Khi Chu Ân Lai đi thăm 14 nước Á, Phi, Âu, có một phóng viên rất hay chớp mắt hỏi: "Thưa ông Chu, ông đã 65 tuổi rồi, tại sao trông vẫn trẻ thế này? Ông đã ăn gì vậy?"

Câu hỏi này không thiếu vẻ khiêu khích, nhưng cũng không thiếu sự tò mò.

Quan điểm của Nixon về loại vấn đề này là: Quyền lực khiến con người ta trẻ lại.

Một bài hát có câu: Người cách mạng mãi mãi trẻ trung, anh ví như cây thông lớn xanh tươi bốn mùa đông hạ.

Có một vị lão cán bộ hồi tưởng lại rằng: "Chỉ có lòng nhân ái mới khiến Thủ tướng mãi mãi trẻ trung như vậy."

Thế nhưng, câu trả lời của Thủ tướng năm đó cho vấn đề này là: "Tôi là một người phương Đông, tôi sinh hoạt theo thói quen sinh hoạt của người phương Đông."

Thủ tướng đã sinh hoạt theo một thói quen sinh hoạt của người phương Đông như thế nào? Hiện nay ngày càng có nhiều người có hứng thú thăm dò ngày càng đậm, thậm chí một số bác sĩ cũng bắt đầu nghiên cứu, nghiên cứu bí quyết trường thọ của Thủ tướng.

Đại đa số mọi người sẽ nói: Anh nói sai rồi. Thủ tướng qua đời vì bệnh khi chưa tròn 78 tuổi, đây không tính là trường thọ. 78 tuổi đối với người hiện đại thực sự là quá phổ biến.

Nhưng bạn đừng quên, nếu con người ta "tỉnh" thì mới được coi là sống, vậy thì tuổi thọ của Thủ tướng tuyệt đối vượt qua vị thọ tinh 120 tuổi; một số bác sĩ có nghiên cứu sâu đã nói với tôi rằng, với sự nhọc lòng lao lực, cúc cung tận tụy như Thủ tướng, đổi lại bất cứ người nào khác cũng sẽ không sống thọ hơn Gia Cát Lượng. "Thủ tướng bị vắt kiệt sức mà chết. Nếu làm một thí nghiệm, chọn 10 vạn người chịu đựng cường độ lao động như Thủ tướng dưới gánh nặng của Thủ tướng, không đến một năm sẽ ngã xuống 1 vạn, không đến 5 năm sẽ ngã xuống 3 vạn..."

Mặc dù thí nghiệm như vậy không thể tiến hành được, nhưng tôi tin vào lời ông ấy nói. Khi hơn 20 thư ký chúng tôi đối phó với một mình Thủ tướng, tiến hành chiến thuật "bánh xe" ngày đêm, tôi đã từng nghĩ: Đặt mình vào vị trí của Thủ tướng, tôi chắc chắn sẽ nằm liệt hoàn toàn trong một năm, hơn nữa không dễ gì gượng dậy nổi nữa.

Quay lại chủ đề ban đầu: Thủ tướng đã sinh hoạt theo thói quen sinh hoạt của người phương Đông như thế nào? Công việc đã nói không ít, chương này nói về mặc mặc ăn ở, đi đứng, chương sau nói về nghỉ ngơi giải trí, rồi còn có "giữa vợ chồng"... Chu Ân Lai sùng bái và tuân theo nền văn minh phương Đông "người dựa vào y phục, ngựa dựa vào yên".

Người dựa vào y phục, Chu Ân Lai tất nhiên phải có những sự "chăm chút" khác nhau. Tôi đã tổng hợp giúp ông 4 điều: Chăm chút chọn chất liệu, chăm chút kiểu dáng, chăm chút tính bảo mật của trang phục, chăm chút thời điểm và lý do may trang phục.

Trước tiên hãy bàn về việc có những sự chăm chút gì trong việc lựa chọn chất liệu khi may trang phục?

Vừa vào thành, Chu Ân Lai đã nói chuyện với tôi: "Vào thành rồi, từ nay cậu đừng gọi là phó quan nữa, làm thư ký hành chính đi."

Lúc đó cũng chẳng có mệnh lệnh chính thức gì, Thủ tướng đã nói chuyện xong, thế là từ trên xuống dưới đều đổi gọi tôi là Thư ký Hà, đồng thời phụ trách sinh hoạt của Thủ tướng.

Sau buổi nói chuyện, Thủ tướng giao cho tôi một công việc: "Tôi tham gia hoạt động nhiều, dung mạo có gọn gàng hay không, trong nước hay ngoài nước đều chú ý; đưa ra cho các cậu một yêu cầu, quần áo của tôi nhất định phải thể hiện được bộ mặt của người Trung Quốc."

Hồi đó, tiệm cắt may có tay nghề giỏi nhất Bắc Kinh đại khái chính là "Hồng Đô". Những năm 50, 60, chỉ có đại sứ quán nước ngoài và các quan chức cấp cao Trung Quốc mới có thể may quần áo ở đó, dùng từ ngữ hiện tại mà nói, chính là "xưởng chỉ định" may quần áo cho các đồng chí lãnh đạo Trung ương.

Tôi tháp tùng Thủ tướng đến "Hồng Đô", nhân viên phục vụ ra nghênh đón, sự kích động và vui mừng khi gặp Thủ tướng là điều tất nhiên khỏi phải bàn, họ đều biết y phục của Thủ tướng liên quan đến hình ảnh của người Trung Quốc, liền giới thiệu đủ loại vải cao cấp cho Thủ tướng: "Để đáp ứng nhu cầu của nhân sự xuất ngoại, chúng tôi đã nhập khẩu một số vải tu-en của Anh và vải lông cừu của Úc; các kiểu các màu khá đầy đủ..."

Thủ tướng lắc đầu: "Không cần hàng nhập khẩu, phải dùng hàng nội địa."

Nhân viên phục vụ lập tức hiểu ra, giới thiệu chi tiết vải nội địa cho Thủ tướng. Thủ tướng dặn dò chúng tôi: "Từ nay về sau tôi may quần áo, bất kể là vải lông hay vải thô, bắt buộc phải dùng hàng nội địa."

Thủ tướng đã lựa chọn kỹ lưỡng chất liệu vải. Lựa chọn của ông về chất liệu vải và màu sắc đại khái là thế này: Trước tiên chọn vải flannel sản xuất tại Thượng Hải, lại chọn vải lông cừu thô màu xanh đậm để may mỗi thứ một bộ áo Trung Sơn. Lúc mới vào thành, chủ yếu là chiếc áo Trung Sơn vải lông cừu thô màu xanh đậm này dùng làm "lễ phục", tiếp khách nước ngoài và tham gia các hoạt động quan trọng đều mặc chiếc áo này. Tiếp đó lại chọn vải mỏng màu xanh lam để may một bộ áo kép; lại chọn vải chéo, vải trơn thông thường để làm trang phục mùa hè. Nhớ là vải trơn có màu xám tro, Thủ tướng thích màu xám nhạt, cũng được may thành áo Trung Sơn. Việc may đồ lót đều chọn vải cotton trắng thông thường, ông không thích mặc áo thun bông, quần thun bông, đều dùng vải trắng thông thường để may thành áo lót và quần lót.

Sau này việc may quần áo cho Thủ tướng, chính là do tôi dẫn người đi chọn chất liệu. Theo thói quen của ông, không cần phải xin ông xem qua nữa. Ví dụ như sau khi có vải terry-len nội địa, chúng tôi từng dùng loại vải này để may trang phục mùa hè cho ông.

Chúng tôi còn may cho Thủ tướng hai chiếc áo khoác đại cán. Một chiếc làm bằng vải mỏng màu xám tro, mặc vào mùa xuân và mùa thu; một chiếc là áo khoác đại cán dạ hải quân màu xanh nhạt, mặc vào mùa đông.

Thủ tướng chưa từng đội mũ, nên chúng tôi không cần phải đi chọn lựa và chế tác.

Thủ tướng thích đi tất vải đơn sắc thông thường, sau khi có tất ni-lông, nghe nói Mao Trạch Đông không thích tất ni-lông mà vẫn đi tất vải. Thủ tướng đã tiếp nhận tất ni-lông, bắt đầu đi tất ni-lông từ những năm 60.

Thủ tướng thích đi giày vải đen và giày da đen. Ông tham gia hoạt động ngoài trời nhiều, đi bộ nhanh, yêu cầu giày phải vừa chân nhất có thể. Tôi từng tháp tùng ông đến chợ Đông An mua giày, quần chúng vây xem rất đông, sau sự việc đó lực lượng công an rất căng thẳng, sợ xảy ra vấn đề an toàn. Thủ tướng không cho là vậy, nói: "Đến giữa quần chúng thì sao chứ, vào thành rồi chứ có phải vào phòng giam đâu mà nguy hiểm." Tôi nói xen vào: "Người đông quá, ảnh hưởng trật tự cũng là sự thật. Sau này vẫn là chúng tôi mua mang về cho bác."

Chân của Thủ tướng và tôi to bằng nhau, vóc dáng cũng xấp xỉ nhau, giày có thể đổi cho nhau đi, áo lót và áo khoác đại cán đôi khi ông cũng mặc của tôi. Lần đó ở chợ Đông An không mua được đôi giày nào phù hợp, Thủ tướng lại đến tiệm giày Đồng Xuân Hòa để lựa chọn, vẫn không có đôi nào phù hợp.

Mặc dù là buổi tối, nhưng người vẫn không ít, nhận ra Thủ tướng, việc vây xem gây ra hỗn loạn, sợ ảnh hưởng trật tự kinh doanh, Thủ tướng đành quay về. Sau đó vẫn phải đặt làm một đôi giày da. Hơn nữa còn đặc biệt dặn dò: "Phải dùng da bò nội địa."

Những vật dụng mà Thủ tướng mang trên người cũng đều là hàng nội địa. Nhỏ từ khăn tay lớn đến đồng hồ đeo tay. Lúc mới vào thành, thực hiện chế độ cung cấp. Nước ta vẫn chưa thể sản xuất đồng hồ đeo tay, Văn phòng Trung ương đã mua đồng hồ từ Hồng Kông cho các đồng chí lãnh đạo Đảng và nhà nước, mỗi người một chiếc, chiếc của Thủ tướng là đồng hồ tự động Rolax do Thụy Sĩ sản xuất. Thủ tướng ngắm nghía chiếc đồng hồ đó một hồi, thốt lên một tiếng cảm thán: "Đến bao giờ mới có thể cho tôi đeo chiếc đồng hồ do chính chúng ta sản xuất đây?"

Thượng Hải là nơi đầu tiên giúp Thủ tướng thực hiện tâm nguyện. Tôi nhớ khi Thủ tướng nghe tin Thượng Hải sản xuất được đồng hồ đeo tay, vô cùng mừng rỡ, vung tay chỉ xa về hướng đông nam: "Nói với họ, tôi mua một chiếc. Mua theo giá thị trường. Tôi làm quảng cáo cho họ!"

Nhận thức của mọi người về quảng cáo thời đó còn xa mới bằng bây giờ, nếu như mọi người có tư duy và ý thức như hiện tại, hành động Thủ tướng làm quảng cáo cho đồng hồ Thượng Hải không biết sẽ được những kẻ có đầu óc xào nấu bao nhiêu bài báo, tạo ra ảnh hưởng lớn thế nào, mang lại thị trường và hiệu quả lớn thế nào cơ chứ.

Nhà máy đồng hồ Thượng Hải đã tuyển chọn cực kỳ kỹ lưỡng cho Thủ tướng, gửi tới một chiếc đồng hồ Thượng Hải, lấy giá 120 tệ. Sau này giá thị trường chính là chừng đó. Chu Ân Lai về sau tham gia các hoạt động khác nhau, giơ cổ tay xem đồng hồ, chính là đang làm quảng cáo cho nhà máy Thượng Hải. Cùng với sự phát triển của nhà máy đồng hồ Thượng Hải, sau đó lại đổi sang chiếc đồng hồ Thượng Hải có lịch.

Tất cả mọi vật dụng của Thủ tướng từ áo thun áo lót mặc sát người cho đến áo ngoài, quần ngoài, giày tất, đồng hồ, đồ ngủ, khăn tay, dụng cụ đánh răng v.v., đều là hàng nội địa thể hiện bộ mặt của người Trung Quốc. Ông từng nói với chúng tôi: "Nhập khẩu là điều cần thiết, rất nhiều thứ của nước ngoài tiên tiến hơn chúng ta cơ mà, từ chối học tập và tận dụng là sai lầm. Nhưng tôi với tư cách là Thủ tướng, đại diện cho bộ mặt của người Trung Quốc, cốt khí của người Trung Quốc. Miễn là đất nước chúng ta có thể sản xuất, tôi sẽ dùng hàng nội địa. Đều không dùng hàng nội địa thì làm sao có thể phát triển công nghiệp dân tộc? Chúng ta lúc nào cũng phải nghĩ đến việc đóng góp nhiều hơn nữa cho sự phát triển của công nghiệp dân tộc."

Thế nhưng, Thủ tướng cũng đã gặp phải hai nan đề lớn.

Nan đề thứ nhất là dao cạo râu.

Bộ râu của Thủ tướng rất nổi tiếng, vừa nhiều vừa cứng lại mọc nhanh, thời kỳ Vạn lý Trường chinh và mới đến Thiểm Bắc, đã lưu lại một số bức ảnh có để râu. Thủ tướng từng vuốt chòm râu đẹp đó mà tự trào một cách hài hước: "Xoay tới khóe miệng không tìm thấy chốn, chợt nghe trong đám lông có tiếng âm thanh." Nghe nói đây là lời Tô Tiểu Muội chê bai Tô Đông Pô... Sau khi vào thành, các hoạt động ngoại giao của Thủ tướng rất thường xuyên. Ông chú trọng dung mạo, râu phải cạo mỗi ngày. Việc cạo mặt do thợ cạo Chu ở khách sạn Bắc Kinh phụ trách, nhưng không thể ngày nào cũng phiền thợ cạo Chu được, cho nên bình thường Thủ tướng vẫn dùng dao cạo an toàn để tự cạo râu.

Thực ra, Thủ tướng cũng không muốn cạo râu thường xuyên như vậy, ông không chỉ một lần nhíu mày, một tay cầm dao cạo râu, một tay xoa cái cằm bị cạo đến đau rát, lắc đầu thở dài: "Hầy, quá lãng phí thời gian, quá lãng phí thời gian."

Trong các nhà lãnh đạo đất nước chúng ta, Thủ tướng có thể nói là người duy nhất thực sự bận rộn trăm công nghìn việc, bạn nghĩ xem, việc sắp xếp hoạt động đều được tính toán bằng từng phút từng giây, thậm chí đoạn đường từ Trung Nam Hải đến Đại lễ đường Nhân dân cần 5 phút cũng phải tính toán ra, cạo râu thôi cũng chiếm mất 5 phút, Thủ tướng làm sao có thể không vội cho được? Liên tục kêu lãng phí thời gian.

Đặc biệt là chất lượng lưỡi dao cạo nội địa quá kém, trước sau vẫn "yếu ớt", không thể giải quyết dứt điểm vấn đề râu ria của Thủ tướng. Thế là, mâu thuẫn ngày càng trở nên nổi cộm: Cạo râu cạo mặt liên quan trực tiếp đến bộ mặt của người Trung Quốc, bộ mặt người Trung Quốc được cạo bằng dao cạo nước ngoài, dù bên ngoài không biết, trong lòng Thủ tướng rốt cuộc vẫn không thoải mái. Cho nên ông phải dùng lưỡi dao cạo nội địa; nhưng lưỡi dao cạo nội địa cho đến khi Thủ tướng qua đời, trước sau vẫn không chịu phấn đấu, lưỡi dao mới cạo chưa hết một lần đã cùn. Có lẽ là vì râu của đại đa số người Trung Quốc ít chăng?

Đối với đại đa số những người có râu ít và mềm, lưỡi dao cạo nội địa có thể dùng liên tục trong một khoảng thời gian, thế nhưng đối với bộ râu quai nón, râu cứng như Thủ tướng, quả thực không có lần nào có thể cạo sảng khoái cho xong xuôi được. Thường là vẫn còn sót lại một ít râu cạo chưa sạch, thì lưỡi dao hai mặt đều đã cùn rồi. Thủ tướng đứt đoạn phải dùng khăn nóng đắp cho râu mềm ra, rồi bôi thêm chút xà phòng, rồi lại cạo.

Có lúc cạo khó khăn, ông nhíu mày nén đau, lại còn phải cắn răng tăng nhanh tốc độ cạo mặt. Công việc đang chờ đấy, thời gian không chờ đợi người mà! Chúng tôi nhìn thấy trong mắt, đau xót trong lòng; sao mà luyện mãi không ra thép tốt, sản xuất mãi không ra lưỡi dao "cứng cáo" chứ?

Có một lần sang thăm Miến Điện, trước khi đi, Chánh vệ sĩ khi đó là Thành Nguyên Công nói với vệ sĩ Cao Chấn Phổ rằng: "Chuyến đi này ra ngoài, chúng ta lĩnh 10 tệ ngoại tệ, mua vài chiếc lưỡi dao cho Thủ tướng nhé!"

Mỗi lần xuất ngoại, Thủ tướng chưa từng lĩnh ngoại tệ xuất ngoại đáng lẽ nên được lĩnh theo quy định, đều tiết kiệm cho đất nước, hơn nữa còn ảnh hưởng và thúc đẩy tất cả nhân viên tùy trừng chúng ta cũng đều không lĩnh không dùng, tiết kiệm thêm chút ngoại tệ cho đất nước. Chưa từng giống như những người xuất ngoại bây giờ, mua đồ lớn đồ nhỏ mang về; cứ xuất ngoại một chuyến là nâng cao một mức độ sinh hoạt.

Tôi nhớ rất rõ, chuyến đi Miến Điện đó, đã mua về 4 gói lưỡi dao, mỗi gói 5 chiếc, tổng cộng 20 chiếc. Sau khi mang về nước, lắp vào dao cạo an toàn cho Thủ tướng, lúc Thủ tướng vội vã cạo mặt, nhanh chóng có cảm giác, trên mặt lộ vẻ vui mừng: "Ồ," ông kêu khẽ một tiếng, "chất lượng lưỡi dao đã được nâng cao rồi đấy!"

Chúng tôi phen này quả thực lúng túng hết chỗ nói, gãi đầu gãi tai, nói cũng không xong mà không nói cũng chẳng được. Nhìn vẻ mặt hớn hở, cạo râu nhẹ nhàng sảng khoái của Thủ tướng trong gương, thật sự nỡ lòng nào phá hỏng tâm trạng của ông.

Cạo râu xong rồi. Thủ tướng dùng khăn lau mặt, vặn mở khung dao, miệng lầm bầm: "Là lưỡi dao của Thượng Hải à?"

Thấy Thủ tướng lau bọt xà phòng trên lưỡi dao, tôi vội vàng đáp: "Là lưỡi dao nước ngoài mua ở Miến Điện ạ."

Sắc mặt Thủ tướng lập tức trầm xuống, nhìn những chữ cái tiếng nước ngoài trên lưỡi dao, khẽ nhíu mày, không nói gì nữa.

Hầy, khi đó mới khao khát biết bao chúng ta có thể sản xuất ra những chiếc lưỡi dao tốt của chính mình!

20 chiếc lưỡi dao này, đã duy trì được một khoảng thời gian. Dùng cùn rồi, thì mang đến chỗ thợ cạo Chu ở khách sạn Bắc Kinh mài đi rồi tiếp tục dùng. Bởi vì loại lưỡi dao này sau khi mài xong dùng vẫn tốt hơn lưỡi dao mới của nội địa.

Thời gian của Thủ tướng quả thực quá gấp gáp, cạo râu lại là một nội dung không thể thiếu, cho nên đối với 20 chiếc lưỡi dao này, ông ngoại lệ không phê bình chúng tôi tiêu xài bừa bãi hay kiên quyết dùng hàng nội địa. Dù sao thì cũng có lợi cho công việc cơ mà. Cho nên, khi lưỡi dao thực sự không thể dùng được nữa, chúng tôi liền nhờ Phó Bộ trưởng Bộ Ngoại thương Lý Cường giúp đỡ, mời ông ấy khi ra nước ngoài giúp Thủ tướng mua vài chiếc lưỡi dao, có kể khó khăn khi cạo râu của Thủ tướng.

"Sao không nói cho tôi sớm hơn chứ?" Lý Cường nói, "Yên tâm đi, chuyện này cứ giao cho tôi."

Lý Cường đã dùng tiền của chính mình mua mấy chục chiếc lưỡi dao cho Thủ tướng. Lúc Thủ tướng cạo râu, chúng tôi đã kể cho ông nghe chuyện này.

“Lần trước không nói các cậu, sao lần này lại mua nữa thế?” Thủ tướng không vui, “Hơn nữa không qua sự đồng ý của tôi mà tùy tiện để người khác thay tôi móc tiền mua! Người khác không hiểu tôi, các cậu không hiểu à?”

“Loại lưỡi dao này trong nước vẫn chưa sản xuất được mà,” chúng tôi giải thích, “Lưỡi dao nội địa cạo không nổi râu của bác, còn ảnh hưởng đến công việc.”

“Cạo không nổi, tôi có thể ra tiệm cắt tóc cạo!” Thủ tướng nổi giận, vứt lưỡi dao nước ngoài đi, đến tiệm cắt tóc cạo mặt.

Chúng tôi có thể hiểu được, nguyên nhân thực sự khiến ông không thoải mái, vẫn là chất lượng lưỡi dao nội địa không nâng lên được.

Hết cách, chúng tôi đành tìm đại tỷ, mời Đặng đại tỷ thay chúng tôi nói giúp vài câu.

Đặng đại tỷ thừa cơ hội ăn cơm chung, từ tốn khuyên nhủ: “Họ cũng có lòng tốt, bộ râu của anh quả thực là một nan đề lớn, đã có thể tiết kiệm thời gian, có lợi cho công việc thì lần này cứ dùng đi, sau này không làm thế nữa là được.”

Thủ tướng không nói gì thêm. Ông thừa nhận bộ râu quả thực là một nan đề lớn, miễn cưỡng chấp nhận “sự đã rồi”. Mấy chục chiếc lưỡi dao này quả thực đã giải quyết được vấn đề lớn, Thủ tướng đã dùng trong một thời gian rất dài.

Sau đó, nước ngoài lại sản xuất ra dao cạo râu điện. Do sự bùng nổ của “Cách mạng Văn hóa”, Thủ tướng lại bận đến mức cơm không có thời gian ăn, nói gì đến cạo râu. Ông không chấp nhận cũng phải chấp nhận dao cạo râu điện thôi, bởi vì khi hoạt động căng thẳng, thường là ba năm ngày liền ở trong hoàn cảnh công khai, hoàn toàn không có cơ hội cạo râu. Lúc này đành phải tận dụng khoảng thời gian ngắn ngủi ngồi trên ô tô hoặc đi vệ sinh, dùng dao cạo râu điện vội vàng “dọn dẹp” sạch những sợi râu mọc nhú trên mặt.

Nan đề thứ hai mà Thủ tướng gặp phải là sợ nóng chịu lạnh, điều này khiến cho ông dù không muốn nổi bật thì cũng thường nổi bật một cách rõ rệt giữa một đám nhân vật lãnh đạo.

Thời kỳ chiến tranh, Thủ tướng từng mặc áo bông quần bông. Cho nên, lúc mới vào thành, mặc dù biết Thủ tướng không sợ lạnh, nhưng vào tiết trời se lạnh, tôi vẫn tự ý may riêng cho ông một chiếc áo bông lụa. Tiếp theo là vào đông, Mao Trạch Đông đi Mát-xcơ-va đàm phán không thuận lợi, Mao Trạch Đông chỉ định Thủ tướng Chu đến đàm phán. Tôi liền kiến nghị với Thủ tướng: “Thủ tướng, Liên Xô còn lạnh hơn tỉnh Hắc Long Giang của chúng ta, nghe nói động tác khạc nhổ mà chậm một chút thì sẽ bị đông cứng trên môi.”

“Đó là nói phét,” Thủ tướng cười lắc đầu, “Tôi từng đến Liên Xô rồi, lạnh thì có lạnh hơn chỗ chúng ta một chút, không đến mức nghiêm trọng thế đâu.”

“Xibia với Mát-xcơ-va lại không giống nhau. Suốt ngày nói không khí lạnh Xibia, bên đó có gió thắng lợi tràn xuống, chúng ta có thể lạnh hơn phân nửa Trung Quốc, nhiệt độ giảm phổ biến, có thể tưởng tượng không phải là khoác lác. Lần này chúng ta còn phải đi tham quan các thành phố công nghiệp của họ, ở Xibia chắc chắn phải đi lại, thế thì đến sào huyệt của không khí lạnh rồi.”

“Cậu nói những điều này có ý gì?”

“Bác cần một chiếc áo khoác lông thú, và một chiếc mũ lông thú.”

“Tôi không cần.” Thủ tướng lắc đầu.

“Phòng bệnh hơn chữa bệnh,” tôi khuyên nhủ, “Bác đâu phải đi du ngoạn, cũng không phải đi làm khách, là đi làm việc cơ mà. Nhỡ bị đông bệnh, nằm liệt ra, thì sẽ ảnh hưởng đến đại sự của Đảng và nhà nước...”

Thủ tướng đã bị tôi thuyết phục. Trầm ngâm một lát, bày tỏ đồng ý: “Thôi được, nghe cậu.”

Thế là, chúng tôi may cho Thủ tướng một chiếc áo khoác lông thú, một chiếc mũ lông thú. Tôi cứ tưởng lần này may chuẩn xác thật rồi, Mát-xcơ-va lạnh hơn Bắc Kinh rất nhiều, chúng tôi mặc áo len quần len, áo bông quần bông, lại thêm áo khoác lông thú mà vẫn lạnh đến mức không dám đứng ở ngoài trời lâu không động đậy. Đặc biệt là đến Xibia, âm hơn 30 độ vẫn là thời tiết đẹp, ban đêm mà nổi gió lên thì quả thực ghê gớm lắm, tuy không đến mức khạc nhổ đông cứng trên môi, nhưng trên môi quả thực không dám dính nước bọt, dính nước vào là lập tức có cảm giác đóng băng.

Tôi hơi lo lắng thay cho Thủ tướng. Bởi vì vừa mang theo áo khoác lông thú, là ông vứt sạch áo len quần len, áo thun lông quần thun lông, áo bông quần bông không mang theo cái nào, thân trên ngoài áo khoác ra, chỉ mặc thêm một chiếc áo ghi-lê; thân dưới thì chỉ có một lớp quần lót một lớp quần ngoài. Chiếc áo khoác là một ống lông thú, thông thốc trên dưới lùa gió, thực sự sợ Thủ tướng bị lạnh đến phát bệnh.

Sự lo lắng này nhanh chóng tan biến. Đó là điều không thể tưởng tượng nổi và không thể tin nổi, Thủ tướng dù đứng liền 3 tiếng đồng hồ trong cái lạnh cắt da âm 30 độ, trên mặt tất cả mọi người đều xuất hiện sắc mặt xám xanh hoặc nổi da gà, thế mà Thủ tướng lại hồng hào rạng rỡ, từ cổ áo lông và vành mũ phả ra hơi nóng bốc nghi ngút. Không động đậy thì thôi, chỉ cần vận động một chút, ví dụ như vừa đi vừa tham quan, chẳng bao lâu sau, ông thế mà lại có thể đổ mồ hôi ra!

“Bị lừa rồi, bị lừa rồi.” Thủ tướng bắt đầu nhỏ giọng càu nhàu, “Thứ này vừa nặng vừa nóng, Thư ký Hà, tôi quả thực bị các cậu lừa rồi.”

Thủ tướng chốc chốc lại dùng tay nhấc chiếc áo khoác lông thú nặng trịch mặc trên người. Ông là người cực kỳ chú trọng tác phong, quần áo gì mặc lên người, tuyệt đối không tùy tiện cởi một chiếc cúc, dù có nóng đến mấy cũng phải giữ gìn cho gọn gàng.

Tôi vô cùng khó hiểu: “Thủ tướng, chúng tôi mặc áo len quần len, áo bông quần bông còn phải mặc một chiếc áo khoác lông thú, bác...”

“Tôi sợ nóng, cậu không phải là không biết!” Thủ tướng trong lòng bực bội.

“Từ chuyển chiến Thiểm Bắc đến vào kinh, bác cũng từng mặc áo bông...”

“Đó là đắp chăn bông!” Thủ tướng đính chính, “Hồi đó đi đến đâu, tùy tiện ngả lưng xuống là ngủ một giấc, áo bông dùng làm chăn bông. Bây giờ tôi lại không cần đi đến đâu ngả lưng đến đấy ngủ...” Thủ tướng lắc đầu, xua xua tay với tôi: “Bị lừa rồi bị lừa rồi, cậu bận việc của cậu đi đi.”

Ở Mát-xcơ-va, Thủ tướng cơ bản không mặc chiếc áo khoác lông thú đó, chỉ là mặc thêm một chiếc quần lót bằng vải, thân trên mặc thêm chiếc áo len lông cưu của tôi.

Chỉ với bộ dạng này, đi khắp nơi ngắm nghía xem xét, chẳng có vấn đề gì.

Tôi không thể không lo lắng. Cho dù là mặc chiếc áo khoác đại cán dạ hải quân đó thì sao chứ? Trớ trêu thay mang theo áo khoác lông thú lại không mang theo áo khoác dạ hải quân.

Thủ tướng liên mồm kêu bị lừa, vốn dĩ đã không vui, cho nên dù mặc ít hơn nữa cũng không dám khuyên nhủ nhiều.

