít đi, tốt nhất là không bơi. Bằng không sẽ không có lợi cho sức khỏe.

Từ đó về sau, Thủ tướng từ bỏ môn vận động bơi lội. Mặc dù môn vận động này được Chủ tịch Mao đề xướng, đa số các thủ trưởng Trung ương đều đã học bơi và có nhiệt huyết rất cao, nhưng Thủ tướng lại rút lui khỏi đại quân bơi lội này. Dù ở Bắc Đới Hà, Quảng Châu hay Bắc Kinh, nhiều nhất ông cũng chỉ ngồi trên bờ xem người khác bơi. Thỉnh thoảng không kìm được mà xuống nước, cũng là ngồi thuyền xuống nước. Tôi từng cùng ông chèo thuyền ở Trung Nam Hải mấy lần.

Đến khi "Cách mạng Văn hóa" bắt đầu, Thủ tướng gác lại mọi hoạt động rèn luyện thể thao, chỉ còn lại một loại vận động duy nhất, đó là chạy từ "hiện trường cứu hỏa" này sang "hiện trường cứu hỏa" khác, kiểu di chuyển vội vã đến hiện trường này khách quan mà nói đóng vai trò như một hình thức rèn luyện thể thao.

Thế nhưng do lòng dạ sốt ruột lo lắng khi đi "cứu hỏa", loại "vận động" này thực chất có hại nhiều hơn lợi đối với cơ thể. Người ta vẫn nói "Cách mạng Văn hóa" diễn ra sục sôi như lửa, việc "cứu hỏa" này diễn ra không dứt, việc này dồn dập hơn việc kia. Mọi người đều bảo Thủ tướng là do kiệt sức mà chết, câu nói này hoàn toàn không sai chút nào.

Trong ký ức của tôi, không lâu sau khi "Cách mạng Văn hóa" bắt đầu, thời gian nghỉ ngơi của Thủ tướng đôi khi đã mang tính chất cấp cứu.

Mùa xuân năm đó tại Hội chợ Giao dịch Hàng hóa Quảng Châu (Canton Fair), Hồng vệ binh muốn đập phá Hội chợ, Thủ tướng lần lượt tìm các phái Hồng vệ binh để trò chuyện, làm công tác tư tưởng cho họ, suốt 30 tiếng đồng hồ không rời khỏi hiện trường, không ngừng trò chuyện. Khuyên bảo xong Hồng vệ binh, tiếp đó lại liên tục làm việc hơn 70 tiếng nữa, tính ra tổng cộng hơn 100 tiếng đồng hồ không chợp mắt, không nghỉ ngơi lấy một phút.

Ông bỗng nhiên tái mặt bên bàn làm việc, trên trán rịn ra một tầng mồ hôi lạnh; do đau đớn, các cơ trên mặt căng cứng, đôi môi co giật muốn vượt qua cảm giác tức ngực và đau thắt ngực khó chịu ấy.

Bác sĩ chăm sóc sức khỏe Trương Tá Lương nghe tin chạy đến, vừa bắt mạch thì thấy ngoại tâm thu xuất hiện rất nhiều. Lập tức làm điện tâm đồ cho Thủ tướng. Vị chuyên gia Hoàng giáo sư của bệnh viện lúc bấy giờ đang cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh điều dưỡng tại hòn đảo nhỏ ở Quảng Châu, bác sĩ Trương liền cầm điện tâm đồ sang cho Hoàng giáo sư xem, quả thực ngoại tâm thu xuất hiện rất thường xuyên. Sau khi hai người nghiên cứu xong, quyết định cho Thủ tướng dùng thuốc và thở oxy.

Từ đó trở đi, mỗi ngày Thủ tướng có thêm một nội dung giúp ông nghỉ ngơi và hồi phục thể lực, chính là hít oxy một lúc trước khi đi ngủ, cải thiện tình trạng cung cấp oxy cho máu, nhằm duy trì khối lượng công việc siêu tải của ông.