Thế nhưng, rời khỏi Mát-xcơ-va, đến Xibia thì không thể không khuyên nữa. Có lúc nhiệt độ không khí có thể giảm xuống âm ba bốn mươi độ, có bị mắng thì cũng đành phải khuyên ông mặc áo khoác lông thú vào. Lúc đó tôi tuyệt nhiên không lường trước được sự khuyên can này đã phạm phải sai lầm nghiêm trọng nhường nào.

Dọc đường đó dừng xe nhiều lần, tham gia các bữa tiệc do lãnh đạo đảng chính quyền địa phương tổ chức, tham quan nhà máy. Khi hoạt động ngoài trời, Thủ tướng đã mặc áo khoác lông thú. Trước mặt khách khứa, ông không thể nói là nóng cũng không thể lầm bầm bị lừa, cứ nóng mãi nóng mãi, bỗng nhiên mũi ướt sũng, vội quay phắt đầu sang một bên, dùng khăn tay bịt lại.

Hỏng bét rồi, Thủ tướng chảy máu cam rồi!

Từ "bài học xương máu" lần này, tôi mới hiểu ra Thủ tướng quả thực sợ nóng không sợ lạnh. Trở về trên đoàn tàu chuyên dụng, Thủ tướng cởi phăng áo khoác lông thú, lại bắt đầu nói "bị lừa rồi." Mọi người nhìn nhau ngơ ngác, đều ngầm thừa nhận đây là sự thật.

Từ đó về sau, chiếc áo khoác lông thú này liền bị ép xuống đáy hòm, Thủ tướng không mặc lại một lần nào nữa, cho đến khi ông qua đời. Đặng đại tỷ nói với tôi:

“Chiếc áo khoác này cơ bản chưa từng mặc qua, vẫn còn mới tinh đây này. Trước khi qua đời Thủ tướng có dặn dò, hồi đó là chế độ cung cấp, áo khoác nên là công vật, vẫn là nộp trả lại cho công gia đi.”

Thế là, chiếc áo khoác mà Thủ tướng mặc khi thăm Mát-xcơ-va vào ngày 20 tháng 1 năm 1950, sau 25 năm lại mới tinh "vật nguyên chủ hoàn trả" cho công gia.

Chiếc áo bông lụa mà chúng tôi may cho Thủ tướng, Thủ tướng cũng chưa từng mặc bao giờ. Chúng tôi cũng tiếp thu "bài học xương máu", chưa từng mời ông mặc lần nào. Hàng năm vào mùa đông, thân dưới của Thủ tướng chỉ là một chiếc quần lót, một chiếc quần ngoài; thân trên chỉ là một chiếc áo lót, một chiếc áo khoác dạ, thỉnh thoảng mặc thêm một chiếc áo ghi-lê. Khi thời tiết lạnh nhất, cho dù là ra sân bay đón tiễn khách nước ngoài; tất cả chủ nhà và khách khứa đều mặc áo bông rồi quấn áo lông, duy chỉ có Thủ tướng mặc một lớp đơn, bên ngoài khoác một chiếc áo dạ là có thể đứng sững trong gió lạnh hai tiếng đồng hồ, mặt mày hồng hào, không có chút vẻ lạnh giá nào. Điều này khiến rất nhiều người kinh ngạc đến ngây người. Lão tổng Hạ và một vài vị thủ trưởng muốn học theo Thủ tướng, nhưng không được, đứng ở sân bay một lát là hiểu ra không phải cứ cắn răng chịu đựng là qua được đâu. Cũng chỉ có Thủ tướng là ngoại lệ.

Thủ tướng không sợ lạnh cũng không sợ cảm cúm. Ông cực kỳ hiếm khi bị cảm cúm, thỉnh thoảng có cảm cúm chút ít, ngậm một ngụm rượu trong miệng là có thể khỏi. Thường nghe bàn tán: Người Liên Xô sống quen trong giá lạnh, đặc biệt chịu được rét. Lại có một cách nói: Người da trắng chịu lạnh giỏi hơn người da màu; người da trắng chịu lạnh giỏi hơn người da vàng, người da vàng chịu lạnh giỏi hơn người da đen. Nếu cách nói này thực sự có cơ sở khoa học nào đó, vậy thì Chu Ân Lai chắc chắn là một ngoại lệ. Ông chịu lạnh giỏi hơn đại đa số người da trắng. Tôi nhớ vào tháng 11 năm 1965, Thủ tướng đi Ru-ma-ni dự đám tang của Gheorghe Gheorghiu-Dej. Hôm đó gió tuyết đan xen, tuyết là loại tuyết dạng hạt, không giống loại hoa tuyết rơi nhẹ nhàng, mà quét sạch mọi thứ giống như bão cát. Cái lạnh của kiểu thời tiết này luôn mang theo tính xuyên thấu và tính cắn xé, Thủ tướng trong thời tiết ác liệt như vậy, không mặc áo khoác, không đội mũ, đứng giữa một đám lãnh đạo các đảng anh em và các nước khoác đầy lông thú, mặc niệm, đưa tang.

Nghĩa trang rất xa, nghi thức lại dài, từ 8 giờ sáng đến 1 giờ chiều, Thủ tướng đứng và đi chậm suốt 5 tiếng đồng hồ trong gió tuyết.

Liên tục có khách nước ngoài các nước kinh ngạc đánh giá Thủ tướng, ân cần hỏi han vài câu: "Sao không mặc áo khoác?" "Hôm nay trời đổi gió rồi, ông mặc ít thế này... kêu người ta lấy ít quần áo tới nhé?"

Một vị khách nước ngoài thậm chí còn chỉ trích đám tùy tùng chúng tôi: "Ái chà, các cậu chính là bảo vệ Thủ tướng của các cậu như thế đấy à? Trời lạnh thế này!"

Chúng tôi không muốn giải thích nhiều, giải thích nhiều sợ dọa sợ họ; Thủ tướng Chu của chúng tôi đâu chỉ là không mặc áo khoác? Ngay cả áo len quần len ông cũng chẳng mặc chiếc nào!

Thủ tướng không chỉ có sự chăm chút đối với chất liệu trang phục, mà đối với cách mặc và kiểu dáng cũng khá là chăm chút.

Cả cuộc đời Thủ tướng, phần lớn đều trải qua trong môi trường nghi lễ, cực kỳ hiếm khi có lúc tùy ý thả lỏng, tự do tự tại. Chúng tôi trò chuyện riêng tư với nhau, đều cảm thấy cuộc đời Thủ tướng này quá mệt mỏi quá khổ sở.

Mao Trạch Đông trong việc mặc quần áo rất liên quan đến tính cách của ông: phóng khoáng tùy ý, không câu nệ trói buộc, hờ hững vô tâm. Ông mặc quần áo thường do vệ sĩ giúp đỡ, bản thân không hề động tay, cũng sẽ không chú ý đến nhân viên phục vụ đang luống cuống trước mặt mình; ánh mắt ông rơi vào nơi rất xa sau lưng bạn, có lẽ đang xem Khrushchev đang làm gì hoặc người Mỹ với người Việt Nam đánh nhau đến mức nào rồi? Lúc này đây, bạn mặc quần áo gì cho Mao Trạch Đông? Cúc áo thiếu một chiếc hay cài nhầm khuyết? Vết canh trên ngực có được giặt sạch hay chưa? Ông đều mặc kệ. Bạn xoay xở thế nào ông cử động thế ấy, nghe lời vô cùng; quần áo được mặc cho ông thành hình thù thế nào thì chính là thế ấy, cúc áo cài nhầm một khuyết, áo bên trái cao bên phải thấp, méo mó cả ngày không ai nói ông cũng không biết.

Việc ăn mặc của Chu Ân Lai cũng phản ánh tính cách của ông: cẩn cẩn nghiêm nghiêm, sạch sẽ phẳng phiu; nghiêm túc tỉ mỉ, cẩn trọng từng chút một. Ông không gọi vệ sĩ giúp đỡ, mặc quần áo hay cởi quần áo đều phải tự tay làm. Lúc đi ngủ, mỗi khi cởi một món quần áo, đều phải xếp gọn gàng, chưa từng vứt bừa bãi, càng không có chuyện vò nhàu thành một đống; ông xếp từ áo khoác quần ngoài đến áo lót quần lót, xếp gọn gàng từng món từ dưới lên trên, ngày hôm sau thức dậy, lại lấy từng món từ trên xuống dưới mặc vào; theo trình tự rõ ràng, thứ tự minh bạch. Ông không chỉ vừa mặc quần áo lên người là phải cài kín từng chiếc cúc, vuốt phẳng từng vạt áo cổ tay cổ áo, mà còn chú ý không được có một chút vết bẩn nào. Một khi phát hiện ra, cho dù chỉ là vết bẩn bằng hạt gạo, ông cũng sẽ lập tức dùng khăn ướt cẩn thận lau sạch đi. Tôi không chỉ một lần bị động tác chuyên chú yêu thích sự sạch sẽ, cẩn thận lau sạch những vết bẩn văng lên người của ông làm cho cảm động. Thần thái đó thường khiến tôi liên tưởng đến loài chim siêng năng chải chuốt cẩn thận giữ gìn bộ lông.

Mao Trạch Đông thích "hỗn độn", sách trong phòng, trên giường, trên ghế, trên bàn, trên sô-pha vứt "tùy tiện", càng hỗn độn ông càng dễ tìm, ai mà không được sự cho phép của ông mà phá vỡ sự "hỗn độn" của ông, càng thu dọn ngăn nắp có trật tự thì càng bị ông mắng, rước lấy cơn thịnh nộ của ông. Ông sẽ vì sự ngăn nắp có trật tự do nhân tạo này mà không thể lập tức tìm thấy thứ mình muốn tìm.

Thế nhưng Chu Ân Lai lại là người chú trọng ngăn nắp trật tự. Cho dù bận rộn đến đâu suốt ngày suốt đêm, thì đều bận rộn một cách có củ có khoai, sinh hoạt và công việc rạch ròi có thứ tự. Tài liệu trên bàn làm việc được sắp xếp theo mức độ nặng nhẹ khẩn cấp một cách rõ ràng có quy luật, nhắm mắt lại cũng không cầm nhầm; bút mực giấy nghiên văn dụng kính mắt đều về đúng vị trí; giơ tay là cầm đúng; ngay cả túi quần áo cũng được phân công rõ ràng, vĩnh viễn không nhét đồ bừa bãi. Khăn tay được cố định đựng ở túi quần bên phải, túi quần bên trái đựng giấy vệ sinh; túi áo bên phải đựng hộp kính, trong hộp còn đặt hai chiếc bút bi, túi áo bên trái vĩnh viễn là đựng sổ tay; túi áo ngực chỉ đựng danh thiếp hoặc giấy báo cáo do người khác đưa tới, tài liệu liên quan đến cơ mật thì bỏ vào túi áo trong sát người. Tính ngăn nắp và quy luật này đảm bảo hiệu suất công việc của Thủ tướng, chưa từng xảy ra tình trạng luống cuống không tìm thấy đồ. Hễ có việc, ông nói đi là đi, không giống như người bình thường, càng vội càng tam sao thất bản không bước đi nổi.

Do sống lâu trong môi trường nghi lễ, lúc nào cũng phải đối mặt với ống kính máy ảnh, máy quay phim, lúc nào cũng phải đối mặt với sự chú ý của khách nước ngoài, khách trong nước và đông đảo quần chúng, ông đã hình thành thói quen mặc quân phục. Ông nhiều lần nói với chúng tôi: "Y phục chỉnh tề là một thứ lễ phép, thể hiện sự tôn trọng đối với người ta."

Một khi đã hình thành thói quen, thì không dễ gì phân biệt hoàn cảnh nữa. Cho nên, Thủ tướng dù ở nhà, xung quanh không có người ngoài, thì vẫn luôn ăn mặc chỉnh tề, ngay cả cúc cổ áo cũng không nới lỏng, cứ như thể trước mặt có một chiếc máy quay phim ghi lại mọi cử động của ông bất cứ lúc nào, ông đường đường là phải luôn giữ gìn hình ảnh của bản thân, giữ gìn cho tốt bộ mặt của người Trung Quốc.

Phần trước đã nói Thủ tướng sợ nóng không sợ lạnh, đó chỉ là một phương diện, là đối với mùa đông mà nói.

Đến mùa hè, Thủ tướng liền thay đổi, không sợ nóng bức hơn bất kỳ ai trong chúng tôi.

Tôi nhớ sau khi vào thành, những bộ trang phục vải mà Thủ tướng may, đều là áo Trung Sơn màu xám nhạt, có vải chéo, cũng có vải trơn. Ông cho rằng loại áo Trung Sơn do Tôn Trung Sơn "phát minh" ra này là loại có thể thể hiện bộ mặt của người Trung Quốc nhất, trang phục cán bộ hồi đó đều là áo Trung Sơn. Mùa hè dù nóng đến mấy, Thủ tướng mặc cũng là áo Trung Sơn vải trơn hơi mỏng một chút, hơn nữa quá "chính thống" quá "quy chuẩn", trong áo Trung Sơn nhất định còn phải mặc áo lót, cổ áo lộ ra một đường viền trắng ngay ngắn. Khi thời tiết nóng đến mức người ta hận không thể cởi sạch rồi ngâm mình trong nước lạnh, Thủ tướng vẫn kiên trì "vũ trang toàn diện", ông thậm chí còn không nèm đi dép lê chân trần, nhất định phải đi một đôi tất ngắn.

Hoàn cảnh công khai nghiêm cẩn như vậy thì còn có lý do nhất định, về đến nhà, không có người ngoài, vẫn duy trì sự "nghiêm cẩn" này, chúng tôi có hơi chịu không nổi rồi. Thủ tướng làm việc, cho dù nóng toát mồ hôi, tuyệt đối không cởi bộ quân phục đó ra, ngay cả cúc cổ áo cũng không chịu nới lỏng. Ông nêu gương như vậy, chúng tôi đành phải đi theo mà chú ý. Ở văn phòng của mình thì còn có thể lén lút cởi quân phục ra, tùy ý chỉ mặc một chiếc áo thun hoặc áo cổ tròn, chân trần xỏ một đôi dép lê. Nhưng chuông điện là reo lên, liền vội vàng mặc quân phục, toàn thân nghiêm cẩn đi gặp Thủ tướng.

Tôi nhớ có lần sóng nhiệt càn quét Bắc Kinh, nóng đến mức người ta sống dở chết dở, há hốc miệng thở hổn hển. Thủ tướng họp xong trở về, mồ hôi ướt đẫm toàn thân. Ông vội vã đi tắm mát, từ phòng vệ sinh bước ra, lại đã là toàn thân khoác lác trang bị, cúc cổ áo quân phục đều cài kín. Ngồi xuống trước bàn làm việc, còn cẩn thận đeo ống tay áo làm việc vào.

Chúng tôi giúp ông bật quạt điện, trước quạt điện còn đặt một chậu nước lạnh. Nhưng luồng gió đó vẫn là gió nóng bỏng rát, Thủ tướng vừa ngồi xuống, mồ hôi đã lại túa ra.

“Thủ tướng,” cuối cùng tôi không nhịn được nữa, cắt ngang công việc của ông: “Tôi muốn đưa ra một ý kiến với bác.”

“Ồ?” Thủ tướng ngẩng đầu lên, do mồ hôi liên tục bị gió quạt thổi khô, mặt trở nên dính nháp; ông nghiêm túc nhìn chằm chằm tôi:

“Nói đi, có ý kiến gì?”

“Thời tiết nóng thế này,” tôi liếc nhìn ra ngoài văn phòng, giữa tiếng ve kêu điếc tai, không khí nóng đến mức lượn lờ dao động, “Bác không cởi áo ngoài ra, chúng tôi cũng đành không dám cởi, chịu tội quá, ảnh hưởng đến công việc cơ mà.”

Đặng đại tỷ hiếm hoi lắm cũng bước vào văn phòng Thủ tướng, ủng hộ ý kiến của tôi: “Đúng vậy, nóng thế này. Anh đang làm cái gì thế hả? Nào là áo lót nào là áo sơ mi, bên ngoài còn phải khoác quân phục, mặc nhiều thế!”

Thủ tướng tự đánh giá bản thân: “Tôi thấy vẫn ổn... Vấn đề không lớn.”

“Đến lúc thấy không ổn thì muộn rồi. Hơn nữa, mọi người đều đang bưng bít...”

“Các cậu có thể cởi, đừng so sánh với tôi.” Thủ tướng vẫn không chịu từ bỏ “hình ảnh”.

“Bác không cởi, sao chúng tôi dám cởi chứ?” Tôi hạ quyết tâm muốn để Thủ tướng cởi bỏ bớt gánh nặng, thoải mái hơn một chút, “Ở nhà thì có ảnh hưởng vấn đề gì đâu, hoàn toàn không cần thiết phải chịu cái tội nóng đó...”

Lúc này, rất nhiều thư ký và vệ sĩ cũng bước vào khuyên can, đưa ra ý kiến. Thủ tướng thấy mọi người đều chung một lời, mới miễn cưỡng động tay cởi cúc cổ áo, cúc áo.

Từ ngày này trở đi, Thủ tướng ở văn phòng mới không kiên trì mặc quân phục nữa, mà mặc áo thun hoặc áo Hồng Kông, nhưng ông chưa từng mặc áo cổ tròn một lần nào, càng không chịu chân trần đi dép lê.

Tôi nhớ năm 1954 lãnh đạo Đảng Lao động Anh Attlee sang thăm Trung Quốc, thời tiết nóng dữ dội, Attlee đã mặc áo cộc tay, nhưng Thủ tướng vẫn duy trì sự lịch sự của mình, ngay ngắn chỉnh tề mặc quân phục, hơn nữa còn cẩn thận cài kín cúc cổ áo và từng chiếc cúc áo.

Thủ tướng trong hoàn cảnh công khai luôn nghiêm cẩn mặc quân phục, thỉnh thoảng có mặc âu phục khi đi tham quan; ông có một bộ âu phục, cơ bản chẳng mấy khi mặc, hình như chỉ mặc tầm mấy lần trong Hội nghị Giơ-ne-vơ và chuyến thăm Châu Phi.

Thủ tướng bản thân lịch sự nghiêm cẩn, cũng yêu cầu những người xung quanh như vậy. Có lần, đại sứ quán một nước nào đó tổ chức tiệc chiêu đãi quốc khánh, Thủ tướng đã đến tham dự. Mặc dù đang là giữa mùa hè, Thủ tướng vẫn khoác quân phục trên người, nghiêm ngặt tươm tất. Khi ông bước về phía bên trong đại sứ quán, ánh mắt quét qua một lượt các quan chức chính phủ đi theo sau. Các quan chức chính phủ chịu ảnh hưởng của Thủ tướng, cũng đều chú ý đến hình ảnh trong các hoạt động ngoại giao, ai nấy đều y quan chỉnh tề. Duy chỉ có lão tiên sinh Hoàng Viêm Bôi là không để ý lắm, mặc một chiếc quần đùi âu phục mà đến.

Thủ tướng vẫy vẫy tay, gọi một đồng chí ở ty lễ tân tới, nhỏ giọng dặn dò: “Cậu đi nhắc lão Hoàng xem, sao lại mặc quần đùi đến thế kia? Chủ nhà sẽ hiểu lầm là không tôn trọng họ. Cậu mời cụ ấy mau chóng đổi một chiếc quần dài rồi hãy tới.”

Thế nhưng, yêu cầu lịch sự này cũng có lúc buộc phải gác sang một bên.

Thủ tướng sang thăm Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến nơi ở của ông để thăm hỏi. Đối mặt với ánh đèn chớp và ống kính máy ảnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đi giày cao su "lục hải không", mặc quân phục, duy trì hình ảnh ngày thường của mình. Các phóng viên vừa chụp ảnh xong, Chủ tịch Hồ Chí Minh lập tức cởi áo đổi sang áo lụa, vừa giục giã: "Đều mau cởi quân phục ra đi, tôi cởi trước đây." Ông đặc biệt dặn dò người bạn cũ Chu Ân Lai:

“Tôi biết anh lắm lễ nghĩa, nhưng cũng phải tùy xem là ở đâu chứ. Đến đây chính là về nhà rồi, không có nhiều lễ nghĩa thế đâu.”

Chủ tịch Hồ Chí Minh vốn dĩ chưa từng có nhiều "lễ nghĩa" như vậy, ở phủ chủ tịch của ông cũng thế này, các phóng viên tin tức vừa chụp ảnh xong là ông bận rộn cởi quần áo, thả lỏng bản thân một chút. Nguyên tắc xuất ngoại của Thủ tướng Chu là "khách tùy gia chủ", đến đây đành phải tùy theo Chủ tịch Hồ Chí Minh mà cởi gấp quân phục ra.

Sau khi về nước, câu chuyện này được truyền từ tổ 3 chúng tôi sang tổ 1 (tổ vệ sĩ phụ trách Mao Trạch Đông gọi là tổ 1, Lưu Thiếu Kỳ là tổ 2, Chu Ân Lai là tổ 3), lại truyền đến tai Mao Trạch Đông. Mao Trạch Đông nghe xong cười nói: "Ân Lai cũng có thể bị cởi mất quân phục cơ à."

Mao Trạch Đông vào thành 27 năm, trong trí nhớ của tôi chỉ đi đến sảnh Tây Hoa một lần, ngồi chơi một lát rồi đi. Ông có thói quen gọi người ta đến, không có hoặc cực kỳ ít có chuyện đi lại thăm viếng. Chu Ân Lai mà ông nhìn thấy tự nhiên đều là "hình ảnh quân phục", không thể tưởng tượng nổi ông ấy còn bị vận động cởi áo trong các hoạt động ngoại giao.

Cũng thật tình cờ, Chu Ân Lai từng thăm Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh lại sang thăm Bắc Kinh, cũng đúng lúc gặp phải ngày trời đại oi bức. Mao Trạch Đông hễ đợi chụp ảnh cáo một đoạn là cởi áo, vừa cởi vừa giục giã Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Cởi đi, đến chỗ tôi chính là về nhà rồi, phóng khoáng ra một chút, tùy tiện đi."

Hôm đó quả thực cũng oi bức ngột ngạt, Mao Trạch Đông cởi chỉ còn lại một chiếc áo thun ba lỗ, vẫn đang giục giã Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Cởi đi, cởi sạch ra nói chuyện mới thoải mái."

Chủ tịch Hồ Chí Minh sững sờ một lát, tay vuốt râu dài ha hả cười. Ông cười trông rất giống trẻ con. Gập mạnh chiếc quạt gấp trong tay lại, khách tùy chủ gia, thoáng cái cởi trần trụi, hai vị nhân vật lãnh đạo cứ thế cởi trần bàn chuyện lớn thiên hạ hùng hồn khí phách.

Sự việc này truyền đến tai Thủ tướng, chúng tôi đùa cợt nói: "May mà Thủ tướng không đi, Thủ tướng mà đi thì phải làm thế nào đây?"

Thủ tướng chỉ cười, cuối cùng nói một câu: "Có lẽ thì ai cũng không cần cởi nữa."

Việc ăn mặc của Thủ tướng còn có một điều chăm chút lớn nữa, là chỉ có những người bên cạnh chúng tôi mới biết, người ngoài rất khó bề hay biết. Chính là sự chăm chút về mặt bảo mật, có lúc thậm chí là "bảo mật nghiêm ngặt".

Từ Mát-xcơ-va đến An-giê, từ Giơ-ne-vơ đến Gia-gia-đác-ta, nhân viên phục vụ của rất nhiều nước đều biết Thủ tướng Chu Ân Lai có một chiếc va-li da, nhân viên cảnh vệ canh giữ rất nghiêm ngặt, trong đó không biết cất giấu bao nhiêu cơ mật trọng đại hay tiền bạc. Đặc biệt là đến các nước thế giới thứ ba, một khi quyết định viện trợ cho họ, có nhân viên phục vụ liền chỉ vào chiếc va-li đó, nhỏ giọng hỏi các đồng chí của chúng tôi rằng: "Tiền mà các cậu viện trợ cho chúng tôi đều khóa trong chiếc va-li đó phải không?"

Mỗi khi gặp lúc này, chúng tôi chỉ có thể cười lắc đầu, nhưng ngay sau đó lại cảm khái vô hạn gật đầu, trong lòng có một hương vị chua xót khác thường. Thật sự mà nói, mỗi một khoản viện trợ dành cho họ, đều có mối liên hệ trực tiếp nhất với chiếc va-li da này.

Đây thực chất là chiếc va-li hành lý của Thủ tướng, bên trong đựng vật dụng sinh hoạt của ông.

Có một chiếc chăn bông mà Thủ tướng sử dụng ở nhà. Đây là xuất phát từ sự cân nhắc về mặt vệ sinh và an toàn, đồng thời cũng là vì Thủ tướng đã quen dùng chăn của chính mình rồi, cho nên ra nước ngoài không sử dụng chăn đệm cao cấp của khách sạn. Mặt chăn chiếc chăn này của Thủ tướng là vải trơn màu xanh lá cây, lót chăn là vải trắng thô ráp, ở giữa là một lớp bông mỏng. Lại còn có một chiếc gối kiều mạch, từ khi vào thành cho đến nay vẫn luôn là chiếc gối này, đã rất cũ rồi.

Có một chiếc áo ngủ, mặc từ lúc vào thành, lông nhung đã sớm bị mài nhẵn. Do Thủ tướng có thói quen làm việc trước khi ngủ, lưng tiếp xúc với giường nhiều, cho nên chỗ đó bị mài mỏng mài rách trước tiên. Ban đầu rách lỗ nhỏ, chúng tôi liền chủ động vá víu, dần dần mài thành lỗ thủng lớn, vá không xuể nữa, liền thay thế toàn bộ phần sau lưng, rách lại vá, vá chồng vá chéo, mặc cho đến khi qua đời cũng không nỡ mua cái mới.

Có ba đôi tất, không đôi nào là không có miếng vá, đặc biệt là phần lòng bàn chân, hầu như mỗi tuần đều phải được chúng tôi mang đi vá một hai lần. Vệ sĩ đã thành thói quen, hễ Thủ tướng lên giường là kiểm tra tất của ông, phát hiện lỗ thủng mới, lập tức mang đi vá. Sáng hôm sau lại xách tất bước vào giao cho Thủ tướng đi. Tình hình này cho đến khi có tất ni-lông thì mới khá hơn một chút. Tất ni-lông bền chắc, không dễ rách như vậy.

Khăn mặt của Thủ tướng càng không dám nhìn. Khăn mặt lau mặt mài đến mức mất cả lông nhung, dần dần giống như vải màn, dần dần mài ra lỗ thủng, khi lỗ thủng ngày càng to, Thủ tướng liền cắt đôi chiếc khăn mặt từ giữa ra, đem hai bên đổi vào giữa khâu đối đầu lại để tiếp tục dùng. Bởi vì khăn mặt đều dùng ở giữa nhiều, bị mài rách trước, mà hai bên rất ít bị mài mòn.

Khăn lau chân của Thủ tướng lại càng khỏi phải nói, là dùng vải thô bỏ đi khâu lại thành khăn lau chân, mấy chục năm nay vẫn dùng vải thô như vậy.

Trên chiếc cốc uống nước mà Thủ tướng dùng, có in dòng chữ "Bảo gia vệ quốc", chiếc cốc này được dùng cho đến lúc qua đời. Không cần nói nhiều, bốn chữ "Bảo gia vệ quốc" đã nói lên tuổi đời và chất lượng của chiếc cốc này.

Thủ tướng sử dụng bàn chải đánh răng lông lợn, kem đánh răng Bạch Ngọc, xà phòng hiệu Lux. Xà phòng hiệu Lux hồi đó không có mùi thơm, tính kiềm lớn, tôi từng giúp ông mua một cục xà phòng gỗ đàn hương, kết quả là bị mắng cho một trận: "Cậu có phải còn muốn mua thêm ít nước hoa dầu chải tóc về nữa không?"

Từ đó trở đi, không ai dám làm cái trò ngu ngốc "gây ghét bỏ", "gây chán ghét" này nữa.

Áo lót quần lót của Thủ tướng, chiếc nào chiếc nấy vá chồng vá chéo. Bởi vì sợ ở nước ngoài có bệnh truyền nhiễm, chúng tôi phải đảm bảo an toàn cho Thủ tướng, cho nên áo lót quần lót của ông không thể mang ra ngoài phố giặt được. Huống chi áo lót quần lót của Thủ tướng nhiều miếng vá như vậy, mang ra ngoài chưa chắc hình ảnh đã đẹp. Nhỡ như dùng máy giặt, quần áo thế nào cũng sẽ bị giặt rách. Ở nhà chúng tôi có thể giúp Thủ tướng giặt quần áo, ở nhà khách rõ ràng là không có cách nào, không thể mang ra ngoài phơi phóng, nhỡ đâu bị chụp ảnh lại, không biết sẽ dẫn đến câu chuyện gì nữa? Cho nên, xuất ngoại thì chỉ đành giao cho đại sứ quán, nhờ các đồng chí nữ trong quán giúp đỡ giặt giũ. Mỗi khi đến lúc này, đều là phu nhân đại sứ tự tay giặt quần áo cho Thủ tướng, rất nhiều phu nhân đại sứ đều vừa giặt vừa khóc. Tôi nhớ khi Thủ tướng thăm Ma-li, phu nhân Đại sứ Lại Á Lợi nhìn thấy quần áo Thủ tướng mặc, có cái vá chồng vá chéo, có cái vải đã mục ruỗng, chỉ dùng sức một chút là rách một lỗ; tất cả những chiếc áo lót này, chỉ có cổ áo và cổ tay là được thay mới, lộ ra một vòng bên ngoài sẽ không bị người ta phát hiện đồ lót bên trong đã rách nát đến mức nào rồi. Bà vừa giặt vừa rơi nước mắt, khẽ lẩm bẩm mấy tiếng "Thủ tướng..." mà nói không nên câu hoàn chỉnh.

Với tư cách là Thủ tướng của một đất nước đông dân sáu bảy trăm triệu người chúng ta, mặc quần áo rách rưới thế này, nếu để nhân viên phục vụ nước ngoài nhìn thấy họ sẽ bàn tán thế nào? Họ không hiểu quốc tình của chúng ta, giá trị quan và đạo đức quan của chúng ta cũng khác nhau, khó tránh khỏi việc không thấu hiểu, cho nên tốt nhất vẫn là bảo mật nghiêm ngặt với họ thì hơn. Cho nên, mỗi buổi sáng hễ Thủ tướng thức dậy, đầu tiên là vệ sĩ của chúng tôi đi vào, cái gì nên thu thì thu, cái gì nên giấu thì giấu, va-li hành lý khóa cho thật chặt, mới cho nhân viên phục vụ bước vào. Đến tối, khi Thủ tướng nghỉ ngơi trở lại, mới mở khóa lấy chăn gối, dụng cụ đánh răng và quần áo ra.

Nhân viên phục vụ không nhìn thấy việc mở va-li, tự nhiên sẽ cho rằng bên trong toàn là vật quý giá. Thế nhưng, lấy Thủ tướng làm đại biểu, nhân dân Trung Quốc chính là nhờ sự tiết kiệm phấn đấu như vậy, mới dốc sức mình tiết kiệm ra tiền bạc vật chất để viện trợ cho những nước và nhân dân thế giới thứ ba đó.

Đương nhiên, đối với rất nhiều khoản viện trợ của thập niên đó nên bình luận thế nào? Phải có sự phân tích cụ thể, không thể khẳng định vơ đũa cả nắm, cũng không nên phủ định vơ đũa cả nắm. Nhưng cách nói cơ bản của nó không sai: Viện trợ là tương hỗ.

Sự tiết kiệm của Thủ tướng không chỉ thể hiện ở những "miếng vá", chủ yếu vẫn là trong đầu lúc nào cũng suy nghĩ.

Khăn mặt của ông bị mài rách phần giữa, liền cắt ra đem hai bên khâu vào giữa để dùng. Mao Trạch Đông cũng thế này. Thủ tướng còn có một đặc điểm. Chúng tôi dùng rách hai ba chiếc khăn mặt, khăn mặt của ông mới bị mài rách. Chúng tôi đều phát hiện ra bí mật trong đó, chính là Thủ tướng chưa từng dùng hai tay túm lấy khăn mặt rồi dùng sức vắt khô, mà chỉ dùng hai tay hợp sức vắt bớt nước trong khăn mặt ra. Khăn mặt làm thế này tuy không vắt khô được, lau không thoải mái bằng khăn mặt vắt khô, nhưng vắt khăn mặt thế này sẽ không làm đứt sợi tơ, mà vặn khăn mặt sẽ làm đứt sợi tơ, đây là đạo lý Thủ tướng dạy cho chúng tôi, cho nên thời gian sử dụng khăn mặt của ông rất dài.

Mỗi lần đánh răng xong, ông tổng cộng vung vẩy bàn chải đánh răng thêm một lúc lâu. Chúng tôi khó hiểu, lần lượt có mấy đồng chí hỏi: "Thủ tướng, sao lúc đánh răng bác cứ vung vẩy bàn chải cốc đánh răng mãi thế?" Thủ tướng cười hỏi: "Các cậu thấy lông lợn trên bàn chải được cắm vào cán bàn chải thế nào?"

"Đương nhiên là dùng chỉ buộc lên rồi."

"Nước mà không vung cho khô thì sẽ làm mục chỉ đấy." Thủ tướng cười giải thích, "Hơn nữa, vung vẩy thế này cũng là vận động, một công đôi việc, tội gì không làm?"

Thủ tướng đối với quân phục của mình, rất chăm chút, không cho phép có miếng vá. Thủ tướng của một đất nước lớn nhường này, mặc quần áo có miếng vá mà đi gặp khách rõ ràng là không hay. Cho nên, ông đối với việc mặc và dùng quần áo đều rất cẩn thận, giảm thiểu hao mòn. Ví dụ như làm việc, nhất định phải đeo ống tay áo, ông mỗi ngày phê duyệt công văn thường trên 10 tiếng đồng hồ, nách áo rất dễ bị mài rách. Cho dù có đeo ống tay áo, thì món quần áo nào bị mài rách trước tiên vẫn là vị trí nách áo. Không thể vứt bỏ quần áo cũ, lại không thể có miếng vá, lúc này Thủ tướng liền giao quần áo cho tôi mang đến Vương Phủ Tỉnh để vá dệt. Những người thợ già giàu kinh nghiệm áp dụng phương pháp vá dệt, quần áo được vá xong, còn không khiến người ta nhìn ra ngay vết vá.

Đối với đồ lót quần lót, Thủ tướng không quá câu nệ hình dáng chất liệu miếng vá, nhưng cổ tay áo và cổ áo thì nhất định phải làm cho thật tốt. Sau khi có vải terry-len, tôi từng kiến nghị thay thế những cổ áo bị mài rách hoặc mài xơ tua rua của Thủ tướng thành cổ áo terry-len, Thủ tướng rất hài lòng với kiến nghị này, khen ngợi tôi: vừa tiết kiệm, vừa có thể bảo vệ khá tốt bộ mặt người Trung Quốc của chúng ta.

Đối với người nhà, Thủ tướng không câu nệ "bộ mặt". Mỗi lần xuất ngoại, đại sứ quán đều xách một chiếc va-li nhỏ xinh xắn, mang quần áo thay giặt của Thủ tướng đi. Sau khi giặt sạch phơi khô, lại dùng chiếc va-li nhỏ xinh xắn mang về.

Cuối năm đến đầu năm 1964, Thủ tướng lên kế hoạch thăm 19 nước Âu, Á, Phi, sau đó do cục diện chính trị U-gan-đa biến động, giảm xuống thăm 14 nước. Hồi đó đây là một chuyến xuất ngoại có ảnh hưởng quốc tế rất lớn.

Tôi nhớ khi đến Ai Cập, người của đại sứ quán đến, cũng dùng chiếc va-li xinh xắn mang quần áo thay giặt của Thủ tướng đi. Lúc mang trả lại quần áo, phu nhân Đại sứ Trần Gia Khang là Từ Khắc Lập đã đích thân đến nhà khách, vừa nhìn thấy Chánh vệ sĩ khi đó là Thành Nguyên Công, liền bắt đầu nổi giận:

“Các cậu quả thực không ra thể thống gì cả!” Hóa ra, bà ấy cũng là người đích thân giặt quần áo cho Thủ tướng. Bà không phải vừa giặt vừa khóc, mà là vừa giặt vừa bực bội, vừa nổi cáu, bây giờ giũ chiếc quần áo cũ của Thủ tướng ra hướng về phía Thành Nguyên Công mà bùng nổ: Các cậu nhìn xem, tất cả các cậu nhìn xem loại quần áo cũ này, ngay cả nhân viên đại sứ quán chúng ta cũng chẳng có ai mặc nữa, mà các cậu lại kêu Thủ tướng mặc loại quần áo thế này? Quá không ra thể thống gì cả!”

Thành Nguyên Công cười khổ nói: “Chúng tôi không muốn may quần áo mới cho bác ấy à? Nhưng cậu có thuyết phục nổi bác ấy không?”

“Thế thì không được, đằng sau còn phải đi bao nhiêu nước nữa cơ mà, đất nước sáu bảy trăm triệu dân chúng ta, Thủ tướng mặc quần áo thế này sao được chứ?” Từ Khắc Lập lấy ra từ trong túi ba chiếc áo sơ mi nước ngoài, nói: “Tôi và lão Trần dùng tiền của chính mình mua 3 chiếc áo sơ mi, chúng tôi biết thói quen của Thủ tướng, đây không phải là tiêu tiền công, coi như chúng tôi tặng bác ấy không được sao?”

Từ Khắc Lập chỉ biết một mà không biết hai. Bà ấy biết Thủ tướng chưa từng chịu để công gia tiêu tiền, không nhận trợ cấp xuất ngoại, bà ấy đâu biết rằng yêu cầu số một của Thủ tướng đối với y phục phải là có thể thể hiện được bộ mặt của người Trung Quốc, sao có thể tiếp nhận áo sơ mi nước ngoài chứ?

Nhưng chúng tôi nói không thông với bà ấy, cách đơn giản nhất vẫn là kêu tự bà ấy đi mà va đầu vào tường: “Vậy tốt nhất là tự chị đi mà nói với Thủ tướng đi?”

Bà ấy đã đi. Bà ấy đã va đầu vào tường.

“Chúng tôi là dùng tiền của chính mình mua cho ngài đấy!” Từ Khắc Lập nhấn mạnh vợ chồng bà rạch ròi công tư.

“Tiền của các cậu lại từ đâu mà ra? Chẳng phải vẫn là ngoại tệ của đất nước sao? Tôi mà may quần áo, ở Bắc Kinh đã may rồi, việc gì phải tốn ngoại tệ mua ở nước ngoài?” Thủ tướng luôn nhấn mạnh một điều: Chủ nghĩa đế quốc phong tỏa chúng ta, ngoại tệ lại càng trân quý, phải dùng vào lưỡi đao, một phân cũng không được lãng phí. Ông chỉ nhận lại quần áo cũ của mình: “Hơn nữa, tôi cũng có áo lót, rách một chút, chẳng lẽ không mặc được sao.”

Rốt cuộc Thủ tướng vẫn không nhận 3 chiếc áo sơ mi này.

Thủ tướng "giữ gìn lông vũ" liệu có quá đáng lắm không? Chú ý thanh liêm tiết kiệm liệu có quá đà không? Liệu có phải cái gì quá cũng không tốt, không đáng để tuyên truyền nữa không? Những người "ở cạnh" chúng tôi từ trước đến nay chưa bao giờ nhìn nhận như vậy. Có lần chúng tôi mua cho ông chiếc áo sơ mi mới, muốn tạo ra "sự việc đã rồi", liền bị ông mắng cho một trận tơi bời, ra lệnh đem trả lại hàng. Sau sự việc đó, ông có một đoạn lời nói đã để lại ấn tượng sâu sắc cho tất cả chúng tôi:

"Tôi làm thế này có phải hơi quá đáng không?" Ông giống như đang hỏi chúng tôi, lại giống như đang tự hỏi chính mình, mang theo vẻ mặt trầm ngâm dừng lại một lát rồi mới nói tiếp:

"Tôi thấy không quá đáng. Tiền đề là đất nước chúng ta vẫn nghèo nàn lạc hậu. Ở đây có hai sự cân nhắc. Trung Quốc có sáu, bảy trăm triệu dân, chẳng phải chỉ có một mình tôi là thủ tướng sao? Cho dù nghèo đến đâu cũng không thiếu vài bộ quần áo mới của tôi, huống hồ ra bên ngoài còn có vấn đề ảnh hưởng."

Lời này không phải là không có lý. Nhưng chúng ta không thể thiếu một sự cân nhắc khác: Là thủ tướng của một đại quốc sáu, bảy trăm triệu dân, tôi làm thế nào không phải là chuyện của riêng một mình tôi, điều này biểu thị tôi đề xướng cái gì? Sáu, bảy trăm triệu dân là nên đề xướng tiết kiệm, hay là bây giờ không màng đến tình hình đất nước để mưu cầu sự hưởng thụ? Tôi cân nhắc nhiều hơn đến vế sau.

Điểm chú trọng thứ tư của Thủ tướng, chính là chú trọng thời cơ và lý do may sắm quần áo, hay còn gọi là mục đích.

Theo tôi được biết, sau khi vào thành, Thủ tướng đại khái chỉ may quần áo khoảng 5 lần.

Không lâu sau khi vào thành, ông từng tiến hành một cuộc "xây dựng cơ bản quy mô lớn", chính là lần tôi đã nhắc đến trước đó, đã may áo bành tô, áo khoác, áo mùa hè, đều là áo Trung Sơn màu xanh lam, màu xanh lam đậm hoặc màu xám nhạt, muốn thể hiện "gương mặt" của người Trung Quốc.

Tháng 6 năm 1954, Chu Ân Lai lần đầu tiên thăm Ấn Độ, cùng Thủ tướng Ấn Độ Nehru ra tuyên bố chung, tái khẳng định năm nguyên tắc chung sống hòa bình do chính phủ hai nước Trung - Ấn lần đầu tiên đưa ra trong hiệp định ngày 29 tháng 4: (1) Tôn trọng lẫn nhau chủ quyền lãnh thổ; (2) Không xâm phạm lẫn nhau; (3) Không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau; (4) Bình đẳng cùng có lợi; (5) Chung sống hòa bình.

Năm nguyên tắc này nay đã được đại đa số các quốc gia và chính phủ trên thế giới thừa nhận và ủng hộ. Tinh thần cơ bản và nội dung của năm nguyên tắc này do Mao Trạch Đông đề xướng đầu tiên, được Chu Ân Lai cụ thể hóa thành năm nguyên tắc. Theo báo chí nước ngoài thời bấy giờ đưa tin, Nehru từng có sự do dự đối với việc ký kết năm nguyên tắc này. Chính phu nhân Gandhi trẻ tuổi đã bị phong thái phi phàm của nhà chính trị vĩ đại nhất châu Á là Chu Ân Lai thu hút, vô cùng xúc động, và vì thế mà "mê mẩn". Bà đã vận dụng toàn bộ ảnh hưởng và sức mạnh của mình, "cuối cùng đã thuyết phục được Nehru chấp nhận năm nguyên tắc chung sống hòa bình do Chu Ân Lai đưa ra". Đây là bản tin từng được đăng trên các tờ báo nước ngoài thời đó, tuy tôi nhớ không trọn vẹn câu chữ cụ thể, nhưng đại ý thì nhớ rất rõ và không thể nào quên.

Chính là sau chuyến thăm Ấn Độ lần đó, chúng tôi đã rút ra bài học. Ấn Độ nóng không chịu nổi, quần áo Thủ tướng mặc toàn làm bằng vải, quá dày, nóng đến mức chảy máu cam, ảnh hưởng đến các hoạt động. Sau chuyến thăm Ấn Độ lại thăm Miến Điện và Việt Nam, các hoạt động thăm Đông Nam Á, Ấn Độ và Đông Dương sắp tới chắc chắn sẽ không ít, thế nên Chu Ân Lai đã đồng ý để chúng tôi may cho ông hai chiếc áo lụa. Từ đó suy xét rộng hơn rằng khi xuống nông thôn sẽ có vấn đề mặc quân phục không tiện tham gia lao động, chúng tôi đã cùng Thủ tướng đi dạo một chuyến Thiên Kiều, mua về cho Thủ tướng hai chiếc áo sơ mi màu xanh nhạt, tiện cho việc mặc khi xuống nông thôn, tiện cho việc tham gia lao động sản xuất.

Đây coi như là lần mua quần áo thứ hai nhỉ?

Lần thứ ba là vào thời điểm trước thềm chuyến thăm Campuchia, bởi vì Quốc vương Campuchia qua đời, đang trong thời kỳ quốc tang, Thủ tướng ra lệnh, toàn thể nhân viên trong đoàn mỗi người may một bộ tây phục màu trắng, mang ý nghĩa phúng viếng tang chế, Thủ tướng tự nhiên cũng không ngoại lệ. Mục đích của việc may quần áo lần này rất rõ ràng, không phải là sắm sửa trang phục thông thường. Vì chuyện này mà thân vương Sihanouk vô cùng cảm động, đã thiết lập tình cảm cá nhân sâu sắc với Thủ tướng Chu.

Lần may sắm trang phục thứ tư là vào năm 1963, trước thềm chuyến thăm 14 nước châu Âu, châu Á, châu Phi của Chu Ân Lai. Đây là lần đầu tiên Thủ tướng thăm châu Phi, ý nghĩa vô cùng to lớn.

Trước khi lên đường, các nhân viên chúng tôi thảo luận tình hình chuẩn bị cho hoạt động lần này. Có người nói: Nơi quái quỷ như châu Phi không ai dám đến, nhiệt độ đặc biệt cao, muỗi ruồi lại nhiều và rất dữ, cắn người đau không chịu nổi. Mọi người đều chưa từng đến bao giờ, nên có chút căng thẳng, bèn mời Đại tỷ Đặng đến cùng bàn bạc cách giải quyết.

Tôi nói, phải rút kinh nghiệm từ chuyến thăm Ấn Độ 10 năm trước, nghe nói châu Phi còn nóng hơn cả Ấn Độ, nên chuẩn bị trước từ sớm. Quần áo Thủ tướng may từ thập niên 50 đều đã rách cũ, một khi nóng quá không mặc nổi quân phục, sơ mi lại không có chiếc nào phù hợp để "lên sóng" trong các dịp công cộng, cho nên bắt buộc phải may vài bộ quần áo thích hợp mặc ở vùng nhiệt đới.

Mọi người đều có ý kiến này, Đại tỷ Đặng cũng đồng ý, lại được sự đồng thuận của Thủ tướng, chúng tôi đã tiến hành một cuộc "cải cách quy mô lớn" lần đầu tiên đối với trang phục của Thủ tướng kể từ đầu thập niên 50. Cái gọi là "quy mô lớn" này là so với việc sắm sửa có mục đích và có giới hạn chỉ một hai bộ quần áo ở lần thứ hai và lần thứ ba. Lần này nhân chuyến đi 14 nước, đã may cho Thủ tướng vài chiếc áo sơ mi trắng vải bố sợi một trăm, may bộ Trung Sơn phục vải Đề Lực Mông, đó là loại vải màu xám nhạt có hoa văn kẻ chìm tương đối tốt trong nước lúc bấy giờ. Đôi giày da đen dưới chân Thủ tướng đã thay đế mấy lần, nhân chuyến đi châu Phi lần này, chúng tôi đã làm cho ông một đôi dép xăng-đan da, phối với quần áo màu sáng, dép xăng-đan chọn loại da bò màu nâu. Cuộc "cải cách quy mô lớn" lần này có lẽ không sánh bằng việc thay đổi trang phục ngẫu nhiên theo mùa của thanh niên ngày nay, nhưng đối với Thủ tướng của chúng ta, thì đó lại là lần duy nhất nghiêm túc sắm sửa quần áo mới trong suốt hơn mười năm từ thập niên 50 đến thập niên 60.

Thập niên 60 đến thập niên 70, Thủ tướng ròng rã 10 năm không sắm thêm quần áo mới. Bộ Trung Sơn phục vải Flanel may từ hồi vào thành, tuy có ống tay áo bảo hộ làm việc, nhưng cũng đã rách hỏng nhiều lần, qua tay tôi đưa đi tiệm may "Hồng Đô" nhờ thợ cả Vương vá mạng nhiều lần. Đến thập niên 70, đã có khách nước ngoài nhận ra "lễ phục" của Thủ tướng là từng qua vá mạng, rồi truyền tai nhau.

Thế là, tôi đã có lý do, trước thềm chuyến thăm Trung Quốc của Kissinger, trọng thể đưa ra ý kiến với Thủ tướng: "Bộ quần áo đó của ngài gặp gỡ khách nước ngoài thực sự không ổn rồi, may một bộ mới đi, phỏng theo kiểu bộ Flanel cũ ấy, không thay đổi kiểu dáng, vẫn là hình tượng ăn mặc quán xuyến từ trước đến nay..."

Thủ tướng cuối cùng cũng đồng ý. Trước thềm chuyến thăm Trung Quốc của Kissinger, đã may một bộ Trung Sơn phục vải Flanel mới. Bộ quần áo này người Trung Quốc ai nấy đều rất quen thuộc, chính là bức ảnh bán thân nghiêng mà Thủ tướng ngồi trên ghế sô-pha, được quần chúng treo rộng rãi, và được cuốn sách "Chu Ân Lai truyện lược" chọn làm bìa sách; chính là bộ quần áo mà Thủ tướng mặc trong bức ảnh này.

Bộ Trung Sơn phục vải Flanel này, Thủ tướng vẫn luôn mặc cho đến tháng 3 năm 1975. Dựa theo di nguyện từ trước đến nay của Thủ tướng, sau khi ông qua đời, chúng tôi đã chọn bộ quần áo này để khâm liệm cho ông, điều này phần sau sẽ có nhắc tới.

Ăn uống Chu Ân Lai thích ăn gì? Ngày thường ăn gì? Kiêng kỵ những gì khi ăn? Đây có lẽ là nội dung mà rất nhiều người đều muốn biết.

Có người nói, quê gốc của Chu Ân Lai ở Thiệu Hưng, Chiết Giang, sinh ra ở Hoài An, Giang Tô, tự nhiên là yêu thích hương vị Giang Nam - Chiết Giang. Đầu bếp của ông là Quế Huaiyun vốn là người Giang Tô, điều này cho thấy ông thích các món ăn hương vị Giang Nam - Chiết Giang.

Lời này không chính xác. Cả cuộc đời Chu Ân Lai, đã đi qua quá nhiều nơi, trong đó những nơi từng sinh sống và chiến đấu tương đối lâu, không chỉ có vùng Đông Bắc, Thiên Tân, GiangGiang Tây (từ Giang Tây), An Huy, Hồ Nam, Thiểm Bắc, Trùng Khánh, Nam Kinh, Bắc Kinh... những nơi có phong cách ẩm thực hoàn toàn khác biệt của Trung Quốc, mà còn có các quốc gia trên thế giới như Nhật Bản, Pháp, Đức, Liên Xô. Thủ tướng là một người rất chú trọng "nhập gia tùy tục", những món không thích ăn ăn mấy lần rồi cũng sẽ thích nghi, dần dần trở nên thích ăn. Những món ông thích ăn sao mà ít được chứ?

Ví dụ như thịt chó, đây từng là một loại thực phẩm mà Thủ tướng ghét nhất.

Từ khi tôi đến bên cạnh Chu Ân Lai, đã biết ông ghét thịt chó. Bởi vì trong đội ngũ cách mạng lúc bấy giờ, Hồng quân lão thành từ Giang Tây ra rất nhiều. Người Giang Tây là anh em cột chèo, họ hàng với người Hồ Nam, cho nên người của hai địa phương này đều thích ăn thịt chó. Không chỉ ăn thấy thơm, mà nói chuyện cũng thấy thơm. Chu Ân Lai hễ nghe đến chuyện nói về thịt chó, là lại nhíu mày chán ghét: "Thứ đó ngửi mùi tôi còn chẳng ngửi nổi, không thể tưởng tượng nổi sao các cậu lại thèm thịt chó cơ chứ?"

Gặp lúc các đồng chí Giang Tây, Hồ Nam ăn thịt chó, Chu Ân Lai nhất định sẽ tránh ra xa, miệng lẩm bẩm: "Tôi mới hiểu vì sao người núi Ngũ Đài đều ghét Lỗ Trí Thâm; bản thân hắn vốn dĩ không tệ, chỉ là thích ăn thịt chó..."

Lúc đó tôi đi theo Chu Ân Lai ở Trùng Khánh, "quản quán" (chủ quản) của Quán công sứ Trùng Khánh chính là Long Phi Hổ. Cái tên này phản ánh rất rõ tính cách của ông ấy, ông ấy chính là một con người sinh long hoạt hổ (sống động như rồng như hổ). Từ hồi theo chân Chu Ân Lai trong sự kiện Tây An, đã vô cùng thân thiết và có nhiều tình cảm.

Long Phi Hổ đặc biệt thích ăn thịt chó, ông ấy không tài nào hiểu nổi trên đời này sao lại có người không thích ăn thịt chó? Chu Ân Lai không ăn thịt chó quả là sự hiểu lầm và bất hạnh lớn biết bao!

"Đáng tiếc quá, Phó chủ tịch Chu chắc chắn là bị lừa rồi, hiểu lầm rồi." Long Phi Hổ thì thầm với các nhân viên chúng tôi, "Sao lại có thể không ăn thịt chó cơ chứ? Trời lạnh thế này, thịt chó ấm người biết bao."

Đúng vào mùa đông, Trùng Khánh ẩm ướt lạnh lẽo. Cái lạnh ẩm này đôi khi còn dễ làm tê cứng chân tay con người hơn là nhiệt độ thấp ở miền Bắc.

Long Phi Hổ nghĩ ra một chủ trương, làm món thịt chó mà ngửi không ra mùi thịt chó, và kể cho chúng tôi nghe câu chuyện giả làm người Hồi giáo không ăn thịt lợn.

Kể rằng có một đồng chí tuy không phải người Hồi giáo, nhưng trước giờ chưa từng ăn thịt lợn. Có lần mời anh ấy ăn sủi cảo nhân thịt lợn, lừa anh ấy nói là nhân thịt cừu.

Bởi vì cho gia vị đậm đà, cộng thêm việc lâu ngày không được ăn thịt, quá thiếu chất béo, cho nên đồng chí này cứ khen lấy khen để nhân sủi cảo rất thơm.

Ăn xong, mới nói cho anh ấy biết đó là nhân thịt lợn. Từ đó về sau đồng chí này liền ăn thịt lợn luôn.

Long Phi Hổ dùng phương pháp tương tự, làm thịt chó mời Chu Ân Lai ăn. Ông ấy cũng không nói nhiều, dù sao cũng là thịt kho tàu, không nói rõ là kho thịt gì. Chu Ân Lai không biết, thế là cứ thế ăn từng miếng lớn miếng nhỏ.

Sau bữa ăn, Long Phi Hổ cười tủm tỉm hỏi Chu Ân Lai: "Phó chủ tịch Chu, trong người ấm lên rồi chứ?"

"Ăn cơm xong đương nhiên người ấm lên rồi." Chu Ân Lai thoải mái đáp.

"Vẫn là thịt chó ấm người." Long Phi Hổ úp mở một câu trước.

"Cái gì?" Chu Ân Lai trợn tròn mắt, tiếp đó nấc lên một tiếng.

"Phó chủ tịch Chu, món hôm nay mời ngài ăn chính là thịt chó."

“A?” Chu Ân Lai biến sắc, đặt tay lên gáy, giống như hơi buồn nôn, nhưng lại không nôn ra được. Ông nổi giận, lớn tiếng trách mắng Long Phi Hổ: "Cậu sao lại đi ép buộc người ta thế hả? Cậu cứ giở cái trò này ra đấy à? Làm loạn cái gì không biết!"

Long Phi Hổ không hề sợ hãi, cúi đầu nghe mắng, cũng không giải thích nhiều. Chu Ân Lai bản tính lương thiện, dù nổi giận đến đâu cũng sẽ không làm tổn thương người khác, cho nên nghe ông mắng sẽ không tạo thành áp lực tư tưởng.

Chu Ân Lai không màng trách mắng thêm, vội cầm lấy nước trà thơm súc miệng, lại uống liền mấy ngụm, để đè nén sự cuồn cuộn trong dạ dày. Cuối cùng còn nhón vài lá trà nhét vào miệng. Long Phi Hổ đã chuồn mất từ lúc nào, chúng tôi đều nhịn không được bật cười, Chu Ân Lai cũng chỉ còn lại nụ cười khổ, thở dài với chúng tôi: "Hầy, cái cậu Long Phi Hổ này thật là, xâm phạm nhân quyền, lừa tôi ăn thịt chó."

Sau đó, Chu Ân Lai rất nhiều lần nói câu này. Lúc ấy tuy không giống như một số quốc gia bây giờ, mở miệng ra là "nhân quyền", nói đến nhàm chán, nói đến giả dối, nhưng khi đó Quốc Dân Đảng tiến hành thống trị khủng bố, những lời nói về xâm phạm nhân quyền rất hay được nghe thấy. Chu Ân Lai liền hay nhắc đến chuyện "Long Phi Hổ lừa tôi ăn thịt chó." Trong đó đương nhiên không thiếu sự thân mật. Dù sao Long Phi Hổ cũng là xuất phát từ sự quan tâm và bảo vệ Chu Ân Lai.

Qua một thời gian, Chu Ân Lai đã chấp nhận thịt chó, và dần dần ăn ra hương vị ngon lành. Sau khi kiến quốc, Thủ tướng Kim Nhật Thành thường xuyên sang thăm Trung Quốc. Người Triều Tiên lại càng thích ăn thịt chó hơn, Chu Ân Lai nhiều lần mời Kim Nhật Thành đến nhà làm khách, ăn các món Hoài Dương, cũng ăn cả lẩu thịt chó.

Khi ăn lẩu thịt chó, Chu Ân Lai và Kim Nhật Thành ăn đến là ngon miệng vui vẻ. Kim Nhật Thành nói: "Không ngờ Thủ tướng Chu lại thích ăn thịt chó đến vậy." Chu Ân Lai nói: "Chuyện này phải cảm ơn một cựu thư ký của tôi là Long Phi Hổ, cậu ấy lừa tôi ăn thịt chó, lúc đó tôi còn mắng cậu ấy, nhưng dù sao cũng bắt đầu từ lần đó, tôi dần dần có thể ăn được thịt chó, rồi thích ăn thịt chó luôn. Có thể thấy việc tiếp nhận một sự vật mới mẻ không phải là chuyện dễ dàng đâu..."

Từ đó về sau, Chu Ân Lai nhiều lần biểu dương Long Phi Hổ vì chuyện ăn thịt chó, nói rằng đã giúp ông tiếp nhận thêm một sự vật mới mẻ.

Năm..., Chu Ân Lai tháp tùng Kim Nhật Thành đi tham quan Quảng Quảng, các đồng chí tỉnh Quảng Đông mở yến tiệc chiêu đãi Kim Nhật Thành. Chu Ân Lai chủ động đánh tiếng trước với Kim Nhật Thành: "Hôm nay các đồng chí Tỉnh ủy Quảng Đông mời ngài ăn thịt rắn. Đây là món ăn nổi tiếng của Quảng Châu, ngài có sợ hay không nào?"

Kim Nhật Thành cười nói: "Thủ tướng không sợ, tôi có gì mà phải sợ chứ? Đây cũng là tiếp nhận sự vật mới mẻ mà."