Ấy thế mà ngày nào cũng hít oxy, Thủ tướng vẫn vài lần xảy ra tình trạng thiếu oxy và phát bệnh tim. Đơn cử như lần Hồng vệ binh đốt Văn phòng đại diện Anh quốc, Thủ tướng vừa tức giận vừa lo lắng lại lao lực quá độ, bệnh tim liền tái phát. Bác sĩ đã tiến hành cấp cứu.

Đối với những người ít vận động hoặc ngồi một chỗ lâu, tắm rửa không nghi ngờ gì cũng là một hình thức nghỉ ngơi vô cùng tuyệt vời. Mao Trạch Đông chính là người kiên trì tắm cọ người.

Trước năm 1956, ông ngâm bồn; sau năm 1956, do tuổi tác đã cao, chủ yếu là kỳ cọ người. Mỗi lần ông cọ người xong, máu huyết toàn thân lưu thông, vô cùng xả mỏi, là một hình thức nghỉ ngơi cực kỳ hiệu quả.

Chu Ân Lai cũng thường xuyên tắm rửa. Nhưng ông không giống Chủ tịch có vệ sĩ hầu hạ, có vệ sĩ giúp cọ lưng; từ trước đến nay ông toàn tự tắm, chưa từng cần người giúp.

Sau khi ông tái phát bệnh tim hai lần, ai nấy đều lo lắng. Dẫu sao Thủ tướng tuổi tác đã cao, cơ thể không sao so được với những năm tháng trước kia, nhỡ đâu lúc tắm xảy ra chuyện gì mà bên ngoài không hay biết, trách nhiệm này thì lớn lắm.

Sau khi bàn bạc với bác sĩ chăm sóc sức khỏe, chúng tôi quyết định từ nay không thể để Thủ tướng tự tắm một mình nữa. Lần đầu tiên giúp Thủ tướng tắm là bác sĩ Trương và vệ sĩ Tiểu Cao đi cùng. Khi họ bước vào phòng vệ sinh, thấy Thủ tướng đang ngồi trong bồn tắm thở hổn hển, bèn vội vàng tiến lên giúp đỡ.

"Tôi không sao, các cậu ra ngoài đi, tôi không quen, tôi tự tắm được." Thủ tướng Chu nhất quyết không cho người ngoài giúp.

"Thủ tướng, tim ngài không tốt lắm, nhỡ lúc phát bệnh mà bên cạnh không có ai thì làm thế nào?" Bác sĩ Trương khuyên nhủ: "Chúng tôi đã vào đây rồi, hay là để chúng tôi giúp ngài một tay."

Trong lúc nói chuyện, Tiểu Cao đã chủ động giúp Thủ tướng kỳ cọ ghét bẩn. Trong hoàn cảnh đó, Thủ tướng mới miễn cưỡng chấp nhận sự phục vụ.

Từ đó về sau, chúng tôi không bao giờ để Thủ tướng tự tắm một mình nữa, tôi cùng Tiểu Cao và bác sĩ Trương, thế nào cũng có người vào phòng vệ sinh cùng ông.

Mà lúc này, Thủ tướng thực chất đã mắc bệnh ung thư, trước khi chúng tôi bắt đầu giúp ông tắm, người ta đã phát hiện ra tế bào ung thư rồi.

Ngay sau khi mang trọng bệnh ung thư, có lần Thủ tướng lại làm việc hơn 30 tiếng không nghỉ ngơi. Tôi không kìm chế được nữa bước vào nói: "Thủ tướng, ngài bắt buộc phải nghỉ ngơi thôi..."

Thủ tướng nhìn tôi qua vành kính, nhỏ giọng nói: "Tôi đi nghỉ ngơi, đống công việc này ai làm thay tôi đây?"

Tôi đứng ngây ở đó, một câu cũng không thốt ra được.

Cuối cùng Thủ tướng đã rời xa chúng tôi, nhưng tiếng nói của ông vẫn văng vẳng bên tai tôi mỗi ngày:

"Tôi đi nghỉ ngơi, đống công việc này ai làm thay tôi đây?"