Long Phi Hổ - người từng lừa Chu Ân Lai tập ăn thịt chó, sau này đảm nhiệm chức Phó tư lệnh Quân khu Phúc Châu. Có một lần, ông ấy nhớ Thủ tướng quá, bèn nhờ người gửi biếu Thủ tướng một sọt quýt, rất tươi, nói là mời lão thủ trưởng nếm chút hương vị tươi ngon.

Thủ tướng nhìn thấy sọt quýt, liền nói: "Tôi không cần."

Mọi người khuyên: "Đã đưa tới rồi, lẽ nào lại đem trả về hay sao?"

Thủ tướng nói: "Các cậu hỏi xem sọt này bao nhiêu tiền?"

Thư ký Triệu sau khi gọi điện hỏi thăm, báo cáo lại với Thủ tướng: "Một sọt 25 tệ."

Thủ tướng dặn dò: "Cậu gửi cho cậu ấy 50 tệ đi."

Thư ký Triệu nói: "Là 25 tệ mà. Ngài gửi nhiều hơn cậu ấy sẽ trả lại đấy."

Thủ tướng nói: "Cứ gửi 50 tệ đi, số tiền dư ra bảo cậu ta tự xử lý, không làm như vậy thì không ngăn chặn được cậu ta. Tôi trả nhiều tiền, sau này cậu ta sẽ không dám gửi tới nữa."

Quả nhiên, Long Phi Hổ với cái giá cao gấp đôi đã "bán" cho Thủ tướng một sọt quýt, từ đó về sau không còn dám gửi đồ đạc cho lão thủ trưởng nữa. Ông ấy nói: "Gửi đồ chẳng khác nào tống tiền Thủ tướng, ai còn dám gửi nữa chứ?"

Tuy nhiên, có một số loại thực phẩm không thể đem ra lừa gạt như cách Long Phi Hổ lừa Thủ tướng ăn thịt chó. Ví dụ như Thủ tướng quá mệt mỏi quá nóng nực nên rất dễ bị chảy máu cam, nhưng đôi khi máu cam chảy cũng khiến người ta khó hiểu một cách kỳ lạ, giống như không có duyên cớ gì mà tự nhiên xảy ra vậy.

Đại tỷ Đặng đặc biệt tin tưởng Đông y, kiên quyết tin rằng Đông y có thể "trị tận gốc" hơn cả Tây y. Bà mời một vị lão Trung y đến khám cho Chu Ân Lai, sau khi lão Trung y tường tận nhìn, ngửi, hỏi, bắt mạch, liền ung dung thong thả nói ra một tràng đạo lý. Những từ ngữ thâm thúy huyền bí trong Trung y tôi nghe không hiểu cũng không nhớ nổi, nhưng ý nghĩa cơ bản thì tôi đã hiểu và ghi nhớ.

Lão Trung y nói Thủ tướng Chu "hỏa vượng", không thể ăn những thứ có cánh. Ví dụ như gà, thân nhiệt bình thường của gà vốn dĩ đã cao hơn con người từ 2 đến 3 độ. Chu Ân Lai hỏa vượng, sợ nóng, ăn những loài cầm thú bay lượn có cánh sẽ rất dễ bị bốc hỏa chảy máu cam. Kết luận cuối cùng của ông là:

Thủ tướng Chu kiêng ăn chim muông có cánh, đặc biệt kiêng ăn thịt gà và canh gà.

Đại tỷ Đặng rất tin tưởng quan điểm "trị tận gốc" của Đông y, bèn nghiêm ngặt quy định các nhân viên nấu nướng không được cho Thủ tướng ăn thịt gà và canh gà. Sự việc này nếu đổi thành Mao Trạch Đông, phỏng chừng sẽ lập tức đối chọi gay gắt hát trái tông, càng không cho ăn thì ông lại càng nhất định phải ăn cho bằng được. Nhưng Chu Ân Lai sẽ không chuyên môn hát trái tông. Lại không phải vấn đề nguyên tắc, ông ôm thái độ "mặc kệ thế nào cũng được".

Khi tôi làm Vệ sĩ trưởng, đã bàn bạc với vệ sĩ Cao Chấn Phổ. Chúng tôi không tin Thủ tướng không thể ăn thịt gà, nhưng lại không thể đối đầu trực diện hát trái tông với Đại tỷ Đặng, bèn áp dụng phương pháp "ngoài mặt vâng lệnh, sau lưng làm trái". Ở nhà tuyệt đối không bao giờ cho Thủ tướng ăn thịt gà, Thủ tướng cũng chưa từng mở miệng đòi ăn thịt gà; khi ra ngoài họp, sắp xếp cho Thủ tướng ăn chút thịt gà thái hạt lựu, miếng thịt gà, Thủ tướng cũng chưa từng nói mình không muốn ăn thịt gà. Tôi và Tiểu Cao cuối cùng đã đi đến kết luận:

Thủ tướng ăn các loài chim bay có cánh, không hề nhất thiết phải bốc hỏa chảy máu cam.

Nhưng chúng tôi chưa bao giờ nói rõ ra ngoài. Vẫn phải tôn trọng niềm tin của Đại tỷ Đặng đối với Đông y, đứng trước mặt Đại tỷ Đặng, luôn giữ thái độ đồng lòng giải thích với khách khứa rằng: "Thủ tướng không thể ăn thịt gà, ăn thịt gà ngài rất dễ bốc hỏa chảy máu cam."

Kể trước hai câu chuyện nhỏ như vậy, mọi người đối với việc Thủ tướng thích ăn gì, ngày thường ăn gì, kiêng kỵ những gì có thể có được sự hiểu biết đại khái, từ đó cũng sẽ dễ dàng hơn trong việc thấu hiểu những giới thiệu cụ thể mà tôi sắp trình bày dưới đây.

Những món Thủ tướng thích ăn có rất nhiều, có thể điểm danh ra một chuỗi dài; những món không thích ăn cực kỳ ít, hầu như không thể nói cụ thể là món gì, chỉ có thể xét theo sự so sánh mà thôi. Ví dụ như có người nói: "Thủ tướng thích uống sữa đậu nành, không thích uống sữa bò lắm" đó chính là nói dựa trên sự so sánh.

Thực ra Thủ tướng vừa uống sữa bò vừa uống sữa chua, chỉ là so với sữa đậu nành, thì càng thích uống sữa đậu nành mà thôi.

Trải qua sự so sánh như vậy, những món được nói là Thủ tướng thích ăn ở đây, đều là những món ăn mà ông đích thân điểm tên đòi hỏi.

Thủ tướng thích ăn giò heo đường phèn và cá diếc kho tộ, thường chủ động đòi hỏi chúng tôi: "Làm một đĩa giò heo đường phèn đi?" Hoặc là: "Làm chút cá diếc kho tộ xem có được không?"

Thời kỳ Kháng Mỹ viện Triều Tiên, người Mỹ cuồng oanh loạn tạc các tuyến vận tải của chúng ta, để đối phó với những trận oanh tạc của người Mỹ, Thủ tướng liên tục làm việc mấy chục tiếng đồng hồ, chỉ đành dựa vào nước trà và bánh mì để chống đỡ.

Buổi sáng hôm đó, sau khi các đồng chí Nhiếp Vinh Trăn, Lữ Chính Thao... đi rồi, tôi vội vàng đi khuyên Thủ tướng: "Nên ăn chút gì đi chứ, thưa Thủ tướng. Ngài đã hai ngày không được ăn một bữa cơm đàng hoàng rồi."

“Ừm, cảm thấy trong người trống rỗng thật.” Thủ tướng mệt mỏi xoa xoa khuôn mặt, khi lòng bàn tay rời khỏi mặt, đôi mắt mở trừng trừng phía trên lòng bàn tay nhìn chằm chằm vào tôi: "Có thể làm một đĩa giò heo đường phèn không?"

Tôi nói: "Ngài đã hai ngày không ngủ rồi, hay là làm món gì đó kích thích vị giác đi?"

Thủ tướng bắt đầu cầm lấy những bức điện báo trên bàn, chuẩn bị phê duyệt, vừa lắc đầu vừa nói: "Cậu không hiểu đâu. Tôi ăn đồ ngọt cũng kích thích vị giác mà. Thể lực của tôi vẫn tốt, cường độ hoạt động càng lớn thì càng cần bổ sung nhiệt lượng, giò heo đường phèn có thể đáp ứng nhu cầu của tôi."

Thế là, tôi vội đi dặn dò sư phụ Quế làm món giò heo đường phèn, và hiểu ra rằng, Thủ tướng mỗi ngày tiêu hao rất nhiều nhiệt lượng, ăn giò heo đường phèn có thể kịp thời bổ sung.

Phòng khách của Thủ tướng kiêm luôn phòng ăn, lúc công việc bận rộn, ông cũng thường ăn cơm ngay tại phòng làm việc. Hôm đó chúng tôi mời Thủ tướng ra phòng ăn dùng bữa, bởi vì đã mấy ngày nay, ông không được ăn một bữa cơm đàng hoàng nào, toàn là trước hoặc sau các cuộc họp hoặc ở trên xe, tùy tiện gặm mấy miếng bánh mì xem như xong một bữa.

Nhìn Thủ tướng ăn giò heo đường phèn quả thực là một sự thụ hưởng, ông ăn càng ngon miệng, trong lòng chúng tôi lại càng ngọt ngào. Thủ tướng dù có mệt mỏi hay buồn ngủ đến đâu, vị giác vẫn luôn rất tốt, bởi vì ông cần năng lượng. Ông không giống như Mao Trạch Đông, hễ bận rộn công việc là xem việc ăn uống như một gánh nặng; ông đã không ăn thì thôi, miễn là được ăn đồ ngon, nhất định sẽ vừa thưởng thức vừa nhâm nhi một cách ngon lành, quả thực là ăn rất có khí thế, khiến người ta nhìn vào là từ tận đáy lòng thấy thèm thuồng theo.

Thế nhưng, điện thoại bên phía Chủ tịch gọi tới, tìm Thủ tướng. Thủ tướng có yêu cầu nghiêm ngặt với chúng tôi, hễ là Chủ tịch gọi tìm, cho dù ông vừa uống thuốc chìm vào giấc ngủ, cũng phải lập tức gọi dậy báo cáo. Cho nên, ông buông đĩa giò heo đường phèn ăn dở dang vội vàng chạy đi.

Thông thường, hễ Chủ tịch gọi Thủ tướng đi, thì sẽ không có giờ giấc cụ thể. Có lẽ là bàn bạc thảo luận vấn đề rất lâu, có lẽ có việc trọng đại nào đó Thủ tướng phải đi giải quyết ngay, sẽ không về nhanh được. Cho nên cơm canh trên bàn ăn đành phải dọn đi.

Thói quen của Thủ tướng, cơm canh bữa trước thừa lại, bữa sau nhất định phải hâm nóng lại ăn tiếp, tuyệt đối không cho phép đổ đi. Những lúc trời nóng, sợ thức ăn bị hỏng, nhân viên chúng tôi sẽ ăn hộ. Gặp phải món ngon, chúng tôi cũng sẽ "giúp đỡ" ăn sạch. Bữa ăn tiếp theo của Thủ tướng, nhất định sẽ hỏi đến cơm canh thừa của bữa trước. Nếu nghe nói đã bị chúng tôi ăn mất rồi, ông liền gật gật đầu: "Miễn là không lãng phí là được."

“Ăn vào bụng là không lãng phí” chính là nguyên tắc của ông, ăn vào bụng ai thì ông chưa từng so đo tính toán. Thế nhưng, đối với giò heo đường phèn và cá diếc kho tộ thì lại khác.

Thủ tướng vừa ra khỏi cửa, lại bước chân sải dài chạy nhanh quay lại, nói với tôi: "Này, quên dặn cậu, giò heo đường phèn phải để phần lại cho tôi đấy." Nói đến đây, ông khựng lại một chút, bỗng nhiên cười ngượng ngùng giống như một đứa trẻ: "Ăn chưa đã thèm, tôi vẫn còn muốn ăn."

Không hiểu vì sao, trong lòng tôi bỗng chốc dâng lên một luồng ấm áp. Bình thường cảm giác của tôi đối với Thủ tướng nhiều hơn là sự kính trọng, chỉ có những lúc thế này, cảm giác kính trọng quen thuộc ấy mới bị một cảm giác đáng yêu mãnh liệt hơn thay thế. Tôi cười nói: "Ngài cứ yên tâm, Thủ tướng, tôi sẽ trông chừng."

Thủ tướng vội vã rời đi. Tôi dặn dò tất cả những nhân viên có thể tiếp xúc với đĩa giò heo đường phèn, có khả năng ăn mất đĩa giò heo đường phèn rằng: "Tất cả ngoan ngoãn vào nhé, giò heo đường phèn là để phần cho Thủ tướng đấy, không ai được phép thèm thuồng!"

Kể từ đó, tôi và thợ nấu sư phụ Quế khi lên thực đơn cho Thủ tướng, cứ cách mấy ngày hoặc một tuần, nhất định sẽ sắp xếp một bữa giò heo đường phèn hoặc cá diếc kho tộ cho Thủ tướng ăn.

Thủ tướng còn thích ăn thịt viên kho tàu (sư tử đầu). Trước khi cuộc "Cách mạng Văn hóa" bùng nổ, trong suốt 17 năm, cứ đến dịp tết đến xuân về, Thủ tướng và Đại tỷ Đặng nhất định sẽ mời nhân viên chúng tôi cùng ăn một bữa "cơm đoàn viên". Lúc này, sư phụ Quế liền trở thành khách quý, Thủ tướng và Đại tỷ Đặng luôn tự tay vào bếp, làm vài món sở trường. Sư phụ Quế cười hì hì đứng bên cạnh chỉ dẫn vị trí bày biện dầu muối mắm giấm đường, phụ giúp Thủ tướng đang bận rộn tay chân, không khí vô cùng vui tươi hòa hợp.

Sau khi đình chiến Kháng Mỹ viện Triều Tiên cho đến trước khi "Cách mạng Văn hóa" bùng nổ, tình trạng Thủ tướng tranh thủ thời gian rảnh vào bếp thỉnh thoảng vẫn xảy ra. Ông nói "đây là một hình thức nghỉ ngơi", lại nói "nấu ăn là một nghệ thuật", "làm nghệ thuật là một sự thụ hưởng".

Thủ tướng đích thân vào bếp nấu món ăn, nhất định sẽ mời chúng tôi làm khách. Lễ Tết mời mọi người, ngày thường tranh thủ thời gian rảnh vào bếp, cũng sẽ mời những người có mặt cùng thưởng thức tay nghề của mình. Trong ấn tượng của tôi, Thủ tướng hễ vào bếp, thịt viên kho tàu chắc chắn là món phải làm. Mỗi lần làm xong, ông sẽ tự tay bưng đĩa mang đến trước mặt chúng tôi. Dáng đi của ông luôn là bước đi thoăn thoắt, kết hợp với chiếc tạp dề buộc ngang hông, quả thực trông rất giống nhân viên phục vụ vừa nhanh nhẹn vừa nhiệt tình ở quán ăn nhỏ, có lúc còn vui vẻ hô lên một tiếng: "Này, thịt viên kho tàu, đây là món sở trường nhất của tôi đấy."

Thủ tướng rất hiếm khi nhấn mạnh chữ "nhất", thế nhưng đối với món thịt viên kho tàu lại dùng đến chữ "nhất". "Món sở trường nhất", "tiết mục biểu diễn giữ vé", "nghệ thuật gia truyền" và "món ăn quê hương", đều được dùng cho thịt viên kho tàu. Nghe nói món thịt viên này thuộc hệ phái ẩm thực Hoài Dương.

Chu Ân Lai vào mùa xuân rất thích ăn thịt kho tàu. Thịt kho tàu của Chu Ân Lai khác với thịt kho tàu của Mao Trạch Đông. Thịt kho tàu của Mao Trạch Đông thuần túy là thịt, cùng lắm là cho thêm chút ớt cay, cực kỳ ít khi cho thêm rau củ. Thịt kho tàu của Chu Ân Lai lại thích kho chung với củ cải. Củ cải "tâm mỹ" (trong ruột đỏ đẹp) và củ cải biến chủng của Bắc Kinh có thể kho chung với thịt, nhưng món mà Thủ tướng càng thích ăn hơn vẫn là củ cải nước, vừa non, hương vị lại vừa tươi ngon. Hồi đó chưa có "rau nhà kính", không giống như bây giờ bất kể mùa nào cũng có thể ăn được rau tươi bốn mùa, thời đó rau củ ăn theo mùa rất rõ rệt. Củ cải nước là món rau tươi quan trọng của mùa xuân. Cho nên, cứ đến mùa xuân, Thủ tướng lại không quên nhắc nhở làm một bữa thịt kho tàu.

Có lần từ buổi họp về, Thủ tướng dọc đường nhìn thấy những sọt củ cải nước tươi rói được bày đống ở chợ rau, tâm trạng rất tốt, vừa về đến nhà liền dặn dò vệ sĩ trực ban Khương Quý Xuân rằng: "Tiểu Khương, cậu nói với sư phụ Quế một tiếng, làm cho tôi ít thịt kho tàu ăn nhé."

Sư phụ Quế vừa nghe liền hiểu ngay, ông đương nhiên là đem củ cải nước non kho chung với thịt.

Thủ tướng còn thích ăn đậu hũ kho; tranh thủ thời gian rảnh vào bếp, đậu hũ kho cũng là một món sở trường của ông. Tuy nhiên, chúng tôi đều gọi món đậu hũ kho của ông là đậu hũ om. Hơn nữa còn biết có một câu cửa miệng rất lưu hành trong dân gian, gọi là "tiền du áo đậu hũ" (dùng chút xíu dầu để om đậu hũ).

Nguyên nhân là vào thời kỳ ba năm khó khăn, Thủ tướng có hôm tranh thủ thời gian rảnh vào bếp, tự tay làm cơm chiêu đãi mấy đồng chí tăng ca.

Cứ mỗi lần Thủ tướng vào bếp, các nhân viên ở "nhà" đều thích đi theo vào bếp vây xem học hỏi tay nghề của Thủ tướng. (Các nhân viên gọi Tây Hoa Sảnh là nhà). Thủ tướng cầm bình dầu rót dầu vào nồi. Ông từ từ, cẩn thận từng chút một nghiêng bình dầu, dầu còn chưa nhỏ xuống mà đã mấy lần nhấc cao miệng bình, mãi mới nhỏ được mấy giọt dầu vào nồi. Ông nhìn đáy nồi, lại nhìn bình dầu, rồi lại cẩn thận nhỏ thêm hai giọt dầu, thế là cất bình dầu đi.

Ông nhấc mi mắt nhìn "quần chúng" đang vây xem xung quanh, cười nhún vai một cái, tự giải thích rằng: "Cho nhiều dầu thế làm gì, bây giờ khó khăn thế này. Cho ít dầu thôi, tiền du áo đậu hũ mà, câu này là câu cửa miệng đấy, dân gian ai cũng hiểu."

Đậu hũ nấu xong, đậu hũ kho biến thành đậu hũ om, tuy nhiên hương vị lại càng non mềm tươi ngon hơn. Kể từ đó, chúng tôi đều học được cách "tiền du áo đậu hũ".

Bữa cơm làm việc của Thủ tướng rất thích ăn món canh thập cẩm hầm nhừ (đại hội thái), đặc biệt là vào những ngày trời lạnh, cải trắng, đậu hũ, miến, hầm chung với nước canh thịt, ăn ngon không thể tả. Mỗi khi ông triệu tập các vị Phó thủ tướng mở họp nghiên cứu vấn đề, hoặc tìm một số vị Bộ trưởng đến bàn công chuyện, đến giờ ăn cơm, thường xuyên nhất và nhiều nhất chính là ăn món canh thập cẩm hầm nhừ. Một chậu canh hầm to đùng, mỗi người đều múc ba bốn lần, ai nấy ăn đến mặt mày hồng hào, hơi nóng bốc nghi ngút. Cho đến tận bây giờ, một số vị Lão bộ trưởng còn sống, nếu bạn hỏi món ăn nào ở nhà Thủ tướng là ngon nhất? Ai nấy đều sẽ trả lời rằng: "Canh thập cẩm hầm nhừ, không còn món nào ngon hơn thế nữa."

Những món ăn mà Thủ tướng thường xuyên điểm tên đòi hỏi còn có cháo kê, bánh ngô hấp và cơm hạt cao lương. Mỗi tuần nhất định phải ăn hai bữa lương thực thô, quên làm sẽ điểm tên đòi cho bằng được. Hàng năm còn mời những nhân viên từng sinh sống ở Diên An đến nhà uống một bữa cháo rau, cháo kê cho thêm chút lá rau chút muối, ai nấy đều có thể uống liền mấy bát, uống đến trong lòng sóng cuộn trào dâng, uống đến hai mắt rưng rưng ướt đẫm, uống đến bao nhiêu chuyện xưa lại hiện về trước mắt, uống đến khuôn mặt ai nấy ửng hồng.

Có một lần, Chu Ân Lai vừa thưởng thức cơm hạt cao lương một cách ngon lành, vừa nói với tôi: "Người miền Nam mềm mại tú lệ, người miền Nam cứng cáp mạnh mẽ. Thể chất và khẩu vị tốt của tôi, đều là nhờ vào bát cơm hạt cao lương của Đông Bắc đúc kết nên cái nền móng vững chắc. Đông Bắc là một bước ngoặt trong cuộc đời tôi, tôi mãi mãi biết ơn cơm hạt cao lương, gió lớn và đất vàng của Đông Bắc..."

Lại có một lần, lúc ông đòi ăn cơm hạt cao lương, đã nói: "Tôi học trung học ở Đông Bắc, chính là ăn cơm hạt cao lương. Cho đến tận bây giờ vẫn thèm cái hương vị này."

Từ năm 1958 trở đi, Thủ tướng và Đại tỷ Đặng quy định: Lương thực chính của họ ít nhất phải ăn một phần ba là lương thực thô. Đến thời kỳ khó khăn, Thủ tướng và Đại tỷ Đặng lại quy định không ăn thịt, không ăn trứng, ăn lương thực không vượt quá tiêu chuẩn. Hơn nữa tỷ lệ lương thực thô còn được đẩy lên hơn một nửa. Đất nước hoàn toàn vượt qua thời kỳ khó khăn, cho đến sau vụ thu hoạch mùa hè năm 1964, tỷ lệ lương thực tinh mới được nâng lên, nhưng cũng chỉ ăn gạo lứt, không ăn gạo ngon Tiểu Trạm Đạo và các loại gạo tinh chế khác.

Bởi vì quá bận rộn, Thủ tướng thực sự là trăm công nghìn việc, chuyện ăn uống không bàn đến quy luật, cũng chẳng nói đến thói quen. Thế nhưng, khi có thể ăn ba bữa ở nhà, vẫn có thể tổng kết ra được một chút "quy luật" hoặc "thói quen".

Bữa sáng của Thủ tướng nên gọi là "điểm tâm sớm", chính là "chấm điểm là dừng". Không giống như "bữa sáng phải ăn ngon ăn no" mà các nghiên cứu khoa học hiện đại đề xuất.

Bữa sáng của Thủ tướng đa phần được ăn vào khoảng tầm trưa. Đầu tiên là uống một bát cháo loãng, thường là cháo kê hoặc sữa đậu nành. Thỉnh thoảng cũng uống một bát sữa bò hoặc một cốc sữa chua. Những lúc uống sữa bò rất ít, trừ phi là chúng tôi vì muốn bổ sung đầy đủ nhiệt lượng cho ông mà quy định thực đơn, chỉ dọn sữa bò chứ không dọn cháo kê hay sữa đậu nành, thì ông mới uống sữa bò.

Nếu uống cháo kê, ông sẽ ăn kèm với dưa muối. Món dưa muối ông thích là củ cải lớn, thái thành sợi, nhai rôm rốp.

Uống xong món lỏng, sẽ bóc một quả trứng gà luộc, chấm chút muối ăn. Thường là vừa ăn vừa bước vào phòng làm việc. Công việc quá bận rộn thì không vào phòng ăn, đem điểm tâm sáng vào phòng làm việc, vừa phê duyệt văn kiện vừa "chấm điểm là dừng".

Cái "chấm điểm" này, chính là ăn bánh điểm tâm. Thủ tướng có lúc dùng trứng gà làm điểm tâm, có lúc cũng ăn một lát bánh mì hoặc bánh ngọt loại điểm tâm, ăn rất ít, ông nói: "Điểm tâm điểm tâm, chính là ăn một chút thôi mà."

Bữa trưa ăn vào lúc bảy tám giờ tối, bữa tối ăn vào lúc tầm 12 giờ đêm. Nếu không phải bận đến mức không bước chân vào nổi phòng ăn, thì kiểu dùng bữa chính thức đó là hai món một canh. Nếu cùng dùng bữa với Đại tỷ Đặng, hoặc có khách tạm thời cùng dùng bữa, thì là bốn món một canh.

Kiểu dùng bữa chính thức này, thực đơn do tôi cùng bác sĩ chăm sóc sức khỏe và nhân viên nấu nướng căn cứ theo dinh dưỡng bảo vệ sức khỏe, nhiệt lượng cần thiết và sự thay đổi khẩu vị để điều phối sắp xếp.

Lương thực chính chủ yếu dựa vào cơm trắng, mì sợi, mì xào, bánh bao, bánh nướng chảo, bánh ngô áp chảo và bánh bao nhỏ, thay đổi luân phiên dọn cho Thủ tướng. So sánh mà nói, bữa trưa ăn cơm nhiều hơn một chút, bữa tối ăn mì nhiều hơn một chút.

Sự điều phối chủ yếu vẫn nằm ở các món ăn. Ngoại trừ giò heo đường phèn, cá diếc kho tộ, thịt kho tàu, thịt viên kho tàu, canh thập cẩm hầm nhừ, đậu hũ om... những món đã điểm qua ở phần trước, còn có những món đáng kể đến như: Các món đậu; như đậu tằm, đậu Hà Lan, giá đậu xanh.

Các món rau lá xanh miền Nam; như rau muống, rau dền, rau cải cúc... Thủ tướng đều rất thích ăn.

Cải ngọt, cải trắng dài, cải bắp, ngồng cải rau dưa, cải bẹ xanh băm thịt, rau chân vịt xào chay, cải trắng kho hạt dẻ, đều là những món Thủ tướng thích ăn và thường ăn.

Thủ tướng cũng thích ăn một số món ăn kèm nhỏ: Đậu tương luộc nước muối, dưa muối xào, chao đậu phụ v.v... Nếu uống rượu, món nhắm rượu được hoan nghênh nhất muôn thuở vẫn là đậu phộng rang.

Thích ăn là một chuyện, ngày thường có được ăn hay không lại là chuyện khác. Tôi đi theo Thủ tướng mấy chục năm, phần lớn thời gian ông không thể ngồi bên bàn ăn để ăn cơm một cách đàng hoàng, ít nhất có hơn một phần ba là ăn trên xe ô tô, phòng nghỉ hội nghị hoặc vừa đi vội vã vừa ăn.

Bữa ăn trên xe ô tô, nhiều nhất là uống một cốc cháo bột ngô, ăn hai lát bánh mì. Bánh mì kẹp vài lát xúc xích, hoặc phết chút mứt hoa quả. Thỉnh thoảng cũng uống một cốc canh yến mạch. So sánh mà nói, Thủ tướng càng thích uống cháo bột ngô hơn.

Nếu ở phòng nghỉ hội nghị, chúng tôi thường gọi điện cho đồng chí Lý Duy Tín ở sở phục vụ, bảo cậu ấy chuẩn bị một bát mì nóng hổi, Thủ tướng có thể trong lúc giải lao hội nghị, vừa nghe báo cáo vừa ăn mì, vừa có nước vừa có mì, ăn cũng khá ổn. Khi tình hình kinh tế đất nước khá giả, trong mì cho thêm chút thịt lợn thái chỉ và lá rau; lúc kinh tế khó khăn, trong nước canh mì chỉ nổi lơ lửng vài lát hành hoa.

Nếu Thủ tướng quá bận, theo sự sắp xếp của chúng tôi đến hai ba phút thời gian cũng không rút ra được, thì sẽ thông báo cho Đại lễ đường Nhân dân hoặc người có liên quan chuẩn bị mấy chiếc bánh bao nhân chay, lúc Thủ tướng vội vã chạy từ phòng họp này sang phòng họp khác, cầm trên tay vừa đi vừa ăn.

Đặc biệt là đến thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", tình trạng Thủ tướng vừa đi vừa ăn gần như diễn ra mỗi ngày.

Nếu gặp phải tình huống bất ngờ, hoạt động tăng cường tạm thời, Thủ tướng không được ăn bánh mì, bánh bao nhân chay, không được uống cháo bột ngô hay mỳ sợi, vậy thì "đói quá kẹo cũng có thể chống đói". Ông nhiều lần ăn hai viên kẹo làm một bữa cơm, hoặc khi điều kiện cho phép thì đòi một nắm đậu phộng hoặc đậu tương luộc làm cơm. Tình trạng này trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" lại càng nhiều hơn, giai đoạn đó Thủ tướng có thể đường hoàng ngồi bên bàn ăn cơm e rằng ngay cả một phần năm cũng không tới. Chưa cần nói đến nhân viên bên cạnh chúng tôi, chính là các cán bộ lãnh đạo thỉnh thoảng tiếp xúc với Thủ tướng không ai là không phát hiện ra vấn đề này. Thiết Anh từng rơi nước mắt, anh ấy đã tận mắt chứng kiến Thủ tướng đòi một nắm đậu phộng, vừa ăn vừa uống trà, một nắm đậu phộng này vậy mà chống đỡ được tận hai bữa cơm!

Chúng tôi sẽ không rơi nước mắt. Bởi vì ngày nào cũng gặp, ngày nào cũng thế này. Nếu khóc, nước mắt cũng đã cạn khô từ lâu rồi...

Thủ tướng ăn uống có ba điều kiêng kỵ, đây là một kiểu kiêng kỵ khác với việc kiêng ăn chim muông có cánh.

Thứ nhất, kiêng công tư không phân minh.

Trong sân Tây Hoa Sảnh có không ít bãi đất trống, lão công nhân trồng cây họ Quế bèn tận dụng để trồng các loại rau củ như đậu cô ve, cải trắng, củ cải, cà tím. Đến mùa hè, các loại rau củ lần lượt thu hoạch, điều đầu tiên mọi người nghĩ đến tự nhiên là mời Thủ tướng nếm chút hương vị tươi ngon.

Hôm đó, vệ sĩ Khương Quý Xuân bưng cơm cho Thủ tướng, khi dọn món đậu cô ve lên, liền tiện mồm nói một câu: "Đây là đậu cô ve tự tay hái trong sân nhà mình đấy, rất non."

Thủ tướng phản xạ có điều kiện ánh lên ánh mắt cảnh giác: "Đã trả tiền chưa?"

“Tự trồng trong nhà, trả tiền đi đâu được chứ?” Khương Quý Xuân ngẩn người, kinh ngạc, lắc lắc đầu: "Chẳng biết trả ở đâu."

Thủ tướng liền lắc đầu theo Khương Quý Xuân đang lắc đầu: "Cậu nói không đúng rồi. Đất của công, nước của công, mọc ra thứ gì là thành của mình hết à? Quay về cậu tính toán cho kỹ, ăn bao nhiêu đậu cô ve bao nhiêu cải trắng, theo giá thị trường thì đáng bao nhiêu tiền, đem số tiền này nộp vào, chia làm hai phần nộp. Một phần nộp cho cơ quan, là tiền đất và tiền nước; một phần chia cho công nhân làm vườn, là thành quả lao động của công nhân làm vườn."

Khương Quý Xuân quay về kể lại tình huống này, chúng tôi đều tâm phục khẩu phục: Thế này mới gọi là công tư phân minh.

Cũng có lúc không phục cho lắm.

Tôi đi theo Thủ tướng tham gia Hội nghị Geneva lần đầu tiên. Đó là năm 1954, những người như tôi lớn lên từ nhỏ theo Đảng Cộng sản, vừa có sự kiên định vô bờ bến về mặt chính trị, lại vừa có sự hạn chế, hẹp hòi và giáo điều về mặt tư tưởng. Dùng lời của thanh niên bây giờ mà nói: Chưa từng thấy thế giới lớn thế nào mà ngày nào cũng bàn chuyện cách mạng thế giới. Sự đối lập giữa hai trận doanh lớn quốc tế năm 1954 đang gay gắt khốc liệt, trong đầu tôi, không phải mặt trời thì là mặt trăng, không phải ánh sáng thì là bóng tối. Cho nên, một khi tiếp xúc với những cuộc nói chuyện cấp độ cao, ví dụ như nghe Chu Ân Lai nói "chủ nghĩa tư bản không phải là một khối sắt", "chủ nghĩa xã hội cũng không phải là một khối sắt", ai có thể tưởng tượng được lúc ấy tôi kinh ngạc và chết trân đến mức nào cơ chứ!

Điều khiến tôi chết trân nhất là Thủ tướng Anh Eden mời Chu Ân Lai ăn cơm tại một quán trọ. Trước sau dọn lên ba món: Bít tết rán là ngon nhất, hai món còn lại cũng chỉ ở mức độ khoai tây cải trắng mà thôi. Thủ tướng mời Thủ tướng ăn cơm mà có ba món, quả thực không thể tin nổi, keo kiệt đến cùng cực.

Điều còn khiến tôi kinh ngạc hơn nữa là, Thủ tướng lại hết lời ca ngợi Thủ tướng Anh, sau khi về nước còn đi khắp nơi tuyên truyền cho vị "kẻ thù" này:

“Các cậu xem người ta làm Thủ tướng ăn cơm chỉ có ba món, đủ ăn là được, chưa từng bày vẽ phô trương thế. Họ mời khách toàn là tự tự túc chi phí, công tư phân minh, không làm những chuyện xa xỉ, điểm này cực kỳ tốt, rất đáng để chúng ta học hỏi.”

Bây giờ nói những lời thế này có thể là hợp thời trang rồi, chứ nói những lời này vào thập niên 50 thì ghê gớm lắm đấy, cũng chỉ có Thủ tướng "đã qua tôi luyện lâu năm" nói thế thì không sao, chứ đổi lại là bất kỳ ai trong chúng tôi nói những lời này, chắc chắn sẽ mang tiếng "không chịu nổi tôi luyện", lập tức trở thành phản cách mạng ngay. Bắt giam nhốt lại hai năm đã là nhẹ rồi.

Hồi đó, lấy Liên Xô làm gương mẫu, các nước xã hội chủ nghĩa đi đến đâu cũng là yến tiệc nhiều, phô trương lớn, không khí náo nhiệt. Mà các nhà lãnh đạo của các nước tư bản thì đều rất đạm bạc, keo kiệt, ăn uống tùy tiện đơn giản. Thủ tướng rõ ràng là tán thành Thủ tướng Anh chứ không tán thành Liên Xô. Ông tự quy định cho mình: Mời khách tự túc, ăn no ăn ngon là được.

Là Thủ tướng, Chu Ân Lai những lúc mời khách ăn cơm rất nhiều. Quốc yến, yến tiệc chính phủ, đó là tiền do nhà nước và chính phủ chi trả.

Nếu là Thủ tướng lấy danh nghĩa cá nhân mời khách, bất kể là tiệc nhà hay tiệc ngoài; bất kể là chiêu đãi đại biểu công nông binh, nhân viên bên cạnh, hay là chiêu đãi lãnh đạo các bộ ủy Quốc vụ viện, khách khứa đến từ các tỉnh thành khu tự trị, người thân bạn bè, hoặc là chiêu đãi khách nước ngoài, bạn bè quốc tế, Thủ tướng đều một mực tự mình bỏ tiền túi.

Thủ tướng bậc 2, Đại tỷ Đặng bậc 6, lúc bấy giờ mà nói thì tiền lương không hề thấp chút nào. Tiền của họ là do tôi quản lý; tôi quản sổ lớn, quản lý quản sổ nhỏ. Ngoài thu nhập tiền lương ra, họ không có bất kỳ thu nhập nào khác. Bởi vì nhuận bút Thủ tướng và Đại tỷ chưa bao giờ lấy, một mực nộp cho công quỹ, nộp cho các đồng chí giúp đỡ biên soạn bài viết. Nhuận bút các bài văn tuyển xuất bản sau khi Thủ tướng qua đời, từng đưa cho Đặng Dĩnh Siêu 2 vạn tệ, Đại tỷ Đặng đã đem toàn bộ 2 vạn tệ tiền nhuận bút đó tặng cho Diên An. Các bài viết do chính tay Thủ tướng viết khi còn sống, nhuận bút gửi đến đều giao cho thư ký tổ cơ mật cất giữ, căn cứ vào hoàn cảnh gia đình của nhân viên để hỗ trợ các đồng chí gặp khó khăn trong cuộc sống.

Thu nhập của Thủ tướng chỉ có tiền lương, khoản sổ sách này rất dễ tính toán, ông định kỳ kiểm tra sổ sách. Mỗi tháng trích ra 100 tệ để cứu trợ người thân gặp khó khăn trong cuộc sống, căn cứ vào hoàn cảnh của nhân viên bên cạnh, bất cứ lúc nào cũng lên tiếng bảo chúng tôi lấy tiền ra hỗ trợ các đồng chí có gia đình gặp thiên tai hoặc người thân thương vong, cuộc sống gặp khó khăn; nộp đảng phí, tiền thuê nhà, xe cộ cá nhân đi lại nộp phí v.v... đều phải ghi sổ. Trong đó có cả sổ sách ăn uống. Gia đình mua gạo mỏi rau dầu tự nhiên có sổ sách chi tiết do quản lý ghi chép, tất cả các buổi mời khách cũng đều phải lên sổ, bao gồm cả việc ra ngoài khiêu vũ hoặc đi tham quan, tiền mọi người ăn kem uống nước ngọt, Thủ tướng đều phải tự mình bỏ tiền túi. Ông yêu cầu chúng tôi ghi sổ chính là sợ quên trả tiền. Một khi quên trả tiền, thì sẽ bị mắng đấy, hơn nữa sẽ ra lệnh cho cậu lập tức đi bù vào ngay.

Có một lần, Thủ tướng tiếp kiến khách nước ngoài tại Bắc Kinh Phạn Điển. Sau khi kết thúc tiếp kiến, Thủ tướng cảm thấy hơi đói, liền nói với vệ sĩ trực ban Trương Vĩnh Trì rằng: "Hơi đói rồi, chúng ta ăn chút cơm đạm bạc đi."

Đó chỉ là món ăn khách bình thường, rất nhanh đã ăn xong. Trương Vĩnh Trì tính tiền, ăn hết hai tệ tám hào. Đừng tưởng đây là giá ưu đãi, Thủ tướng chưa bao giờ cho phép ưu đãi, yêu cầu nghiêm ngặt phải thu chi theo giá thị trường. Tiền bạc thời đại đó không giống bây giờ, 5 xu là có thể mua được một chậu đầy cà chua, 1 hào là có thể ăn được món thịt xào cải trắng ở nhà ăn rồi.

Thế nhưng, Trương Vĩnh Trì lần này lại hồ đồ rồi. Trong lòng tính sổ xong, vậy mà quên mất không trả tiền, đuổi theo sát nút phía sau Thủ tướng lên xe.

Ghế còn chưa ngồi vững, Thủ tướng đã hỏi: "Đã trả tiền chưa?"

“Ái chà,” Trương Vĩnh Trì kêu lên một tiếng, “Hỏng rồi, quên mất chưa trả!”

“Mau mang tiền đi trả lại cho tôi!” Thủ tướng tức giận, lớn tiếng dạy bảo: "Phải biết tính toán sổ sách kinh tế, công tư phân minh, bằng không thì làm sao được?"

Những lời phê bình tương tự, chúng tôi đều từng gặp qua rồi. Lúc mới vào thành, tôi ghi sổ nộp tiền vẫn chưa đủ cẩn thận, bị mắng mấy lần, thì đã cẩn thận hơn rồi. Các đồng chí chúng tôi làm việc bên cạnh Thủ tướng nhắc đến chuyện này, ai nấy đều có thể kể ra mấy ví dụ. Sau khi cùng nhau hồi tưởng lại, chúng tôi thực sự dám đảm bảo với nhân dân cả nước rằng: Thủ tướng cả đời cống hiến, cho dù là đời sống sinh hoạt hàng ngày cũng chưa từng chiếm dụng một xu lợi ích nào của công. Thời đại đó, cán bộ cơ bản đều thanh liêm, nhưng chưa chắc ai cũng tỉ mỉ; Thủ tướng vừa liêm khiết vừa tỉ mỉ, công tư phân minh, cẩn thận đến từng chi tiết nhỏ. Năm 1961, Sảnh Văn phòng Trung ương từng tổ chức chuyên viên đi đến các tỉnh thành khu tự trị điều tra xem những người ở cạnh thủ trưởng Trung ương khi xuống dưới có từng lấy hay ăn đồ của công mà chưa trả tiền hay không. Sau khi điều tra xong, Mao Trạch Đông rất tức giận, ra lệnh trích từ tiền nhuận bút của ông một vạn tệ để bồi thường tiền ăn uống của tiểu tổ 1 ở bên cạnh ông. Tiểu tổ 3 bên cạnh Chu Ân Lai là liêm khiết nhất, không có những vấn đề loại này.

Đây là kết quả của việc Thủ tướng vừa nêu gương làm đầu vừa yêu cầu nghiêm ngặt, vừa liêm khiết vừa tỉ mỉ.

Thứ hai, kiêng kỵ sự phô trương lãng phí trong ăn uống.

Nhớ có lần chúng tôi đi theo Thủ tướng đến Quảng Châu, ông liên tục làm việc hơn 40 tiếng đồng hồ, chỉ ngủ có 4 tiếng liền dậy rồi. Tỷ lệ thời gian làm việc và ngủ nghỉ là 10:1. Các đồng chí phụ trách tiếp đón sợ cơ thể Thủ tướng không chịu nổi, muốn cho ông ăn nhiều ăn ngon một chút, bữa sáng bèn bày thêm mấy đĩa món ăn nhỏ đặc sản địa phương. Thủ tướng vừa bước đến bàn ăn liền không vui, gọi chúng tôi tới, lớn tiếng phê bình rằng:

“Thói quen ăn sáng của tôi ở Bắc Kinh các cậu không phải là không biết, tại sao lại bày biện phức tạp thế này? Thu hồi lại ngay!”

Chúng tôi biết tính khí của Thủ tướng, đối với những vấn đề loại này từ trước đến nay nói một không hai. Vội đi tìm người phục vụ. Người phục vụ không chịu thu lại:

“Cái này có gì mà phức tạp đâu, người Quảng Châu uống trà sớm đều thế này cả. Hơn nữa, thủ trưởng bảo dọn lên, đã dọn ra rồi lẽ nào lại bưng xuống được nữa?”

Chúng tôi đem lời của người phục vụ báo cáo lại với Thủ tướng, sau đó đề nghị: "Lần này đã dọn lên rồi, cứ ăn trước đã, lần sau không làm phức tạp nữa là được."

Thủ tướng đòi đi: "Thế thì được, bày ở đó đi, tôi có thể không ăn sáng."

Lúc này tất cả mọi người đều hoảng hốt, nhân viên phục vụ vội vàng bưng thức ăn xuống. Lãnh đạo quân khu sau khi nghe người phụ trách tiếp đón báo cáo lại, cảm thấy vô cùng đau lòng. Họ đều biết phong cách của Thủ tướng, đau lòng là vì sợ dinh dưỡng của Thủ tướng không theo kịp, cứ liên tục làm việc suốt mấy chục tiếng đồng hồ thế này, sẽ vắt kiệt sức khỏe mất. Nghĩ ngợi đủ mọi cách, sau đó quyết định chọn vài món nhỏ, mỗi món lấy một chút, gom chung lại vào một đĩa rồi bưng lên. Một đĩa thức ăn rất dễ ăn hết, không thể gọi là phô trương, cũng sẽ không lãng phí, Thủ tướng lúc này mới không nói gì nữa.

Thủ tướng từng nhiều lần dặn dò đoàn tùy tùng chúng tôi: "Mọi thứ đều ăn theo tiêu chuẩn, trả tiền theo tiêu chuẩn." Ông định ra yêu cầu cụ thể: "Không được phép ăn sơn hào hải vị, không được phép bày hoa quả kẹo bánh, phát hiện thấy bày ra thì phải thu hồi lại." Ông còn nói: "Làm phức tạp lên chính là phô trương, bản thân phô trương chính là một sự lãng phí, tình huống này nhất định phải triệt tiêu."

Nhớ có lần đi Trường Xuân, chúng tôi theo lệ kể lại phong cách quán xuyến và yêu cầu nhất quán của Thủ tướng cho người quản lý nghe. Người quản lý cứ nghĩ là nói cho có lệ mà thôi, vẫn siêu tiêu chuẩn dọn món lên. Lần này đã chọc giận Thủ tướng, Đại tỷ Đặng bèn gọi quản lý tới, tự tay viết ra từng hạng mục yêu cầu trước mặt anh ta, lại còn giải thích dặn dò từng chút một.

Lúc đó, người quản lý và đầu bếp đều vô cùng xúc động. Đầu bếp nói với chúng tôi rằng: "Tôi làm đầu bếp lâu thế này rồi, quan lớn gặp qua nhiều lắm, không ít lần nấu nướng phục vụ họ. Có người cũng nói cái này không được ăn, cái kia không được dọn, nhưng cũng chỉ nói ngoài miệng thế thôi. Vẫn chưa từng thấy vị thủ trưởng nào giống như Thủ tướng, một là một, hai là hai, một chút chiết khấu cũng không cho phép châm chước như vậy. Tôi thực sự phục sát đất rồi."

Sự không cho phép phô trương lãng phí của Thủ tướng, trong lúc ăn cơm hễ chỗ nào cũng có thể khiến người ta cảm nhận được. Ví dụ như ăn cơm, ông một hạt cơm cũng không nợ nần lãng phí. Trong điều kiện thời đó, tinh thần không lãng phí dù chỉ một hạt cơm này lại càng đặc biệt quan trọng. Thỉnh thoảng có hạt cơm rơi vãi xuống bàn, ông nhất định sẽ nhặt lên bỏ vào miệng. Cách ông nhặt hạt cơm trên bàn khác với Mao Trạch Đông. Mao Trạch Đông có thể dùng tay nhặt hạt cơm bỏ vào miệng.

Thủ tướng không dùng tay, kiên quyết dùng đũa. Cho dù hạt cơm rơi vãi trên bàn khá nhiều, ông cũng dùng đũa từng hạt từng hạt gắp lên, từng hạt từng hạt bỏ vào miệng. Tôi thường xuyên nhìn thấy tình huống này, ấn tượng đặc biệt sâu sắc, đôi khi Thủ tướng phải gắp mấy lần mới nhặt được một hạt cơm, bỏ trở lại vào miệng. Khi ông phát hiện tôi đang ngây người nhìn bên cạnh, liền mỉm cười nhẹ, gật gật đầu nói: "Ai hay hạt gạo trong mâm, hạt nào hạt nấy đắng cay muôn phần!"

Thủ tướng ăn cơm còn có một thói quen, chính là nước canh thức ăn thừa trong đĩa phải dùng nước sôi tráng qua rồi uống sạch. Cho dù trên bàn ăn đã bày chậu canh rồi, ông cũng phải dùng nước sôi tráng phần nước sốt thức ăn trong đĩa rồi uống hết. Dưới ảnh hưởng của ông, nhân viên bên cạnh chúng tôi đều dưỡng thành thói quen này. Ở nhà ăn cơm, phần nước sốt thức ăn thừa sau bữa ăn nhất định phải dùng nước sôi tráng qua, uống như canh. Thứ nước canh này thường còn ngon hơn cả canh được nấu sẵn.

Bây giờ, thói quen này của chúng tôi lại ảnh hưởng đến lũ trẻ, khiến chúng cũng dưỡng thành thói quen dùng nước sôi tráng canh để uống.

Thứ ba, kiêng kỵ đặc quyền đặc lợi trong ăn uống.

Thủ tướng rất thích ăn các loại rau lá xanh miền Nam, càng xanh đậm ăn càng thấy thơm. Nhớ lúc trung ương họp ở Hàng Châu, các đồng chí ở sở giao tế địa phương phát hiện Thủ tướng thích ăn rau xanh, liền nhân vào ngày trước khi chúng tôi rời đi, xách đến một sọt rau mời chúng tôi mang cho Thủ tướng.

“Không được không được,” những người có mặt chúng tôi gần như đồng thời lắc đầu xua tay, “Thủ tướng có yêu cầu nghiêm ngặt với chúng tôi, loại chuyện này không xin xỏ gì được đâu.”

“Chúng tôi cũng biết Thủ tướng rất nghiêm, công tư phân minh.” Các đồng chí sở giao tế lấy hóa đơn ra, “Các cậu trả tiền là được chứ gì? Tính theo giá thị trường.”

“Thế cũng không được.” Chúng tôi vẫn không nhận, “Làm chuyện đặc quyền Thủ tướng cũng không đồng ý đâu.”

Hôm sau lên máy bay, Thành Nguyên Công phát hiện trên máy bay đặt hai sọt rau, lập tức hoảng hốt, vội vàng tìm đồng chí ở sở giao tế đến tiễn: "Hai sọt rau trên máy bay là thế nào vậy?"

“Không phải đặc biệt dành cho Thủ tướng đâu, mà là nhờ các cậu mang về Bắc Kinh đưa cho mấy vị thủ trưởng Trung ương thôi, có hóa đơn cả rồi, bảo các thủ trưởng đều trả tiền là được.” Các đồng chí sở giao tế sớm đã nghĩ sẵn sách lược đối phó. Tặng cho một mình Thủ tướng là đặc quyền, tặng cho mỗi vị lãnh đạo Trung ương một phần thì sẽ không thấy có vẻ đặc quyền nữa.

Chúng tôi cũng nghĩ vậy, huống chi rau đã mang lên rồi mà mang trả lại thì không thỏa đáng, bèn mang về Bắc Kinh, giao hai sọt rau cho sở cung ứng. Sở cung ứng đem rau bán cho mỗi vị thủ trưởng một phần, thu tiền theo giá thị trường ở Hàng Châu. Số rau chúng tôi giao cho sở cung ứng, chúng tôi lại cầm tiền đến sở cung ứng mua về một phần, đây thực sự là hành động thanh liêm trong sáng, đường đường chính chính giao cho nhân viên nấu nướng làm cho Thủ tướng ăn.

Ai mà ngờ được chứ, Thủ tướng bước vào phòng ăn, liếc mắt nhìn thấy rau, sắc mặt lập tức thay đổi, lớn tiếng quát: "Gọi Thành Nguyên Công tới đây cho tôi!"

Thành Nguyên Công hoảng hốt chạy tới, vừa bước vào cửa liền nghe thấy một tiếng chất vấn nghiêm khắc: "Mớ rau này ở đâu ra? Có phải do Hàng Châu mang đến không?"

Thành Nguyên Công đem ngọn ngành sự việc báo cáo lại một lượt.

“Tôi đã nói với các cậu bao nhiêu lần rồi, không được mang đồ đạc dọc đường về, tại sao không nghe?” Thủ tướng giận dữ quát mắng.

“Cái này không phải chuyên cho riêng một nhà chúng ta, mà là mang cho các thủ trưởng Trung ương, mỗi nhà mua một phần, chúng ta đâu có đặc cách gì...”

“Bách tính Bắc Kinh có thể ăn được loại rau thế này không?”

“... Không ăn được.”

“Anh còn dám nói không đặc cách à?”

“Tôi... suy nghĩ chưa chu đáo.”

“Tôi ăn được, quần chúng không ăn được, họ sẽ nói thế nào? Suy nghĩ làm việc, ánh mắt đầu tiên phải nhìn thấy quần chúng, phải liên hệ với bản thân tôi, liên hệ với chức vụ của tôi, liên hệ với ảnh hưởng chính trị. Máy bay là để đón đưa tôi làm việc công, không phải để chở rau. Quy củ do chính chúng ta đặt ra mà bản thân lại không tuân thủ, bắt cấp dưới tuân thủ, người khác tuân thủ, chẳng phải thành chỉ cho quan lớn phóng hỏa không cho dân thường châm đèn đóm hay sao? Còn khác gì với Quốc Dân Đảng nữa!”

Thủ tướng giận đến mức cơm cũng không ăn, để lại cho chúng tôi bài học khó quên suốt đời.

Sau sự việc, tâm trạng Thủ tướng đã bình tĩnh trở lại, lại triệu tập chúng tôi là nhân viên công tác, ân cần giảng giải mà nói với chúng tôi: “Các cậu đừng tưởng tôi yêu cầu quá đáng, vị trí tôi đứng khác. Loại chuyện này tối kỵ nhất là không có lần sau, lùi một bước là sẽ mở ra một khe hở, đã mở khe hở rồi thì việc bịt lại không còn đơn giản như vậy, các cậu tốn sức gấp nghìn gấp vạn lần cũng chưa chắc bịt lại được. Chuyện một giỏ rau thì nhỏ, nhưng từ một giỏ rau mà mở khe hở thì sự việc sẽ không biết lớn đến mức nào. Tôi ở vị trí này tuyệt đối không cho phép mở cái khe này!”

Đất nước bước vào thời kỳ khó khăn, người ta đi khắp nơi tìm đồ ăn, cán bộ cao cấp ở cấp bậc tương đương cũng không thể không coi việc ăn no cơm là một vấn đề để đối phó, đều ăn không no bụng. Quần chúng tương trợ lẫn nhau, thân hữu giúp đỡ lẫn nhau, rất nhiều cán bộ cao cấp cũng bắt đầu quan tâm yêu thương lẫn nhau. Thời kỳ đặc biệt mà, một số vùng chịu tai nạn nặng nề có không ít bầu không khí bi tráng kiểu “sống được chính là chiến thắng”, rất nhiều nguyên tắc thần thánh từng được tôn sùng trước đây giờ dường như đều có thể linh hoạt một chút.

Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hải thấy cuộc sống của Thủ tướng quá đỗi thanh bách, trong lòng vô cùng đau xót, sau khi về đã phái người mang đến một ít cá vàng. Loại cá vàng này không phải là loại cá hoàng hoa ngư ở biển mà chúng ta thường nói, mà là một loại cá sinh sống ở hồ Thanh Hải có màu hơi vàng. Loại cá này không quá ngon, nhưng vào thời kỳ khó khăn đó, lại càng trở nên vô cùng trân quý.

Chu Ân Lai lập tức biết được chuyện này, liền gọi Cục trưởng Cục Quản lý Cao Đăng Bảng đến, nghiêm khắc hạ lệnh: Một, trả tiền theo giá. Hai, phê bình Thanh Hải, đồng thời thông báo ra toàn quốc các tỉnh. Từ nay về sau tuyệt đối không cho phép biếu tặng!

Thực ra, Thủ tướng cũng xử lý linh hoạt. Nếu trả lại cá, ắt sẽ bị thối rữa, trong thời kỳ khó khăn như vậy, một ngụm lương thực có thể cứu được một mạng người, dù thế nào đi nữa cũng không thể phí phạm những con cá vàng này. Nhưng Thủ tướng nói: “Một tỉnh biếu, mấy tỉnh sẽ học theo biếu; nhận một phần, sẽ có thêm nhiều người mang đồ đến biếu, cho nên bắt buộc phải có biện pháp kiên quyết.”

Biện pháp này chính là phê bình nghiêm khắc, lập tức thông báo tới các tỉnh khu.

Thủ tướng ra ngoài, bất kể ở xứ giao tế, nhà chiêu đãi viên hay tân quán, đều yêu cầu chúng tôi không được mua đồ ở quầy tạp hóa, bản thân ngài đương nhiên lại càng không đi mua. Bởi vì đó là thời đại thanh liêm, cũng là thời đại vật tư khan hiếm. Sau khi lập quốc, chúng ta bắt đầu mô phỏng mô hình kinh tế của Liên Xô, làm chủ nghĩa xã hội kiểu Liên Xô, sau đó lại mò mẫm con đường của chính mình, nhưng rốt cuộc vẫn không thể thoát khỏi bóng mây bao trùm của sự khan hiếm vật tư. Cho đến khi Đặng Tiểu Bình đến thiết kế bản vẽ này, mới cuối cùng thoát khỏi bóng mây này, bước lên con đường phồn vinh chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc.

Thời đại vật tư khan hiếm, phân phối hàng hóa là một nan đề lớn, phát hành mấy chục loại phiếu chứng cũng không giải quyết hết nan đề này. Thế là, xứ giao tế của các tỉnh, thành phố, khu tự trị đều thiết lập quầy tạp hóa, bán hàng hóa khan hiếm, cung cấp hàng hóa chất lượng cao giá rẻ cho thủ trưởng và khách nước ngoài. Thủ tướng rất có chủ kiến đối với loại quầy tạp hóa này.

Tôi nhớ có lần đi Côn Minh, Thủ tướng tự bỏ tiền mời chúng tôi là những người đi theo ăn một bữa lươn xào sợi, sau bữa ăn mọi người vừa nói vừa cười tản bộ trong sân.

“Quầy tạp hóa mở cửa rồi kìa.” Có người nói, “Vào xem thử đi?”

“Các cậu đừng vào đó mua đồ, trong đó có uẩn khúc đấy!” Thủ tướng nhíu mày nói: “Cái gì mà giá nội bộ chứ, các cậu đừng chiếm cái lợi này, muốn mua gì thì ra phố mà mua.”

“Ngoài phố không có.” Không biết ai lẩm bẩm một tiếng.

“Có thì mua, không có thì thôi, việc gì cứ phải mua cho bằng được?” Thủ tướng chỉ chỉ quầy tạp hóa, “Đã làm ra sự đặc cách này, thì dù có nói thanh liêm thế nào cũng là giả dối. Người ta mua không được món đồ 5 đồng, các cậu 1 đồng đã mua mất rồi, tiền lương 100 đồng của các cậu chẳng phải đã biến thành vài trăm đồng rồi sao. Các cậu lại nói với quần chúng rằng tiền lương của mình chỉ có 100 đồng, thế tính là thanh liêm hay tính là lừa người?”

Việc không đặc cách của Thủ tướng tự nhiên khiến chúng tôi vô cùng cảm động, chịu sự giáo dục sâu sắc. Nhưng điều khiến tôi xúc động lớn nhất, cảm động không thôi, vẫn là những lúc ngài tự mình làm ra vẻ đặc cách.

Chu Ân Lai ban đêm thường họp ở Đại hội đường Nhân dân, tiếp kiến, xử lý các sự vụ quốc tế hoặc đại sự trong nước. Theo quy định chế độ lúc bấy giờ, sau 11 giờ đêm, có thể ăn bữa khuya. Bữa khuya gồm hai món một canh, có trợ cấp bữa khuya, mỗi cấp cán bộ trợ cấp bao nhiêu tiền đều có tiêu chuẩn rõ ràng, theo tiêu chuẩn trợ cấp này, thực ra bữa khuya có thể không cần nộp tiền.

Chưa đến giờ ăn khuya, dùng bữa ở Đại hội đường đều phải nộp tiền, hơn nữa còn định ra tiêu chuẩn nộp tiền. Lãnh đạo cấp cao nộp 3 hào, thư ký chúng tôi lương thấp, nộp 2 hào 5 xu.

Thế nhưng, Thủ tướng ăn bữa khuya ở Đại hội đường, kiên quyết theo tiêu chuẩn ban ngày, nộp 8 hào tiền. Chúng tôi khó xử, Đại hội đường cũng khó xử, bởi vì bữa khuya có trợ cấp, đã được quy định rõ ràng bằng văn bản, nộp tiền thì cũng khó ghi sổ.

Tôi đi báo cáo giải thích với Thủ tướng: “Thủ tướng, trợ cấp bữa khuya đã được quy định rõ ràng bằng văn bản, ngài không lấy trợ cấp mà kiên quyết nộp tiền thì chúng tôi rất khó xử. Ngài vẫn luôn phản đối đặc cách, ngài làm thế này cũng là làm đặc cách rồi.”

“Đúng là có hơi đặc cách một chút.” Thủ tướng gật đầu thừa nhận, “Đây là vì tình hình của tôi đặc biệt. Tôi thường là ban ngày nghỉ ngơi ban đêm làm việc, người ta là ăn khuya còn tôi là ăn bữa chính cơ mà, sao có thể hưởng trợ cấp bữa khuya chứ?”

“Thủ tướng, tôi không thể chấp nhận đạo lý này của ngài.” Tôi kiên quyết giữ vững quan điểm, nói: “Giấc ngủ của ngài ít như vậy, một ngày chỉ có ba bốn tiếng. Nếu bữa khuya tính là bữa chính, vậy dùng bữa ban ngày chắc phải tính là bữa khuya rồi? Vậy sau này ban ngày hưởng trợ cấp bữa khuya nhé.”

“Ban ngày sao lại lòi ra bữa khuya? Nói không thông đâu. Các cậu đừng có giở trò đặc cách cho tôi.” Thủ tướng xua xua tay, „Cậu đi đi, cứ làm theo lời tôi nói mà làm.“

“Chỉ cho phép ngài đặc cách, không cho phép tôi đặc cách...” Tôi nhỏ giọng lẩm bẩm rồi lùi ra. Có cách gì nào? Đành phải theo yêu cầu của Thủ tướng mà đi thanh toán tiền. Trong mấy chục năm tôi đi theo Thủ tướng, đây là lần duy nhất Thủ tướng “cố lý sự cùn” để làm mình làm mẩy đòi đặc cách.

Cùng với tuổi tác lớn dần, khối lượng công việc của Thủ tướng không giảm, lượng cơm ăn không giảm, nhưng sự thay đổi vẫn đang lặng lẽ diễn ra... Thủ tướng thích ăn cơm cùng với quần chúng. Ở đầu bờ thửa ruộng, ngài ăn cơm cùng nông dân; ở công xưởng mỏ quặng, ngài ăn cơm cùng công nhân; ở nhà chiêu đãi viên, quán cơm, ngài thích dùng bữa cùng nhân viên phục vụ; ở công trường hồ chứa nước, ngài cùng công nhân dựng gặm bánh ngô rau muối... Những câu chuyện thế này quá nhiều, bài viết được công bố cũng không ít. Điều tôi kể ở đây có lẽ có chút khác biệt so với những câu chuyện trên.

Đó là trong “Cách mạng Văn hóa”, Thủ tướng đi theo khách nước ngoài ra ngoài tham quan. Mấy ngày hôm đó ngài ăn cơm rất vất vả, ăn chậm, ăn ít. Tôi cho rằng đây là do ngủ quá ít, làm việc quá mệt mỏi gây ra, trong lòng vô cùng sốt ruột.

Tôi nhớ là vào khoảng thời điểm trước sau khi tham quan Đại Trại, trong một lần trước khi xuất phát, tôi cảm thấy ngài có chuyện gì muốn nói, nhưng vẫn chưa quyết định dứt khoát. Nghĩ đến việc ngài ăn cơm vất vả, tôi vội vàng hỏi: “Thủ tướng, cơ thể ngài không khỏe phải không?”

“Không, cơ thể tôi rất khỏe...” Thủ tướng nói vô cùng quả quyết. Nhưng tôi quá quen thuộc với ngài rồi, tôi có thể cảm nhận được loại bất thường không nhìn thấy cũng chẳng nghe thấy ấy.

“Thủ tướng, ngài có chuyện gì à?”

“Ừ,” Thủ tướng trầm ngâm một lát, nhìn chằm chằm vào tôi, dùng giọng điệu thương lượng nói: “Hoạt động lần này, ăn cơm phải ăn cùng nhau. Các cậu xem, có thể nghĩ cách làm cho cơm trong bát của tôi mềm hơn một chút được không?”

“Được chứ. Cơm đều múc xong xuôi mới bưng lên mà.”

“Lại đặc cách rồi.” Thủ tướng cười cười, mang theo chút bất an và đắng chát. Ngài bỗng nhiên khẽ thở dài một hơi: “Hai, răng của tôi đã lỏng lẻo hết cả rồi...”

Khi Thủ tướng phát ra tiếng thở dài nhè nhẹ này, tôi nhìn rõ mái tóc đã ngả màu xám trắng của ngài; khuôn mặt từng anh khí bừng bừng nay đã cạn kiệt máu thịt, làn da trên mặt và cổ nhão nhoét chùng xuống, hơn nữa còn xuất hiện đốm đồi mồi; đôi mắt uy vũ tinh anh của ngài cũng trũng sâu xuống... Sống mũi tôi cay xè, trước mắt nhòa đi, vội vàng quay phắt mặt sang một bên.

“Răng của tôi đã lỏng lẻo hết cả rồi... Làm cho cơm trong bát của tôi mềm hơn một chút”, đây chính là yêu cầu “đặc cách” mà Thủ tướng chần chừ đắn đo mãi mới thốt lên đấy!

Tôi không kìm được nước mắt, hoảng hốt bước ra khỏi phòng.

Tôi khóc. Một mình lặng lẽ khóc... Những năm đó, sau khi Mao Trạch Đông vào Bắc Kinh, để đề phòng máy bay địch tập kích, đã ở biệt thự Song Thanh ở Hương Sơn. Chu Ân Lai có một lượng lớn công việc cụ thể phải làm, ở lại trong thành. Liền ở tại Cúc Hương Thư Vụ trong Phong Trạch Viên ở Trung Nam Hải.

Cùng với tình hình dần ổn định, Mao Trạch Đông có thể xuống núi vào thành ở. Thủ tướng tự mình chọn chỗ ở cho Mao Trạch Đông. Xem xét các ngôi nhà ở khắp Trung Nam Hải, cảm thấy điều kiện tổng hợp của Cúc Hương Thư Vụ vẫn khá hơn một chút. Thế là, Chu Ân Lai quyết định tự mình chuyển ra khỏi Cúc Hương Thư Vụ, mời Mao Trạch Đông đến ở. Bản thân lại đi tìm chỗ ở khác.

Hôm đó tôi đi cùng Thủ tướng đi chọn chỗ ở. Thủ tướng đã vô cùng hiểu rõ tình hình kiến trúc của Trung Nam Hải, biết có một sảnh Tây Hoa vẫn còn trống, bèn tranh thủ thời gian ghé qua xem nhà.

Sảnh Tây Hoa, tên rất hay, điều kiện lại không tốt. Nằm ở góc tây bắc Trung Nam Hải, tôi và Thủ tướng vừa bước vào sân trước, liền nghe thấy một trận tiếng mô-tơ gầm rú, dưới chân lập tức cảm nhận rõ rệt sự rung chuyển của mặt đất. Lúc xem nhà, chốc chốc lại nghe thấy tiếng còi ô tô giật gân, nghe nhân viên quản lý nói, khi đêm tĩnh lặng thậm chí có thể nghe rõ cả tiếng bánh xe chạy lướt qua xào xạc.

Đang nói chuyện, cửa kính bỗng nhiên kêu lanh lảnh, đó là nguyên nhân bị cộng hưởng bởi mô-tơ ô tô.

“Phó chủ tịch Châu, ở đây không được đâu, ồn ào quá.” Tôi cùng mọi người đồng thanh nêu lên kiến thức.

“Tôi ở thì ồn, người khác ở thì không ồn nữa chắc?” Chu Ân Lai vừa xem phòng vừa nói, cuối cùng làm một cử thế: “Cứ chuyển đến đây đi.”

Đây là kiến trúc kiểu tứ hợp viện điển hình của Bắc Kinh, hai mặt giáp phố, cách một bức tường là đại lộ lớn, dùng lời của Thủ tướng mà nói, bất cứ lúc nào cũng có thể nghe thấy âm thanh thành phố, cảm giác về mặt tình cảm thì gần gũi với quần chúng nhân dân hơn. Đây là ưu điểm lớn nhất của sảnh Tây Hoa.

Sảnh Tây Hoa chia thành sân trước và sân sau. Gian nhà phía bắc của sân sau, có một phòng ngủ của Chu Ân Lai, một phòng ngủ của Đặng Dĩnh Siêu, hai người dùng chung một phòng khách. Lúc ăn cơm, phòng khách lại biến thành phòng ăn. Tiếp khách trong nước ở đây, xem truyền hình, giải trí văn hóa cũng ở đây.

Chất lượng phòng ốc tương đối tồi tệ, chủ yếu là lâu năm không được tu sửa, nhà quá cũ. Nền nhà được lát gạch xanh, trải qua nhiều năm, đến mùa hè là bị ẩm ngược lên nổi hoa kiềm, quanh chân tường là một vòng dấu hoa kiềm trắng xóa.

Thời đại đó không có giấy dán tường, vách tường tuy đã phun vữa, nhưng vì bị ẩm, chưa đến hai năm đã ngả màu tro xám. Căn phòng giống như tất cả những ngôi nhà kiểu cũ khác, đều tồn tại một vấn đề ánh sáng kém, cảm giác ẩm ướt âm u tối tăm đó lại càng nồng đậm hơn. Trần nhà cũng rất cũ kỹ, thiếu đi vẻ bóng bẩy giống như làn da của một ông lão lớn tuổi. Chúng tôi nhiều lần đề nghị tu sửa lại, ngài luôn nói: “Kinh tế chúng ta vẫn còn khó khăn, lại đang kháng Mỹ viện Triều, sao có thể tiêu khoản tiền này vì tôi? Các cậu nghĩ cũng không được nghĩ như thế!”

Mấy năm đầu mới vào thành, Thủ tướng làm việc trong điều kiện như vậy, để lại cái căn bệnh đau chân.

Đó là độ cuối mùa thu, mấy tình huống bất lợi chụm lại với nhau: nhà ẩm ướt, nền nhà ẩm, lại gặp những trận mưa thu dầm dề, Thủ tướng lại có thói quen làm việc ban đêm, tôi nhớ lúc ngài phê duyệt văn kiện, hai chân luôn rung lên bần bật từ trên xuống dưới không dứt. Đó có lẽ là hành động vô thức, rất nhiều người ngồi lâu có thói quen này, nhưng Thủ tướng còn thường xuyên giấu đầu gối trái vào khoeo gối phải, cứ ngồi như thế một lát, lại giấu đầu gối phải vào khoeo gối trái. Sau một thời gian quan sát, tôi khẳng định Thủ tướng không phải đang “vắt chéo chân”, mà đây là dùng hai chân luân phiên ủ ấm đầu gối.

Thế là, tôi tìm tới một chiếc chăn nhỏ, nhẹ chân nhẹ tay bước qua, đắp lên chân và đầu gối của Thủ tướng.

Chu Ân Lai dừng ngòi bút trong tay lại, ngước nhìn tôi một cái, không phản đối, thốt lên một câu: “Cảm ơn cậu nhé. Chỗ tôi không có việc gì nữa đâu, cậu đi nghỉ đi.”

Từ đó về sau, cứ đến mùa thu đông giá rét, trước và sau thời điểm cung cấp máy sưởi, vệ sĩ trực ban đều phải đắp một tấm chăn lên chân Chu Ân Lai khi ngài làm việc ban đêm.

Chiến tranh Triều Tiên đình chiến, tôi không kìm được đưa ra đề nghị nói: “Thủ tướng, trải một tấm thảm đi, các thủ trưởng khác đều trải thảm rồi...”

“Không cần, tôi không cần đâu.” Chu Ân Lai xua tay.

“Nhưng mà, phòng quá ẩm, ngài lại không cho tu sửa. Các thủ trưởng đến chỗ ngài mở hội, ngồi lâu đều rất dễ khiến chân tay bị nhiễm lạnh nhiễm ẩm, đặc biệt là một số người cao tuổi, sẽ bị đau lưng đau chân.”

Chu Ân Lai hình như có chút động lòng, suy nghĩ một lúc rồi nói: “Thôi được rồi, phòng làm việc có thể trải thảm, khách đến cùng chung hưởng lợi ích. Phòng ngủ thì không cho phép trải, phòng ngủ chỉ có một mình tôi ở, trải thì lãng phí.”

Cứ như vậy, trong phòng làm việc của Chu Ân Lai đã có một tấm thảm. Thế nhưng phòng ngủ thì từ đầu đến cuối vẫn không hề trải thảm.

Bố trí trong phòng ngủ của Chu Ân Lai vô cùng giản dị. Ngài ngủ trên một chiếc giường ván gỗ đôi, bên trên lót một lớp ruột bông, rồi đến một tấm đệm vải bông bình thường. Chăn cũng là chăn vải bông bình thường. Ngài không thích vải hoa, thích sự mộc mạc nhã nhặn. Vỏ chăn là vải sợi trơn màu xanh đậu, lót chăn là vải trắng thông thường. Ban đầu ngài sử dụng gối vỏ kiều mạch, đến thập niên 60, chúng tôi giúp ngài mua một chiếc gối xốp hình chữ nhật, thay thế cho chiếc gối vỏ kiều mạch. Đối với “sự vật mới” này, chi phí chẳng đáng là bao, ngài đã tiếp nhận.

Hai bên chiếc giường ván gỗ vô cùng “náo nhiệt”. Đầu giường hai chiếc ghế, dưới chân hai chiếc ghế, vây quanh chiếc giường gỗ lớn giống như “tứ tinh vọng nguyệt”. Bởi vì trong phòng ngủ không có móc treo quần áo, nên hai chiếc ghế dưới chân giường là để đặt quần áo khi đi ngủ, hai chiếc ghế đầu giường là để đặt văn kiện khi lên giường phê duyệt văn kiện.

Như đã kể ở phần trước, phòng ngủ chính là “phòng làm việc thứ tư” của Thủ tướng, mỗi ngày ngài phải làm việc trên giường từ 3 đến 6 tiếng. Nằm trên giường làm việc, đèn treo rõ ràng không thích hợp, để mượn ánh sáng, Chu Ân Lai buộc phải duy trì một tư thế và góc độ nằm nào đó, làm như vậy rất mệt mỏi.

Chúng tôi đề nghị ngài: “Thủ tướng, mua một chiếc đèn bàn hoặc đèn cây đi, như thế có lợi cho việc làm việc.”

“Ừ, đúng là phải kiếm một cái, công việc cần mà.”

Tôi cụ thể đề nghị: “Gọi điện thoại bảo nhà khách cử người đưa tới một bộ nhé, họ có dự trữ, không phải tốn tiền.”

“Tự dùng, làm gì mà phải dùng loại cao cấp thế?” Chu Ân Lai xua tay: “Đừng làm phiền nhà khách, căn phòng này cũng chẳng có ai ngắm nghía kiểu dáng đèn bàn của cậu đâu.”

“Đây chẳng phải là biến hàng tồn kho đọng vốn thành hữu dụng hay sao.”

“Việc này vẫn cứ theo truyền thống mà làm; tự lực cánh sinh, cơm áo không lo.” Chu Ân Lai khua khoắng tay: “Một chiếc đèn cây, rất đơn giản, động tay động chân một chút là xong.”

Kết quả, ngài bảo những công nhân trong Trung Nam Hải tự dùng ống sắt làm hai chiếc đèn cây; phòng ngủ đặt một chiếc đầu giường, phòng làm việc đặt một chiếc. Đó là bóng đèn huỳnh quang 30 watt, dùng tôn sắt gò thành chụp đèn. Dùng được mấy ngày, tôn sắt phản chiếu ánh sáng, chói mắt khủng khiếp, ngài bảo chúng tôi sơn một lớp sơn xanh lên chụp đèn. Từ đó trở đi, hai chiếc đèn cây này liền không hề dịch chuyển vị trí nữa, vẫn luôn bầu bạn cùng ngài cho đến khi ngài vào bệnh viện 305, nằm liệt giường không thể dậy nổi.

Nơi bất tiện nhất trong chỗ ở của Thủ tướng chính là đi vệ sinh. Căn hộ ngày nay, từ trên giường trèo xuống là có thể bước vào phòng vệ sinh. Sảnh Tây Hoa lúc bấy giờ thì không được, từ phòng ngủ đến nhà vệ sinh, buộc phải ra ngoài đi một đoạn đường. Nhà vệ sinh chính là “phòng làm việc thứ nhất” của Thủ tướng, mỗi ngày vừa rời khỏi giường là bước vào “phòng làm việc thứ nhất”, phải đi một đoạn đường bên ngoài, đặc biệt là khi gặp thời tiết xấu, đối với người lớn tuổi thì thực sự là vô cùng bất tiện.

Như đã nói ở trước, tôi từng lợi dụng cơ hội Thủ tướng đi thị sát, họp hành bên ngoài, tổ chức công nhân tiến hành một số việc tu sửa cải tạo tương đối lớn đối với sảnh Tây Hoa. Mặc dù bị phê bình nghiêm khắc, buộc phải đem sô-pha, đèn đóm, rèm cửa, đồ đạc v.v... trả lại hết cho công công, thế nhưng, nhà vệ sinh rốt cuộc cũng được cải tạo lại, đã cải tạo rồi thì sẽ không khôi phục lại nguyên trạng ban đầu nữa, đã giải quyết được khó khăn thực tế là Thủ tướng đi vệ sinh bất tiện.

Năm đó, cùng với tình hình kinh tế đất nước dần tốt lên, tôi lại nảy sinh ý định tu sửa sảnh Tây Hoa.

Sân trước của sảnh Tây Hoa có một cái hồ nước, có một hành lang nhỏ dài. Chu Ân Lai nói: “Chúng ta hô hào nhân dân tiết kiệm từng giọt nước, từng ngọn điện, sao có thể lãng phí một hồ nước vì một mình tôi?” Cho nên, cái hồ nước đó chưa từng thả nước bao giờ, đã trở thành nơi chúng ta trồng ruộng thí nghiệm.

Hành lang nhỏ lại càng rách nát không ra hình thù gì. Sơn bong tróc, gỗ khô nứt. Sau khi tôi bàn bạc với mấy đồng chí, tìm đến Chu Ân Lai báo cáo nói: “Thủ tướng, kiến trúc bằng gỗ của sảnh Tây Hoa bắt buộc phải bảo vệ, bây giờ cần phải sửa chữa một chút rồi. Xét từ góc độ yêu quý kiến trúc cổ, cũng nên tu sửa thôi. Hồ nước nên thả nước vào, cải thiện môi trường, tăng thêm chút độ ẩm không khí, đối với kiến trúc cổ cũng có thể phát huy tác dụng bảo vệ.”

Chu Ân Lai nghe nói bảo vệ kiến trúc cổ, sảng khoái gật đầu đồng ý: “Có lý, có thể làm một chút. Nhưng nhất định phải tự túc kinh phí, không được tiêu tiền của công. Nơi này hiện giờ là tôi ở cơ mà.”

Tôi rất vui mừng vì Thủ tướng có thể đồng ý, lập tức liên hệ với bộ phận có liên quan. Bộ phận có liên quan sau khi đến xem xét, tính toán sổ sách, nói cần 2 vạn đồng.

“Cái gì? 2 vạn đồng!”

Tôi ngây người ra. Toàn bộ tiền gửi tiết kiệm của Thủ tướng và Đặng đại tỷ chỉ có 2 nghìn đồng, kém một chữ số cơ mà!

“Thủ tướng, người ta nói tu sửa lại phải tốn 2 vạn đồng cơ...” Tôi muốn đề nghị do công quốc tu sửa, nhưng rốt cuộc vẫn không thốt nên lời, bèn đổi thành thỉnh thị: “Ngài xem phải làm thế nào?”

“Chúng ta còn bao nhiêu tiền? Gần đủ thì tôi có thể tìm Trần lão tổng vay tạm một ít trước.”

“Kém một chữ số, chúng ta chỉ có 2 nghìn.”

“Ừ, chênh lệch nhiều quá...” Chu Ân Lai trầm ngâm một lát, nói: “Tôi thấy tạm thời gác lại đã, khi nào tình hình khá hơn chút nữa rồi tính.”

Thế nhưng, năm thứ hai liền “thiên hạ đại loạn”, hơn nữa tình hình kinh tế cũng không bao giờ khá lên được nữa. Thế là, sảnh Tây Hoa cũng không hề được tu sửa lại nữa, Chu Ân Lai ở đó cho đến khi bệnh nặng vào bệnh viện, nhà cửa trong viện đều chưa từng được sửa sang lần nào.

Sau khi Chu Ân Lai qua đời, cùng với kinh tế khôi phục và phát triển nhanh chóng, Triệu Tử Dương nhiều lần đề nghị Đặng đại tỷ xây dựng lại sảnh trước, hồ nước, hành lang. Đặng đại tỷ không đồng ý. Triệu Tử Dương khuyên can nhiều lần, đặc biệt nhắc đến ý nghĩa bảo vệ kiến trúc cổ, Đặng đại tỷ mới gật đầu:

“Có thể tu sửa mang tính bảo vệ, nhưng không được xa hoa lãng phí.”

Thế nhưng, một khi đã động công thì không kìm lại được nữa. Hồ nước được mài nền bằng xi-măng, thả nước nuôi cá. Hành lang được sơn mới hoàn toàn, vẽ tranh rất đẹp; nhà cửa cũng được xây dựng khí phái hơn nhiều. Đại tỷ nhiều lần phản đối, nhưng không có tác dụng.

Trong Trung Nam Hải, một bộ phận đồng chí cho rằng nên tu sửa; không chỉ vì Đặng đại tỷ nên có một môi trường sinh hoạt và làm việc tốt, mà quan trọng hơn là kinh tế đã phát triển, đã có thể bỏ tiền ra để bảo vệ cho tốt các kiến trúc cổ.

Nhưng rất nhiều lão nhân từng làm việc bên cạnh Thủ tướng, khi bước vào sảnh Tây Hoa lần nữa, nhìn thấy cái sân viện cao cấp xinh đẹp đó, đều có chút không thông suốt, không thể chấp nhận được. Thậm chí có người trong lòng vô cùng đau xót. Dù sao đây cũng là đi ngược lại với nguyện vọng trước khi lâm chung và tác phong nhất quán của Thủ tướng. Tương lai một khi mở cửa đối ngoại, quần chúng nhìn thấy cái sân viện đẹp đẽ nhường ấy thì sẽ có cảm giác gì đây? Mà trên thực tế, Thủ tướng từng ở ngày nào trong một sảnh Tây Hoa xa hoa thế này đâu?

Chưa bàn đến hai ý kiến có bao nhiêu đạo lý, dẫu sao thì, một thời đại đã qua đi, một thời đại mới lại bắt đầu.

Thế nhưng, chúng ta vĩnh viễn không thể phủ định lịch sử, phủ định quá khứ, phủ định ánh hào quang lý tưởng và phong thái ngời ngời trên thân thế hệ đi trước.

Chu Ân Lai ở nhà sống rất giản dị, ra ngoài cũng ở rất giản dị. Ngài không muốn ở những khách sạn cao cấp gì, thích ở những lữ quán bình thường, “chụm lại” giữa đám đông.

Tháng 10 năm 1950, Chu Ân Lai căn cứ theo hiệp nghị đạt được với Khrushchev của Liên Xô, đi Cáp Nhĩ Tân vùng Đông Bắc để tiếp nhận đường sắt Trung Xương.

Sau cuộc họp và buổi tối hội nghệ hôm đó, đã là 12 giờ đêm. Lãnh đạo địa phương sắp xếp cho ông khách sạn cao cấp, ông không đi. Ông nói: “Tôi không ở khách sạn, lạnh lẽo quá, chẳng nhìn thấy ai cả. Tôi tìm bừa một lữ quán mà ở là được.”

Chu Ân Lai ngồi xe lái đến phía nam Lạt Ma Đài ở Cáp Nhĩ Tân, thấy bừa một lữ quán liền tìm đến cửa. Giám đốc lữ quán không có nhà, Bí thư thứ nhất Tỉnh ủy Hắc Long Giang Âu Dương Khâm tìm một nhân viên phục vụ, giống như những vị khách qua đường bình thường, tạm thời tìm một căn phòng trống là ở lại.

Sáng sớm hôm sau, giám đốc đã nghe tin chạy đến, muốn đặc biệt nấu cơm đưa cơm cho Thủ tướng, Thủ tướng lập tức từ chối, đi thẳng đến phòng ăn, mua cơm giống như một vị khách bình thường, vừa ăn vừa trò chuyện chuyện thường ngày cùng quần chúng. Hiểu rõ cuộc sống và suy nghĩ của nhân dân, hiểu rõ động thái xã hội.

Năm 1958, Chu Ân Lai đến Tây An, được bố trí ở trong công quán cũ của Cao Quế Tư. Ông uống một ngụm trà, không chịu, muốn đi lữ quán ở. Tôi khuyên nhủ: “Đã sắp xếp rồi, cứ ở lại đây đi. Hơn nữa ở lữ quán cũng quá lộn xộn...”

Ông nói: “Tôi không sợ lộn xộn, chỉ sợ cô độc lạnh lẽo.”

Tôi nói: “Ngài ở lữ quán, công tác bảo vệ an toàn của chúng tôi không dễ làm.”

Ông nói: “Bảo vệ không phải là đem tôi và quần chúng nhân dân tách rời ra, đó không phải bảo vệ mà là tổn thương, tổn thương quan hệ giữa Đảng và quần chúng. Đừng quên Đảng chúng ta dựa vào quần chúng nhân dân mới có ngày hôm nay.”

Kết quả, ông đến ở đại hạ Tây An, cùng quần chúng xếp hàng mua cơm ăn ở nhà ăn, hơn nữa còn cảm thán nói với tôi hai câu:

“Tôi rất thích cuộc sống thế này. Sau khi vào thành luôn thiếu mất loại cuộc sống này.”

Thế nhưng, chế độ bảo vệ không cho phép Thủ tướng thích cuộc sống gì, thiếu cuộc sống gì thì đi qua cuộc sống đó. Phần lớn thời gian vẫn bảo vệ ông ở trong những viện tử chuyên dụng những tòa lầu chuyên dụng.

Hội nghị toàn thể lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII được tổ chức tại Hồng Sơn Phạn Điếm ở Vũ Xương; ban ngày họp, ban đêm xem kịch nhảy múa. Trong các thủ trưởng Trung ương có rất nhiều người Tứ Xuyên, cho nên đoàn kịch Tứ Xuyên cũng được điều tới. Sau khi biểu diễn kết thúc, Mao Trạch Đông đang dạt dào hứng khởi tiện miệng nói ra một đoạn lời:

“Cách mở hội lần này rất tốt. Trước kia toàn thể hội nghị Trung ương đều mở ở Bắc Kinh, sau này phải đến các tỉnh luân phiên mở, có thể xử lý tại chỗ vấn đề của tỉnh này, có thể hiểu rõ tình hình địa phương, liên hệ các mặt.”

Lời này vừa truyền ra, các tỉnh tranh nhau xây dựng khách sạn, chuẩn bị để hội nghị toàn thể Trung ương đến tỉnh mình mở. Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Trung ương, các cấp bậc khác nhau đều có nhà ở tiêu chuẩn nhất định. Mao Trạch Đông đề xướng bơi lội, các lãnh đạo Trung ương đều yêu thích bơi lội, cho nên những khách sạn phục vụ riêng cho tầng lớp thượng tầng này đều phải xây hồ bơi. Hà Nam đi đầu xây dựng Thủy Tinh Cung, bao nhiêu năm bỏ trống không dùng đến, thỉnh thoảng có một người ở là phải bật lò sưởi toàn bộ kiến trúc, cho nên gây ra sự lãng phí vô cùng to lớn, hơn nữa không có người ở thì lãng phí, có người ở thì lại càng lãng phí hơn. Sự lãng phí tranh đua giữa các tỉnh này, ngay cả các tỉnh vùng sâu vùng xa như Nội Mông, Thanh Hải, Cam Túc cũng không ngoại lệ. Rất nhiều kiến trúc, mãi cho đến sau khi thực hiện cải cách mở cửa, mới bắt đầu được đưa vào sử dụng, mới bắt đầu thu hồi lại khoản đầu tư từ mấy chục năm trước...

Chu Ân Lai từng vừa đau xót, vừa phẫn nộ; nói nhiều thì không được, không nói cũng chẳng xong khi phê bình một số phụ trách tỉnh thành:

“Đang là thời kỳ khó khăn của đất nước, đưa lên một mẻ lớn các công trình thoát ly quần chúng như thế này, rất không tốt. Nhân dân sẽ nhìn nhận thế nào? Bất lợi đối với Đảng chúng ta đấy...”

Đối với một loại xây dựng khác, Thủ tướng lại là thái độ tích cực đề xướng ủng hộ.

Chu Ân Lai từng đến suối nước nóng ở Thiểm Tây, Vân Nam và Quảng Đông. Mỗi khi đến suối nước nóng, Thủ tướng luôn phải tìm hiểu trước xem cư dân địa phương có nơi tắm suối nước nóng không?

Ở Côn Minh, khi các đồng chí có liên quan báo cáo, đã nhắc đến việc suối nước nóng bị viện điều dưỡng cán bộ chiếm mất, người dân thường không có chỗ tắm suối nước nóng. Thủ tướng nghe xong vô cùng tức giận, gọi các phụ trách tỉnh thành đến, nghiêm khắc phê bình nói: “Đều biết tắm suối nước nóng là tốt, có thể chữa bệnh, có lợi ích thì làm cán bộ liền chiếm lấy, người dân thường sinh sống đời đời kiếp kiếp ở đây lại không có chỗ tắm suối nước nóng, các anh nói các anh là Quốc Dân Đảng hay là Cộng sản Đảng? Người dân sẽ nhìn nhận thế nào nghĩ thế nào? Tôi bảo các anh nói đấy!”

Những cán bộ này không nói nên lời, đành phải vội vàng áp dụng biện pháp, giải quyết vấn đề tắm suối nước nóng cho người dân.

Ở suối nước nóng Tòng Hóa, Quảng Châu, Chu Ân Lai trò chuyện với người phụ trách có liên quan của tỉnh Quảng Đông, cũng là hỏi trước: “Quần chúng có nơi tắm suối nước nóng không?”

Đồng chí Quảng Đông nói: “Tạm thời vẫn chưa có. Chúng tôi đã cân nhắc vấn đề này, chủ yếu là kinh phí không đủ, nhất thời khó mà xây dựng lên được.”

“Xây cho cán bộ lãnh đạo thì kinh phí liền quy động được, cứ xây cho người dân thì kinh phí lại khó gom góp, các anh nói đây là vì sao?” Thủ tướng không chịu tắm nữa, quay về chỗ ở phái thư ký mang tới 200 đồng tiền, nhắn lại với cục trưởng Vương của Cục Quản lý Sinh hoạt tỉnh Quảng Đông rằng: “Nhất định phải xây nơi tắm suối nước nóng cho quần chúng, chút tiền này là chút lòng thành của tôi và Đặng đại tỷ, biểu thị thái độ của chúng tôi đối với việc quy động kinh phí.”

Đồng chí của cục quản lý cảm thấy số tiền này không dễ thu, không dễ ghi sổ, lại phái người mang trả lại Thủ tướng, nói: “Tấm lòng của Thủ tướng chúng tôi đều hiểu rõ rồi, nhất định sẽ nỗ lực làm việc vì quần chúng nhân dân, 200 đồng này vẫn xin Thủ tướng thu hồi lại.”

Thủ tướng không thu hồi, lần thứ hai phái thư ký mang 200 đồng đó đến Cục Quản lý Sinh hoạt, đồng thời nhắn nhủ họ rằng: “Lần sau tôi lại đến kiểm tra, xem rốt cuộc đã sửa hay chưa sửa, có phải thực sự làm việc vì quần chúng hay không.”

Cục trưởng Vương rơi nước mắt, nói: “Thủ tướng quan tâm đến quần chúng nhân dân như vậy, khiến tôi vô cùng hổ thẹn. Chúng tôi mà còn sửa không tốt, thì có lỗi với quần chúng mà cũng có lỗi với Thủ tướng rồi...”

Giống như rất nhiều người dùng não quá độ, Thủ tướng khó đi vào giấc ngủ. Bất kể ở sảnh Tây Hoa hay ra ngoài ở lữ quán, khách sạn, ngài cơ bản đều không thể rời khỏi thuốc ngủ.

Mao Trạch Đông khó ngủ, để dễ ngủ có thể uống thuốc ngủ lần hai lần ba, lượng thuốc dùng tương đối lớn. Chu Ân Lai khó ngủ, lại không dám dùng nhiều thuốc, sợ uống nhiều quá không tỉnh lại được mà ảnh hưởng đến công việc. Mỗi lần ngủ ngài chỉ uống một lần thuốc ngủ, sau khi uống thuốc mà vẫn không ngủ được thì thật khổ sở không sao kể xiết. Bởi vì áp lực của Thủ tướng lớn, thời gian ngủ thường chỉ sắp xếp 4 tiếng, ngủ muộn 1 tiếng là ngủ ít đi 1 tiếng, đến giờ là phải lập tức đánh thức, cho nên có tâm lý nôn nóng muốn ngủ; thường là càng nôn nóng muốn ngủ thì lại càng khó ngủ. Những lúc đau đớn dữ dội, ngài cũng nhờ y tá chăm sóc xoa bóp vùng đầu giúp, thúc đẩy tuần hoàn máu, cũng coi như một kiểu nghỉ ngơi vậy.

Chúng tôi những nhân viên công tác này mong ngóng nhất là Tết đến. Cứ hễ đến gần Tết, trong lòng luôn có một sự ngóng trông, thầm vui mừng. Bởi vì Thủ tướng vất vả cả năm, chỉ có dịp Tết mới có thể ngủ thỏa thuê hai giấc. Hai giấc này có thể tự nhiên chìm vào giấc ngủ không mang theo áp lực, tự nhiên tỉnh giấc.

Tôi đi theo Thủ tướng mấy chục năm, có thể khẳng định mà nói, bình thường Thủ tướng hầu như không có lúc nào tự mình ngủ dậy một cách tự nhiên cả, toàn là đến giờ thì do chúng tôi gọi ngài dậy. Gọi không dậy thì lay dậy, lay mãi mà cũng không dậy nổi thì bắt buộc phải hai người một kẹp, đỡ Thủ tướng từ trên giường đứng dậy, “cưỡng chế” đi vòng quanh trong phòng vài lần, cho đến khi làm ngài tỉnh hẳn thì thôi. Cảnh tượng đó cho đến tận bây giờ nghĩ lại vẫn không kìm được mà trào nước mắt.

Ngài có quá nhiều quá nhiều việc phải lo, công việc quá bận quá bận, muốn ngủ thêm cũng chẳng được đâu. Trong mấy chục năm tôi đi theo ngài, ngài mỗi ngày ngủ nhiều lắm là 4 tiếng, ít thì mấy ngày mười mấy ngày làm việc liên tục, rồi mới tính sổ tổng giấc ngủ. Dựa theo ghi chép, trung bình mỗi ngày ngủ không đủ 2 tiếng là chuyện rất nhiều rất bình thường.

Tình trạng thiếu ngủ nghiêm trọng của Thủ tướng, đến Chủ tịch Hồ Chí Minh của Việt Nam cũng biết. Tôi từng nhìn thấy Chủ tịch Hồ nắm chặt tay Thủ tướng Chu không buông, đầy thâm tình mà lại vô cùng bất an khuyên nhủ: “Ngủ thêm 2 tiếng đi, anh phải hứa với tôi, sau này mỗi ngày ngủ thêm 1 tiếng, ít nhất phải ngủ đủ 5 tiếng.”

Chu Ân Lai cười khổ lắc đầu, nói: “Không được đâu, 2 tiếng quả thực không làm được. Chiết trung đi, cố gắng ngủ thêm 1 tiếng vậy.”

Từ trong lượng công việc lớn và nặng nề nhường ấy mà bóp rặn ra thêm 1 tiếng thời gian ngủ thì dễ dàng gì? Có thể nói cơ bản là không thể.

Thủ tướng thường bị gọi đánh thức dậy trong ba tình huống.

Loại thứ nhất là tình hình bình thường.

Trong tình hình bình thường, lúc Chu Ân Lai ôm văn kiện lên giường, thư ký trực ban đã sắp xếp toàn bộ các mục hoạt động sau khi thức dậy rồi.

Như đã kể ở phần trước, các mục hoạt động được tính bằng đơn vị phút, cái này nối tiếp cái kia, ở giữa không có dư dả; một việc sai giờ, sẽ làm ảnh hưởng đến một loạt các mục hoạt động phía sau. Cho nên, gọi Thủ tướng thức dậy bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt theo giờ giấc, gọi muộn 3 phút có thể khiến nhịp điệu hoạt động cả ngày đều bị ảnh hưởng, có thể tạo ra tình huống tay chân luống cuống.

Thời gian ngủ của Thủ tướng phần lớn là 4 tiếng, còn về việc thời gian thực sự chìm vào giấc ngủ có đủ 4 tiếng hay không, thì điều đó không thể nói trước được.

Có lẽ đủ, có lẽ chỉ ngủ thiếp đi được hai ba tiếng, thậm chí hoàn toàn không ngủ được lúc nào cũng có.

Khoảnh khắc gọi Thủ tướng thức dậy, đối với Thủ tướng hay đối với nhân viên trực ban, đều là một việc vô cùng đau khổ và khó khăn.

Có một lần, tôi và vệ sĩ Tiểu Cao đúng giờ đi đến bên chiếc giường gỗ lớn của ngài, liên tục khẽ gọi: “Thủ tướng, Thủ tướng, đến giờ rồi...”

Chúng tôi trước tiên là đứng gọi, sau đó cúi người gọi, rồi nhẹ nhàng lay lắc cơ thể ngài để gọi. Ngài chớp chớp mí mắt hai ba lần, rồi ngay sau đó lại nhắm tịt lại, suốt không hề tỉnh lại. Thủ tướng quá mệt mỏi lại quá buồn ngủ. Tôi và Tiểu Cao đau xót nhìn nhau:

“Làm sao bây giờ?”

“Liều mạng chịu ăn mắng một trận vậy.”

“Tôi không đành lòng rồi...”

Thế là, hai chúng tôi ngấn lệ lùi ra ngoài, nhìn đồng hồ đứng canh ở cửa. Chúng tôi chốc chốc lại trao đổi ánh mắt với nhau; không đành lòng... vẫn là không đành lòng... cứ thế vừa nhìn đồng hồ vừa trao đổi ánh mắt mà kéo dài suốt một tiếng đồng hồ. Tôi hạ quyết tâm, nói: “Không thể kéo dài nữa rồi, gọi dậy thôi!”

Chúng tôi lại đến bên giường Thủ tướng, liên tục lay nhẹ gọi nhẹ, Thủ tướng cuối cùng cũng tỉnh lại, hai tay dùng sức xoa xoa mặt, giống như ngày thường, cố gắng ngồi dậy, lập tức với nhịp điệu nhanh bắt đầu mặc quần áo.

Đột nhiên, ngài khựng lại một chút, nhìn thấy thời gian trên đồng hồ, sắc mặt bỗng chốc thay đổi, ánh mắt hừng hực lửa nhìn chằm chằm vào chúng tôi.

Chúng tôi vội cúi thấp đầu.

“Sao lại thế này? Tại sao lại muộn mất 1 tiếng!”

“Thủ tướng...” Tôi nghẹn ngào.

“Làm loạn bậy bạ gì thế, đây là điều không cho phép!” Thủ tướng nổi giận rồi, dùng cả hai câu nói nghiêm khắc nhất mà ngài quen dùng khi phê bình người.

“Thủ tướng, ngài cứ phê bình đi.” Tôi trào nước mắt, “Tô... chúng tôi thực sự không chịu nổi nữa rồi...”

“Hải,” Thủ tướng thở dài một tiếng, chuyển sự phê bình nghiêm khắc thành một kiểu giảng đạo lý dịu dàng: “Tâm trạng của các cậu tôi hiểu chứ. Đừng lúc nào cũng nghĩ đến tôi thế nào, phải nghĩ xem công việc thế nào chứ, công việc của tôi, thời gian đã ấn định ở đó rồi, đến giờ là bắt buộc phải gọi. Các cậu có lòng tốt gọi tôi ngủ thêm lát nữa, nhưng công việc vẫn nhiều như thế, không làm thì được à? Các cậu ngoài việc làm rối loạn nhịp điệu công việc của tôi, ảnh hưởng đến hoạt động cả ngày ra, thì chẳng thể giảm bớt chút khối lượng công việc nào của tôi cả, đây chẳng phải có lòng tốt mà thành ra giúp đỡ quẩn quanh gây phiền phức hay sao? Tôi không dậy nổi, các cậu cứ cưỡng ép gọi tôi tỉnh dậy, đây là đúng; không gọi tỉnh, chính là sai, sau này không cho phép xảy ra loại chuyện này nữa.”

Rút kinh nghiệm từ lần này, sau đó cứ đến giờ là chúng tôi lại nhẫn tâm cưỡng chế làm ngài tỉnh dậy. Có lúc gọi dậy, có lúc lay dậy, rất nhiều lần chính là “tàn nhẫn” đỡ ngài từ trên giường dậy, dìu đi lại trong phòng, cho đến khi ngài hoàn toàn tỉnh táo, phấn chấn tinh thần lên... Ai chà, Thủ tướng của chúng tôi ơi: Tôi vẫn luôn cảm thấy trên đời không có ngôn ngữ nào có thể thực sự biểu đạt được phẩm cách và tinh thần của Thủ tướng chúng ta.

Loại thứ hai bị gọi dậy có điểm đặc biệt.

Khi vào thành, Thủ tướng đã quy định với chúng tôi rằng: Nếu Chủ tịch tìm tôi, bất kể tôi đang làm gì, phải lập tức báo cáo.

Có một ngày, Chủ tịch trực tiếp gọi điện thoại đến phòng trực ban của chúng tôi, là tôi nghe máy, vừa nghe liền nghe ra đó là giọng của Chủ tịch:

“Đồng chí Ân Lai đang làm gì thế?”

Tôi đáp: “Đi ngủ rồi ạ.”

Đầu dây bên kia chần chừ một chút, lại hỏi: “Ngủ được bao lâu rồi?”

Tôi nói: “Mới ngủ, chưa được 1 tiếng ạ.”

Lát sau, Mao Trạch Đông dặn dò trong điện thoại: “Hai tiếng sau cậu lại gọi ngài ấy dậy, sang chỗ tôi có việc.”

Hai tiếng sau, tôi đánh thức Chu Ân Lai dậy, đem việc Chủ tịch tìm ngài ra báo cáo.

“Tại sao không gọi tôi dậy?” Thủ tướng vừa vội vã mặc quần áo, vừa nghiêm khắc phê bình nói:

“Tôi dặn dò các cậu thế nào hả? Bất cứ lúc nào, ở đâu, tình huống nào, chỉ cần là Chủ tịch tìm tôi, nhất định phải lập tức báo cáo!”

“Là Chủ tịch bảo tôi qua 2 tiếng nữa hãy gọi ngài dậy...”

“Đây là điều không cho phép!” Chu Ân Lai dùng cử chỉ dứt khoát cắt ngang lời giải thích của tôi:

“Từ nay về sau dù bất cứ tình huống nào, chỉ cần là Chủ tịch tìm tôi, cho dù là vừa mới ngủ cũng phải lập tức gọi dậy!”

Từ đó trở đi, chúng tôi lại rút ra một bài học nữa, chỉ cần Chủ tịch Mao Trạch Đông tìm, Thủ tướng có đang ngủ chúng tôi cũng không nói là Thủ tướng đang ngủ, mà lập tức gọi Thủ tướng dậy, báo cáo với ngài.

Loại tình huống thứ ba đánh thức Chu Ân Lai, là sau lần một bức điện khẩn từ biên giới gửi đến nhưng không lập tức đánh thức ngài dậy báo cáo, dẫn đến việc ngài phê bình nghiêm khắc chúng tôi, tuyên bố “Đây là điều không cho phép”. Từ đó trở đi, hễ có sự kiện lớn xảy ra, ví dụ như xung đột biên giới, thiên tai hỏa hoạn, tàu hỏa trật bánh, máy bay tai nạn, động đất bất ngờ bùng phát v.v..., đều bắt buộc phải lập tức gọi ngài tỉnh dậy từ giấc ngủ.

Mười mấy ngày cuối cùng trước khi Chu Ân Lai qua đời, phần lớn thời gian đều ở trong trạng thái hôn mê. Trong những ngày đêm tôi canh giữ bên giường bệnh của ngài, không biết đã rơi bao nhiêu nước mắt:

Ngủ đi thôi, cuộc đời này của ngài thực sự ngủ quá ít rồi...

Cách đi đứng của Chu Ân Lai, bất kể là đi bộ, đi ô tô, đi tàu hỏa hay đi máy bay, đều có đặc sắc và nội dung cảm động riêng.

Phàm là những đồng chí được điều đến làm việc bên cạnh Chu Ân Lai, khi giới thiệu tình hình Đặng đại tỷ luôn phải nhắc nhở một câu: “Đồng chí Ân Lai đi bộ rất nhanh đấy, các cậu phải theo sát cho kỹ, cẩn thận kẻo lạc mất.”

Thủ tướng không biết đi bước thong thả, đi dạo với người ta cũng giống như đang tranh thủ thời gian đuổi theo việc gấp, khi ngài làm việc mệt mỏi đứng dậy đi vòng quanh bàn làm việc mấy vòng, cũng là bước nhanh tạo ra một trận gió, thổi bay lật tung những trang giấy trên bàn. Từ sảnh Tây Hoa đến Xuân Ngẫu Trai, đến Cúc Hương Thư Vụ, đến Diên Niên Đường, đến Hoài Nhân Đường v.v..., bước chân gấp gáp nhẹ nhàng đó của Chu Ân Lai thường xuyên xuất hiện; đến cũng vội vã, đi cũng vội vã.

Chúng tôi những nhân viên công tác này đều trẻ hơn ngài khoảng 20 tuổi, thế mà đi không lại ngài, lúc nào cũng phải chạy bước nhỏ mới có thể theo kịp.

Bước chân vội vã bận rộn của Thủ tướng, không nghi ngờ gì đều giống như việc ngủ ít một chút, ngủ ít hơn một chút nữa của ngài, chính là đang tranh thủ thời gian, bóp rặn từng phút từng giây; tranh thủ làm thêm chút công việc, tranh thủ làm thêm chút nữa... Mỗi khi nhớ đến bước chân mau lẹ của Thủ tướng, không hiểu vì sao, tôi luôn liên tưởng đến một vấn đề toán học. Thủ tướng sống đến 78 tuổi, con số 78 tuổi này chính là giá trị giới hạn của sinh mệnh; bước chân vội vã của Thủ tướng, bước nhanh hơn một chút lại nhanh hơn một chút nữa; giấc ngủ của ngài, ít đi một chút lại ít đi một chút nữa, chính là giá trị chuỗi sinh mệnh hữu hiệu; giá trị chuỗi này ở chỗ Thủ tướng chính là tiến đến vô cực tiệm cận với giá trị giới hạn, tuy cuối cùng cũng sẽ không đạt tới giá trị giới hạn đó, nhưng ngài lại bằng nghị lực và quyết tâm kiên cường kinh ngạc, để giá trị chuỗi này kéo dài ra vô tận, tiến sát đến vô cực với giá trị giới hạn đó.

Cái này gọi là cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi.

Thủ tướng thích đi ô tô, cho dù là ở trong Trung Nam Hải, đường đi hơi xa một chút là ngài cũng có thể đi ô tô, điều này đương nhiên cũng là để tranh thủ thời gian, là để cố gắng hết sức tiến gần đến giá trị giới hạn đó.

Chu Ân Lai đi ô tô có 4 đặc điểm rất đáng để nói.

Đặc điểm thứ nhất là thích đi xe nội địa.

Đầu thời kỳ lập quốc, ông ngồi xe lớn ZIS, là Stalin tặng cho các lãnh đạo Trung Quốc. Lúc đó chúng ta còn chưa biết sản xuất ô tô.

Sau khi chiếc xe ZIS này đã cũ hỏng, bộ phận có liên quan chuẩn bị mua thêm một chiếc cho ông, ông lập tức từ chối. Nói: “Không thể tiếp tục tiêu ngoại tệ để mua nữa, phải nhanh chóng nghiên cứu chế tạo ra xe Hồng Kỳ của chính chúng ta.”

Xe Hồng Kỳ vừa được nghiên cứu chế tạo ra, ông liền định loại xe này làm xe chuyên dụng của mình. Ông nói: “Người ta không đi thì tôi đi, tôi thích đi xe nội địa.”

Tôi từng khuyên nhủ: “Loại xe này vừa mới được nghiên cứu chế tạo ra, các mặt tính năng vẫn chưa ổn định, cũng chưa qua kiểm nghiệm thực tiễn, hay là đợi sản phẩm định hình hoàn toàn rồi hãy ngồi?”

Chu Ân Lai cười nói: “Tôi là dùng thử, không chắc chắn thì mới dùng thử, chứ chắc chắn rồi thì còn nói gì là dùng thử nữa? Tôi ngồi rồi, có thể thúc đẩy họ cải tiến, thúc đẩy ngành công nghiệp dân tộc của chúng ta phát triển. Tôi ngồi xe Hồng Kỳ chính là làm quảng cáo cho họ.”

Câu nói này tôi rất quen thuộc, ông cũng từng nói là làm quảng cáo cho đồng hồ Thượng Hải. Thủ tướng Chu là người tiêu dùng đầu tiên đeo đồng hồ Thượng Hải nội địa, cũng là nhà lãnh đạo Trung Quốc đầu tiên đi xe Hồng Kỳ nội địa.

Chu Ân Lai thường xuyên đi thăm hỏi một số nhân sĩ dân chủ. Do thân xe Hồng Kỳ lớn, Trương Trị Trung, Lý Tế Sâm, Tề Bạch Thạch cùng các nhân sĩ dân chủ các giới đều sống trong những con ngõ nhỏ của Bắc Kinh, xe Hồng Kỳ có lúc không lái vào được. Trong tình huống như vậy, ông mới đồng ý giữ lại một chiếc xe ZIM màu xám. Nghe nói loại xe này do nhà máy được đặt theo tên của bạn ông, nguyên bộ trưởng ngoại giao Liên Xô Molotov sản xuất, ông cũng chỉ sử dụng loại xe này khi cần chui ngõ hẻm, bình thường đều dùng xe Hồng Kỳ.

Cùng với sự phát triển ngành chế tạo ô tô của nước ta, xe con nội địa dần nhiều lên. Ngoài xe Hồng Kỳ ra, còn sản xuất đại mảng xe con nhãn hiệu Thượng Hải. Từ thập niên 60 trở đi, phàm là các hoạt động lớn, Chu Ân Lai luôn yêu cầu sử dụng xe nội địa, bất kể là Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản hay Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, Hội nghị Chính hiệp Toàn quốc, đặc biệt là trong các hoạt động ngoại giao, Chu Ân Lai luôn yêu cầu sử dụng xe nội địa. Năm 1990, một tài xế cơ quan nhà nước lái xe con nhãn hiệu Thượng Hải nói: “Khi Thủ tướng Chu còn sống, cứ hễ gặp hoạt động trọng đại, người bận rộn nhất, nổi bật nhất chính là mấy tài xế lái xe nội địa chúng tôi, hễ xuất động là mấy chục chiếc hàng trăm chiếc, rầm rộ hoành tráng trên đường Trường An vô cùng phong quang. Đến thập niên 80 thì không được nữa, Thủ tướng Triệu không coi trọng chúng tôi, hoạt động càng quan trọng chúng tôi càng chẳng có việc gì làm, nổi bật toàn là xe nhập khẩu nước ngoài, cứ như thể chúng tôi cứ ra ngoài là sẽ làm mất mặt vậy...”

Đặc điểm thứ hai là, đi xe rất ghét có người hô ứng trước sau.

Chu Ân Lai là Phó chủ tịch Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản, Thủ tướng Quốc vụ viện. Theo quy định, việc ra ngoài của ông có chế độ bảo vệ an toàn vô cùng nghiêm ngặt. Tuyến đường ra ngoài, ngã rẽ đi qua, nơi ở và khu vực phòng bị trọng điểm v.v..., đều có một loạt quy định an toàn hoàn chỉnh. Hoạt động chung, ngày hôm trước đã làm kế hoạch xong xuôi, mấy giờ mấy phút đến nơi nào, mấy giờ mấy phút qua ngã rẽ nào hoặc qua tuyến đường nào, trước tiên phải chào hỏi với bộ phận cảnh vệ. Khi xuất động, xe dẫn đường, xe đoạn hậu đều phải vào vị trí.

Chu Ân Lai rất phản cảm với việc này, nhiều lần phản đối, thậm chí cảnh cáo nghiêm ngặt không cho phép có người hô ứng trước sau đi theo mình.

“Lãng phí, không có gì cần thiết cả!” Chu Ân Lai vừa xua tay về phía tôi vừa nói: “Cậu đi nói với bọn họ, tôi không cần cái trò này. Cứ thế này thì còn làm sao tiếp cận quần chúng được nữa? Hù dọa cũng hù cho chạy mất dép rồi, ảnh hưởng rất không tốt đấy!”

Tôi không bước chân đi, nêu lên quan điểm khác: “Không cho cảnh vệ đi theo, nhỡ giữa đường hỏng xe thì sao? Không nói đến an toàn đi, cũng sẽ làm lỡ thời gian, ảnh hưởng công việc chứ. Ví dụ như khách nước ngoài đang đợi tiếp kiến, xe của ông hỏng giữa đường thì phải làm sao?”

“Đâu phải lần nào ra ngoài cũng có khách nước ngoài chờ đợi, nhưng lần nào các cậu cũng cứ phải làm cái trò hô ứng trước sau này. Có hoạt động quốc gia trọng đại thì làm, cái này có thể chấp nhận; tôi đi thăm một người bạn mà các cậu cũng làm theo cách này thì rất ngốc nghếch, thiếu tính linh hoạt. Hồi ở Trùng Khánh tôi từng làm công tác mặt này rồi, môi trường khác nhau, đối tượng khác nhau, hoạt động khác nhau thì phải có biện pháp và phương pháp khác nhau. Ví dụ như tôi đi thăm nhân sĩ dân chủ, tôi đi vào giữa quần chúng nhân dân để tìm hiểu tình hình, các cậu hô ứng trước sau thế này thì là ảnh hưởng gì? Đến người dân của mình mà còn không tin tưởng nổi thì còn nói gì đến phục vụ nhân dân!”

Chu Ân Lai trong một số hoạt động, đã cảnh cáo rõ ràng không cho phép xe cảnh vệ đi theo. Thông thường chỉ có tôi và vệ sĩ Cao Chấn Phổ đi theo ông ngồi xe chính, xe cảnh vệ tuy bị nghiêm lệnh không cho phép đi theo, nhưng vì an toàn, vẫn lặng lẽ ẩn nấp đi theo. Chu Ân Lai là người cực kỳ nhanh nhạy, xe cảnh vệ dẫu ẩn nấp, vẫn sẽ bị Thủ tướng phát hiện từ gương chiếu hậu của ô tô.

“Các cậu đừng có giở trò ‘bám đuôi’ này, ở Trùng Khánh tôi thường xuyên bị theo dõi, có kinh nghiệm rồi, các cậu không gạt được tôi đâu.” Thủ tướng vừa giận vừa phiền lại bất đắc dĩ, “Đã nói qua rồi thì các cậu phải chấp nhận thi hành, tại sao còn cứ lén lút đi theo chứ? Lãng phí lắm, không có gì cần thiết cả.”

Nhân viên cảnh vệ nghe xong, không vội phản bác, nhưng cũng không nói “sửa đổi”. Dù sao họ cũng có yêu cầu chế độ của họ.

Thủ tướng cũng biết nỗi khó xử của họ. Để không gọi xe cảnh vệ đi theo, Chu Ân Lai có lúc sẽ đột ngột hành động, khiến họ hoàn toàn không kịp thông báo cho cảnh vệ, lên xe là đi luôn. Lúc này, trên xe ngoài Thủ tướng ra, chỉ có tôi hoặc Tiểu Cao, thêm lái xe lão Dương là ba người. Lúc này Chu Ân Lai sẽ cảm thấy một thứ tự do hoặc vui vẻ nào đó, sẽ cười nói: “Thế này chẳng phải rất tốt sao? Tôi chính là muốn vứt bỏ những thứ chủ nghĩa hình thức này đi.”

Đặc điểm thứ 3 chính là thích đi xe nhanh, hơn nữa tuyệt đối không lãng phí thời gian trên xe. Ngồi trên xe, hoặc ăn cơm, hoặc phê duyệt tờ phiếu báo cáo, hoặc nghe thư ký báo cáo miệng, dặn dò một số công việc. Nếu không có việc gì, Thủ tướng sẽ tranh thủ từng chút thời gian vụn vặt trên xe để chợp mắt một lát.

Thủ tướng rất khó ngủ đàng hoàng, không thể rời khỏi thuốc ngủ; nhưng chợp mắt lại có năng lực và biểu hiện siêu đẳng bậc nhất. Chủ yếu là ở trên xe, nếu không có việc công không có khách đi kèm, ngắn thì hai ba phút, dài thì mấy chục phút, ngài đều có thể chợp mắt một lát; hơn nữa buồn ngủ là ngủ ngay, tỉnh là tỉnh ngay.

Khi tôi làm phó đội trưởng vệ sĩ rồi đội trưởng vệ sĩ, từng quan sát kỹ càng việc chợp mắt của Thủ tướng. Việc chợp mắt của ngài chủ yếu có ba hình thức hoặc gọi là tình huống. Một loại là bị động, chính là việc đã kể ở bên cạnh bàn làm việc lúc trước, mệt mỏi buồn ngủ đến cực điểm, thân bất do kỷ chợp mắt; đầu cứ gật gù mất kiểm soát; vừa cố gắng ngẩng lên, ngay lập tức lại rớt xuống, cây bút trong tay cũng sẽ mất kiểm soát mà rơi xuống, lại chìm xuống, để lại trên văn kiện những vết mực chấm vạch. Khi cái đầu của ngài rớt xuống một khoảng lớn, sẽ đột nhiên giật mình tỉnh giấc, vội vàng bóp mũi, xoa mi tâm, vò tóc, rồi chộp lấy dầu gió, dùng ngón tay bôi thoa lên thái dương và trán, vừa nhìn vết mực lem nhem trên văn kiện vừa lắc đầu.

Hai loại chợp mắt còn lại chủ yếu đều ở trên ô tô.

Một tình huống là quãng đường tương đối xa, thời gian ngồi xe hơi lâu một chút, ví dụ như lúc ở Bắc Kinh đi sân bay đón khách, ví dụ như ở Quảng Châu, từ Nam Hồ đến Tiểu Đảo, Thủ tướng vừa lên xe ngồi vững là liếc nhìn đồng hồ một cái, ấn tay ra hiệu dặn dò: “Đều đừng ồn ào, ngủ đây.”

Nghe thấy lời dặn dò này, tất cả mọi người liền nín thở ngưng thần, tài xế sư phụ Dương cảnh giác lái xe cho thật ổn định, Thủ tướng theo thói quen tựa vào một bên ghế sô-pha, đầu nghiêng sang phải, rất nhanh liền chìm vào giấc ngủ. Những lúc thế này, ngài sẽ không mất kiểm soát mà cúi đầu về phía trước, có thể mấy chục phút không nhúc nhích, nhịp thở trở nên đều đặn kéo dài nhỏ nhuyễn, đó là giấc ngủ say nhanh chóng và thực sự hiệu quả.

Xe đến trạm, chúng tôi đều bất động, chỉ dồn ánh mắt về phía vị Thủ tướng đang ngủ say. Thủ tướng dường như có giác quan thứ sáu, dường như mang theo đồng hồ hẹn giờ sinh học, lần nào cũng vậy, ánh mắt chúng tôi vừa chạm vào ngài, ngài liền khẽ chấn động, bỗng chốc mở trừng mắt:

“Ồ, đến rồi.”

Vừa nói, vừa dùng sức xoa xoa mặt, liền tinh thần phấn chấn lao vào công việc mới.

Nếu quãng đường gần, thời gian ngồi xe ngắn, ví dụ như từ Trung Nam Hải đến Đại hội đường Nhân dân, thời gian ba năm phút, Thủ tướng sẽ không nói mấy câu kiểu như “đừng ồn ào, ngủ đây”, cũng chẳng cần nghiêng đầu sang phải tựa vào ghế sô-pha. Ngài sẽ ngồi ngay ngắn thẳng thắn, toàn thân thả lỏng, mí mắt khép hờ, giống như đang ý thủ đan điền, giống như “nhập định” vậy.

Thủ tướng biết khí công. Đây không phải loại khí công cứng biểu diễn chặt đá đập gạch, cũng không thể hiện qua các bài tập hở bụng hô hấp, khí công của ông là sự theo dõi tĩnh lặng trong tư tưởng, dùng ý niệm dẫn dắt tuần hoàn máu toàn thân, thư giãn cơ bắp thần kinh, giúp đại não nghỉ ngơi với hiệu suất cao. Loại nghỉ ngơi mang tính điều hòa cực lớn này đem lại hiệu quả vô cùng kinh ngạc. Tôi thường cảm thấy rằng, trong vô vàn những lao động chạy đua marathon không ngơi nghỉ, lúc căng thẳng, bận rộn, đôi khi khốc liệt, đôi khi khô khan, khi Thủ tướng làm xong một công việc với cơ thể kiệt sức, ngồi xe đến một địa điểm khác để tiếp tục công việc tiếp theo, thì chỉ vài phút "nhập định" ngắn ngủi ấy, vài phút nghỉ ngơi điều hòa ấy, đã có thể giúp ông rạng rỡ hẳn lên khi bước xuống xe, đôi mắt ngời sáng.

Khi hơn hai mươi thư ký chúng tôi cùng Thủ tướng trải qua những trận chiến xoay vòng quanh năm, khi tất cả các sợi thần kinh trên cả nước đều hướng về Thủ tướng, liên tục truyền đến đủ mọi tín hiệu, khi Thủ tướng không bao giờ mệt mỏi đưa ra phản ứng kịp thời chính xác, khi Thủ tướng quanh năm suốt tháng gánh nặng quá tải, thời gian ngủ ít đến mức khó tin, tôi không thể không nghĩ đến những giấc chợp mắt trên xe của Thủ tướng. Mặc cho là ngủ say vài chục phút, hay "nhập định" vài phút, chính kiểu nghỉ ngơi điều hòa tranh thủ từng giây từng phút ấy đã duy trì năng lượng và hoạt động tư duy của Thủ tướng.

Mọi thói quen sinh hoạt của Thủ tướng đều nhằm thích ứng với công việc của ông. Khối lượng công việc siêu phàm của ông không chỉ được bảo đảm bằng tinh thần cống hiến và ý chí kiên cường, mà còn nhờ vào phương pháp nghỉ ngơi mang tính khoa học được rèn luyện qua mấy chục năm chiến đấu gian khổ.

Thủ tướng ngồi xe rất thích nhắc nhở bác tài Lão Dương: "Chậm thôi, lái chậm chút." Ông thích nhắc câu này, là bởi ông thích ngồi xe nhanh. Cả đời ông tranh thủ từng giây từng tốc độ, có thể đi máy bay thì không đi tàu hỏa, vậy nên đi ô tô tất nhiên mong xe có thể chạy "bay" lên, nhanh hơn một chút là có thể làm thêm được chút công việc.

Chủ đạo là nhanh, khi cần thiết thì phải dặn dò tài xế đi chậm lại.

Theo quan sát của tôi, khi trên đường đông người và xe, Thủ tướng sẽ dặn tài xế đi chậm; trời mưa trời tuyết, mặt đường đọng nước đóng băng, Thủ tướng sẽ dặn tài xế đi chậm. Cho đến nay, hễ nhắm mắt lại là tôi có thể hiện lên rõ mồn một cảnh tượng ấy; trời mưa nhỏ, trên đường đọng lại không ít nước. Thủ tướng không chịu ngả người vào lưng ghế, mà chồm người về phía trước, hai tay bám lấy tựa ghế hàng phía trước, trân trân nhìn tình hình trên phố không chớp mắt. Hai bên đường không chỉ có dòng nước mưa chảy xiết, mà còn có cả xe đạp và người đi bộ. Vừa quan sát, Thủ tướng vừa lẩm bẩm không ngừng: "Chậm thôi, chậm chút nữa, đừng để văng nước, đừng bắn nước vào người... Cẩn thận, cẩn thận kẻo bắn nước vào người..."

Thủ tướng chính là chu đáo như vậy, lúc nào cũng nghĩ đến người khác.

Thủ tướng ngồi xe nhiều, những chuyện gặp phải cũng không ít.

Mùa hè năm đó, chúng tôi đi theo Thủ tướng, ngồi trên một chiếc xe Jeep GAZ-69 đến hồ chứa Cương Nam ở huyện Bình Sơn, tỉnh Hà Bắc. Chiếc xe lao vun vút trên con đường lớn ngoài đồng hoang. Bỗng nhiên, phía trước xuất hiện một chiếc xe ngựa, một lão nông đang đánh cỗ xe lớn do hai con ngựa kéo. Súc vật thời đó ít thấy ô tô, con ngựa bị xe hoảng sợ, cắm cổ chạy loạn rồi lật nhào xuống rãnh bên đường.

"Dừng xe, dừng mau!" Thủ tướng ra lệnh. Tài xế đạp phanh, Thủ tướng nhảy phắt xuống xe lao tới cứu người. Lão nông kia đã trèo dậy, trông có vẻ thương tích không nặng lắm. Thế nhưng Thủ tướng không đi nữa, hạ lệnh nói: "Mau dùng xe của tôi đưa lão nhân đi kiểm tra bệnh viện, chúng ta cứ đợi ở đây."

Tôi nói: "Thủ tướng, mùa mưa lũ sắp đến rồi, bên hồ chứa Cương Nam vẫn đang đợi ngài đến báo cáo..."

Thủ tướng xua tay: "Còn kịp. Các cậu đừng nói nữa."

Cho đến khi chiếc xe đưa cụ ông từ bệnh viện trở về, báo cáo rằng cụ ông không có gì nguy hiểm, Thủ tướng mới lên xe tiếp tục lên đường.

Năm đó ở Bắc Đới Hà, xe của Thủ tướng khi đi qua một cây cầu gỗ, tiếng cầu gỗ rung lên ầm ầm đã làm hoảng sợ cỗ xe ngựa ở bờ bên kia sông. Con ngựa hoảng loạn lao về phía dốc bên cạnh cầu, hất văng một bệnh nhân trên xe xuống. Thủ tướng lập tức hạ lệnh, lại chạy đến bên người bệnh. Người bệnh đó mọc đầy vảy độc, trông rất đáng sợ, vậy mà Thủ tướng lại chẳng hề chê ghét chút nào như một người cha, ân cần xem xét tình trạng bệnh của người nông dân, lập tức hạ lệnh đưa đi bệnh viện.

Đến nơi ở, điều khiến chúng tôi sợ hãi sau đó là, nếu con ngựa hoảng lao sang, tông ép xe của Thủ tướng xuống sông thì nguy hiểm biết bao, thế mà điều Thủ tướng nghĩ lại là người bệnh đó, vừa bước vào cửa là gọi điện thoại cho bệnh viện, hỏi thăm tình hình thương bệnh... Những ví dụ như thế này vẫn có thể kể thêm một số trường hợp. Đơn cử như có lần Thủ tướng đi ra ngoài, xe chạy đến Phủ Hữu Nhai, một cô bé đi xe đạp đột ngột lao từ trong con hẻm ven đường ra, đâm sầm vào xe của Thủ tướng. Cô bé tự mình đâm vào ô tô, lúc đó xe của Thủ tướng đã phanh gấp nên cô bé không bị thương gì mấy. Thế nhưng Thủ tướng chu đáo phát hiện quần áo cô bé bị rách một miếng, liền lập tức bảo cảnh vệ đi mua một bộ quần áo mới mang đến cho cô bé ấy... Thế nhưng, Thủ tướng ngồi xe nhanh cũng từng gặp nguy hiểm.

Tôi nhớ đó là vào buổi chiều ngày 15 tháng 6 năm 1961, cơn mưa phùn lất phất rơi không dứt.

Thủ tướng định lịch vào lúc 2 giờ rưỡi chiều đến Điếu Ngư Đài thăm Thủ tướng Việt Nam Phạm Văn Đồng sang thăm, sau đó tháp tùng Phạm Văn Đồng đến Đại lễ đường Nhân dân tham gia đại hội hoan nghênh vạn người.

Thời gian của Thủ tướng được sắp xếp tính bằng phút bằng giây, ra ngoài đều chọn con đường gần nhất với tốc độ nhanh nhất có thể cho phép. Tuyến đường di chuyển ngày hôm đó là: Phủ Hữu Nhai – Tây Tứ – Phụ Thành Môn – Điếu Ngư Đài.

Theo thói quen trước đây, Thủ tướng ngồi bên trái hàng ghế phải, Thành Nguyên Công ngồi bên phải hàng ghế sau, tôi ngồi vị trí cạnh tài xế ở hàng ghế trước. Tài xế Dương Kim Minh có tay nghề hạng nhất, hai tay trượt qua trượt lại biên độ lớn trên vô lăng. Thành phố Bắc Kinh lúc đó không có nhiều ô tô, tốc độ xe của chúng tôi rất nhanh, lao ra khỏi cửa thành Phụ Thành Môn như một mũi tên. Lúc này, con đường trở nên rộng hơn, người đi bộ ít hơn. Tầm nhìn khoáng đạt xa xôi, Dương Kim Minh đạp mạnh ga, chiếc xe lao đi như muốn bay lên.

Đúng lúc này, từ một cánh cổng lớn bên phía nam con đường bỗng lao ra một chiếc xe tải lớn. Lẽ ra, tên này rẽ phải đi về phía đông, hai xe đi mỗi bên một ngả, nước sông không phạm nước giếng, thế nên Lão Dương không hề giảm tốc độ. Nào ngờ đâu, chiếc xe tải lớn ấy giống như điệp vụ Quốc Dân Đảng tạo ra sự kiện ám sát, vào khoảnh khắc hai xe sắp giao nhau, đột nhiên lao vào làn đường ngược chiều, đèn chỉ thị vòng tránh không bật, còi cũng chẳng bấm, đâm thẳng tới xe của Thủ tướng, trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc ấy, Lão Dương đạp phanh gấp, lách mạnh sang phải. Nào ngờ, ngay phía trước bên phải chính là một cột điện xi măng to tướng, chiếc xe tải đâm sầm tới sẽ ép bẹp chiếc xe của Thủ tướng vào cột điện.

Mọi chuyện đều diễn ra và hoàn tất trong chớp mắt. Lão Dương kêu lên hoảng hốt: "Hỏng rồi!" Hầu như cùng lúc tiếng thét của anh ấy vang lên, tôi xoay người muốn chồm tới bảo vệ Thủ tướng, đây hoàn toàn là một loại bản năng, trong cú đối đầu mãnh liệt này hành động ấy có ý nghĩa lớn đến đâu thì không tài nào biết được. Nhưng chiếc xe là loại ba hàng ghế, giữa tôi và Thủ tướng còn cách một hàng ghế di động, không dùng được lực.

Tôi tuyệt vọng thét lên: "Thủ tướng!"

Nói thì chậm mà xảy ra thì nhanh, Thành Nguyên Công nghiêng người dùng chính cơ thể mình để che chắn cho Thủ tướng, đồng thời dùng tay trái bảo vệ vùng tim cho Thủ tướng.

Tay phải của Thủ tướng cũng dùng sức chống vào tựa lưng của ghế hàng phía trước, chuẩn bị đón nhận cú tông mạnh mẽ kinh hoàng ấy.

Cũng phải kể đến Dương Kim Minh, đổi là người khác thì quả thực không thể tưởng tượng nổi làm sao né tránh được cú tông mãnh liệt còn hơn cả mưu sát có chủ đích này.

Tiếng "Hỏng rồi" của Dương Kim Minh vừa thốt ra, vô lăng đã quay nhanh như con quay, chiếc xe lao vun vút sang trái nhanh như thỏ đế, né tránh cột điện xi măng, lao sang làn đường ngược chiều bên trái.

Tình hình lúc này là chiếc xe tải lao sang làn đường ngược chiều bên phải đâm chúng ta, chúng ta né sang phải không được bèn lao sang làn đường ngược chiều bên trái, đổi vị trí cho chiếc xe tải, đều đi vào làn đường ngược chiều. Nhưng chiếc xe tải có vẻ không chịu bỏ ý định, trong lúc chúng ta né sang trái, tên này lại bẻ lái lao trở lại bên trái, vẫn cứ muốn đâm! Chân Dương Kim Minh đạp chết phanh, vô lăng quay ngoắt, chiếc xe quay đầu ngoặt 180 độ, khựng lại cái kịch. Lực ly tâm sinh ra từ cú quay đầu gấp này đã hất văng cả 3 người chúng ta ngã nhào vào ghế. Lúc này phần đuôi xe quay về phía xe tải, nếu nó có đâm, thì cũng chỉ đâm vào đuôi xe rồi đẩy chúng ta cùng lao về phía trước, sẽ không xảy ra nguy hiểm chí mạng nữa. Khi trèo dậy nhìn lại, chiếc xe tải đó quay đầu vòng tránh lớn ngay giữa đại lộ, không còn đuổi theo tông chúng ta nữa, không bật đèn không bấm còi, nghênh ngang lái trở lại vào cái sân mà nó vừa lao ra lúc nãy. Tựa hồ như chưa từng có chuyện gì xảy ra, hắn ta cũng chẳng thèm bận tâm đến hành động "mưu sát" của mình.

Sự việc trọng đại như vậy, thế mà Thủ tướng lại bình thản nói một câu: "Mau lên đường thôi, đến Điếu Ngư Đài không thể để muộn giờ."

Chiếc xe lại "bay" lên, lao thẳng đến Điếu Ngư Đài. Khuôn mặt Dương Kim Minh tái mét, ánh mắt lóe lên vẻ cảnh giác nhìn mặt đường, lao đến Điếu Ngư Đài với tốc độ nhanh nhất. Khi lái vào cổng, Thủ tướng bình luận một câu: "Tay nghề Lão Dương cao, xử lý tốt, hôm nay đã tránh được một vụ tai nạn xe lớn."

Sau khi xuống xe, Thủ tướng nghiêm nghị dặn dò Thành Nguyên Công: "Cậu đi điều tra xem chiếc xe tải đó là thế nào?"

Tôi đi theo Thủ tướng gặp Phạm Văn Đồng, Thành Nguyên Công đi điều tra chiếc xe tải ấy. Anh ấy nhanh chóng làm rõ nguyên nhân.

Kẻ lái xe là một thợ bảo dưỡng của nhà máy xe điện số 1, vừa không có bằng lái lại vừa không hiểu luật giao thông, tên đó tự ý lái trộm xe, chạy ra ngoài chơi. Quả là khốn nạn tột cùng, suýt chút nữa trở thành tội nhân thiên cổ.

Thủ tướng thế mà vẫn quan tâm đến kẻ gây tai nạn này, bảo Thành Nguyên Công chuyển lời với lãnh đạo nhà máy, phải tăng cường quản lý chế độ, làm tốt công tác tư tưởng đối với người công nhân này, tiến hành phê bình và xử lý theo quy chế, tuyệt đối không cho phép vì đâm phải xe của Thủ tướng mà gia tăng hình thức kỷ luật.

Thế nhưng, khi tố chất con người quá kém, thì dù cậu có giáo dục, phê bình hay kỷ luật cũng chưa chắc đã phát huy tác dụng bao nhiêu. Kẻ gây tai nạn này gây ra rắc rối lớn thế, vậy mà vẫn không rút ra bài học, sau đó lại vi phạm quy cược, bị xe điện cán chết trong "Cách mạng Văn hóa".

Qua điều tra, trách nhiệm hoàn toàn thuộc về bản thân hắn, chính hắn đã vi phạm quy chế kỷ luật.

Cho nên, bây giờ hễ nhìn thấy những kẻ gây tai nạn giao thông bị đưa ra bêu rếu trên tivi và báo chí là trong lòng tôi lại bốc lên một ngọn lửa, luôn cảm thấy nên xử phạt những kẻ này nặng hơn chút nữa.

Đặc điểm thứ tư là rạch ròi công tư.

Hôm đó, Chu Ân Lai muốn đến Đại lễ đường tiếp khách nước ngoài, ông ngồi xe từ Tây Hoa Thử chạy đến khách sạn Bắc Kinh, cắt tóc cạo mặt xong xuôi rồi lại lên xe đi Đại lễ đường.

Lúc lên xe ở khách sạn Bắc Kinh, Chu Ân Lai khẽ vỗ vai tài xế Lão Dương, nhắc nhở rằng: "Từ Tây Hoa Thử đến khách sạn Bắc Kinh tính là việc tư, từ đây đến Đại lễ đường mới tính là việc công, cậu đừng có gom chung lại tính nhầm sổ sách nữa đấy."

Sư phụ Dương nói: "Thủ tướng cứ yên tâm, cháu đã ghi sổ từ lâu rồi."

Sau khi lập quốc, Chu Ân Lai vẫn luôn kiên trì việc tư dùng xe phải tự trả tiền. Sau khi phát lương, tiền giao cho tôi quản lý, bảng lương thì nhất định ông phải xem qua, đó là kiểm tra xem đã trừ tiền đi xe và tiền ăn uống khi ra ngoài hay chưa. Ông tính việc xem kịch, khiêu vũ, đi dạo công viên, đến khách sạn cắt tóc là việc tư; tính việc đi bệnh viện thăm người bệnh, đến nhà nhân sĩ dân chủ thăm viếng và thăm hỏi bạn bè nước ngoài vốn dĩ nửa công nửa tư như vậy cũng là đi việc tư, đều kiên trì tự bỏ tiền túi. Việc ghi sổ đi xe của ông, trước tiên do tôi ghi; sau đó chê sổ sách tôi ghi có sơ hở, bèn bàn giao cho Chung Bộ Vân ghi. Sau khi Lão Chung gặp nạn hàng không, liền trực tiếp giao cho chính tài xế Dương Kim Minh ghi sổ. Thủ tướng nói:

"Cậu lái xe cậu ghi sổ, như thế sẽ không xuất hiện sơ hở."

Sổ sách đã ghi, nếu cơ quan giao thông quên hoặc không theo đúng sổ sách để trừ tiền từ tiền lương của ông, cơ quan giao thông sẽ bị mắng, chúng tôi cũng sẽ bị phê bình, trách nhiệm là không nhắc nhở cơ quan giao thông trừ tiền. Dưới yêu cầu nghiêm ngặt như vậy, tự nhiên sẽ không còn xảy ra tình trạng đi xe tư nhân mà bỏ sót không nộp tiền nữa.

Chu Ân Lai không có con cái, nhưng cháu trai cháu gái cùng họ hàng thì không ít, những người này đến thăm Thủ tướng đều là đi xe buýt. Chu Ân Lai từng quy định rõ ràng: Bất kỳ người thân nào của tôi cũng không được phép điều xe.

Có lần, một người cháu trai và một người cháu gái hẹn nhau đến thăm, cùng ăn cơm trò chuyện với Chu Ân Lai Đặng Dĩnh Siêu. Lúc ra về, đã là hơn 7 giờ tối. Tôi đi ngang qua cửa, thấy hai người bọn họ đang lo lắng nhỏ giọng bàn tán: "Ái chà, không kịp rồi!"

"Có lẽ đã bắt đầu chiếu rồi, đi mau lên thôi..."

Trong lòng tôi khẽ động, dừng lại hỏi: "Hai người định đi đâu thế?"

"Đến câu lạc bộ công nhân xem biểu diễn, không kịp mất. 7 rưỡi là bắt đầu diễn rồi..."

Tôi nhìn đồng hồ, nói: "Nào nào, tôi đưa các bạn đi."

Mấy người chúng tôi đều biết lái xe, tôi dùng xe đưa họ đến câu lạc bộ công nhân, lúc về thì đụng ngay thư ký của Đại tỷ Đặng.

Thư ký hỏi: "Cậu đi đâu về đấy?" Tôi biết là có điềm gở nhưng vẫn ra vẻ như không có chuyện gì ứng phó rằng: "Có đi đâu đâu."

Thế mà vị thư ký này vẫn đoán ra được, đã báo cáo lại với Đặng Dĩnh Siêu. Chẳng bao lâu sau, Chu Ân Lai và Đặng Dĩnh Siêu cùng gọi tôi đến, việc cùng nhau nói chuyện với tôi thế này rất hiếm khi xảy ra, có thể thấy vấn đề đã nghiêm trọng rồi. Tôi không dám nói dối, thành thật thừa nhận dùng xe đưa người. Và giải thích rằng: "Đây là trường hợp đặc biệt, nếu không thì sẽ lỡ mất buổi biểu diễn."

Dĩ nhiên Chu Ân Lai không chấp nhận lời giải thích này.

"Cậu tưởng thế là tốt cho chúng nó chắc?" Chu Ân Lai nhíu mày nhìn chằm chằm vào tôi: "Đến muộn mấy phút, xem ít đi một đoạn thì có gì ghê gớm đâu chứ? Cậu đang giúp chúng nó tạo đặc quyền đặc lợi, nuôi dưỡng tâm lý ưu việt của chúng nó đấy!"

Tôi không dám cãi lại, cúi gằm mặt, xấu hổ im thin thít.

"Nhớ lấy, điều này là không cho phép." Chu Ân Lai dứt khoát cảnh cáo một câu rõ ràng. Câu nói này cho đến nay vẫn vang vọng bên tai tôi.

Tôi từ đó không bao giờ dùng xe đón đưa người thân của Chu Ân Lai và Đại tỷ Đặng nữa, bản thân tôi và người nhà tôi cũng chưa từng dùng xe công lần nào. Tôi biết lái xe, thế nhưng chưa từng một lần dùng xe để giải quyết việc tư. Ngay cả khi làm việc công, hễ còn kịp là tôi đều kiên trì đi xe đạp, thực sự không kịp nữa mới lái xe. Bây giờ tôi đã nghỉ hưu, cục lão cán bộ định kỳ phát số cây số cho tôi, nhưng tôi vẫn chưa dùng lần nào. Không có thói quen ấy. Thói quen của tôi được hình thành dưới sự ảnh hưởng của Chu Ân Lai — Phàm là chuyện gì cũng nhất định phải rạch ròi công tư.

Chu Ân Lai rời Bắc Kinh đi khắp các nơi trên toàn quốc, theo quy định đều là đi tàu chuyên dụng. Tàu chuyên dụng bao gồm xe đi trước, xe chính cùng xe bảo vệ phía sau. Đây là quy định của bộ phận an ninh, không phải cá nhân Chu Ân Lai có thể thay đổi được.

Chính vì thế, Chu Ân Lai cực hiếm khi đi tàu chuyên dụng, trừ phi đi khảo sát các địa phương, cần tìm hiểu tình hình dọc đường, nếu không thì nhất định không chịu ngồi tàu chuyên dụng. Ông chỉ thích đi máy bay.

Ông từng nói với tôi: "Đi tàu chuyên dụng quá lãng phí, chủ yếu là lãng phí thời gian, công việc không cho phép."

Khi Chu Ân Lai đi tàu chuyên dụng, rất chú ý không dừng xe tùy tiện. Mao Trạch Đông không mấy chú ý đến những loại chuyện thế này; khi tàu chuyên dụng đang chạy, công việc mệt mỏi thì nghỉ ngơi, chẳng bận tâm tàu chuyên dụng đang chạy trên tuyến đường đơn hay đường kép, đến ga hay chưa đến ga? Hễ muốn ngủ là ngủ. Ông vừa ngủ. Bộ phận liên quan liền sẽ thông báo tài xế dừng xe. Có lúc tàu chuyên dụng đỗ trên tuyến đường đơn, sẽ gây ra việc các đoàn tàu khác bị trễ giờ.

Chu Ân Lai cực kỳ chu đáo đối với những chuyện cụ thể này. Có một cách nói không toàn diện không chính xác, nhưng quả thực phản ánh được một phần tình hình thực tế: Mao Trạch Đông chỉ nghĩ đến những việc lớn mà ông quan tâm, còn Chu Ân Lai thì ngoài ra còn phải luôn nghĩ đến, quan tâm đến những chuyện mà người khác gặp phải.

Đơn cử như, thỉnh thoảng ông đi tàu chuyên dụng, trước khi đến ga tuyệt đối không cho phép tàu chuyên dụng dừng lại. Ông nhiều lần răn dạy chúng tôi: "Phải duy trì liên lạc với tài xế và ngành đường sắt, tuyệt đối đừng vì chúng ta mà làm các chuyến tàu khác bị trễ giờ chạy."

Từ khi lập quốc, Chu Ân Lai chỉ đi tàu chuyên dụng đếm trên đầu ngón tay; thông thường các hoạt động bằng tàu chuyên dụng dễ làm ảnh hưởng đến các chuyến tàu khác bị trễ giờ, nhưng Chu Ân Lai đi tàu chuyên dụng, chưa từng làm ảnh hưởng đến việc vận hành bình thường của các chuyến tàu hành khách khác.

Thủ tướng ra ngoài, chủ yếu là đi máy bay. Lúc ở Trùng Khánh, tôi đã đi cùng ông hơn 100 chuyến máy bay, như đã kể ở phần trước, nhiều lần gặp nguy hiểm, nhưng chưa vì thế mà rời xa máy bay. Sau khi lập quốc, chuyên cơ của ông là một chiếc máy bay IL-18 do Liên Xô sản xuất, số hiệu là "chuyên cơ 208", trong và ngoài nước đều biết, rất nổi tiếng. Cơ trưởng là Trương Thụy Ái, sau khi cải cách mở cửa đảm nhiệm tổng giám đốc Liên hàng Trung Quốc, là một phi công xuất sắc có bề dày kinh nghiệm, có kỹ thuật và có gan dạ.

Đối với việc Thủ tướng thích đi máy bay, Trương Thụy Ái từng cười hỏi Thủ tướng: "Thủ tướng, có phải ngài sùng bái máy bay không? Sao ngài lại thích đi máy bay thế ạ?"

Thủ tướng cười nói: "Máy bay tốt chứ, nó nhanh mà! Đi máy bay có thể tiết kiệm thời gian, hiệu suất làm việc cao mà." Nói rồi, tay phải khẽ lướt qua phía trước một cái: "Tôi thích đi máy bay, nhưng không có nghĩa là không ủng hộ công tác của Bộ Đường sắt, không có nghĩa là không quan tâm đến xây dựng đường sắt đâu đấy. Bọn họ đừng có ý kiến gì với tôi nhé."

Thủ tướng rất tự hào về cơ trưởng Trương Thụy Ái của mình. Nixon sang thăm Trung Quốc, muốn đi chuyên cơ của chính ông ấy để thăm Hàng Châu, Thượng Hải. Thủ tướng không đồng ý.

"Các ông du lịch trên lãnh thổ chúng tôi, nên ngồi chuyên cơ của chúng tôi chứ." Chu Ân Lai kiên trì nói. Kissinger hiểu rõ lòng tự tôn dân tộc của người Trung Quốc, tích cực giúp đỡ điều đình, thuyết phục phía Mỹ chấp nhận ý kiến của Thủ tướng. Trong nhiệm kỳ tổng thống của Nixon, chỉ ngồi máy bay nước ngoài một lần, đó chính là chuyên cơ của Chu Ân Lai.

Khi chuyên cơ của Chu Ân Lai hạ cánh xuống sân bay Hồng Kiều Thượng Hải, Nixon giơ ngón cái với Chu Ân Lai: "Bay rất tuyệt!"

Thủ tướng cười sảng khoái: "Đây là phi công do chính chúng ta bồi dưỡng ra, tôi rất tin tưởng họ."

Kissinger tiếp lời nói: "Tổng thống lần đầu tiên ngồi máy bay nước ngoài, bởi vì máy bay Trung Quốc là an toàn nhất."

Câu chuyện Thủ tướng đi máy bay rất nhiều, Trương Thụy Ái từng viết bài hồi ký, tôi ở các chương trước cũng đã viết một ít, ở đây không kể nhiều nữa. Tôi chỉ kể mấy câu thế này:

Sau khi Thủ tướng qua đời, có người tính toán quãng đường ông bay lượn lo toan việc thiên hạ, có thể bay đến mặt trời. Khi bạn tính toán quãng đường bay này, bạn có từng nghĩ đến không? Trái tim vĩ đại của ông giống như mặt trời sẽ mãi mãi chiếu sáng rọi nhân gian!