Nhiều sự việc trên thế giới dường như đều có điềm báo trước.

Sau sự kiện "9 tháng 13", Chu Ân Lai xử lý vụ việc Lâm Báo bỏ trốn một cách dứt khoát, gọn gàng, có bài bản và chiến lược, nhanh chóng ổn định tình hình. Ngay trong khoảng thời gian này, tình trạng sức khỏe của Mao Trạch Đông đã xảy ra một sự biến đổi đột ngột.

Nguyên nhân sự việc là vì bơi lội. Mùa hè năm đó, Mao Trạch Đông đi về phía Nam để sắp xếp về tư tưởng và tổ chức cho cuộc đấu tranh giữa ông và Lâm Báo sau Hội nghị Lư Sơn. Ông từng dẫn theo Trưởng y tá Ngô Húc Quân cùng các nhân viên công tác bên cạnh, lái xe "vượt lên ngàn non muôn nẻo", đến hồ bơi trên núi Lư Sơn. Người ông đẫm mồ hôi, nhưng lại bất ngờ đưa ra lời hiệu triệu: "Chúng ta bơi lội thôi, tất cả mọi người cùng bơi."

Lúc đó, Ngô Húc Quân đã mắc bệnh tim do làm việc quá sức lâu ngày. Theo hồi tưởng của bà, sau khi lên núi Lư Sơn, nhịp tim của bà đã đạt khoảng 130 nhịp mỗi phút. Bà nói: "Trời ơi, Chủ tịch, đổ nhiều mồ hôi thế này mà xuống nước bơi ngay thì không được đâu."

“Sao lại không được? Tôi lớn tuổi thế này mà còn được, sao các cô lại không được?” Mao Trạch Đông kiên quyết nói: "Tất cả mọi người đều phải xuống nước."

Ngô Húc Quân nói: "Tim em đập dữ lắm, Chủ tịch, em thật sự không dám bơi ngay đâu."

Mao Trạch Đông nghiêm túc nhìn nữ y tá trưởng của mình: "Sao, cô sợ chết à?" Sau đó, ông chỉ vào mũi mình: "Tôi là người không sợ chết."

Hiển nhiên, trong lồng ngực Mao Trạch Đông lại một lần nữa sục sôi tình cảm hào hùng sục sôi của một "trận quyết chiến lớn". Nét hào hùng tráng lệ ấy từng rực rỡ trong lịch sử, thể hiện qua các cuộc quyết chiến và đấu tranh chống Tưởng Giới Thạch của Quốc Dân Đảng, chống người Nhật và người Mỹ, cũng như đối trọng với "hai bá quyền". Đáng tiếc thay, nó cũng từng thể hiện trong "Hội nghị Lư Sơn" lần thứ nhất với cuộc "đấu tranh" chống Bành Đức Hoài. Khi ấy, ông từng kích động nói: "Nếu Giải phóng quân đi theo anh Bành Đức Hoài, tôi Mao Trạch Đông sẽ lên núi làm du kích!"

Cuộc đấu tranh với Lâm Báo tại "Hội nghị Lư Sơn" lần này hoàn toàn không giống với "cuộc đấu tranh" chống Bành Đức Hoài trước đó. Mao Trạch Đông hiểu rất rõ điều này. Ông công khai không chỉ đích danh Lâm Báo, nhưng lại điểm mặt Tổng tham mưu trưởng của hắn: Ta không tin anh Hoàng Vĩnh Thắng có thể điều động quân đội đi làm chuyện xấu cùng anh!

Lần bơi lội này của Mao Trạch Đông thực sự có liên quan đến những con sóng gió chính trị, bầu cảm xúc sục sôi ấy đã theo làn nước bơi mà tuôn trào ra ngoài.

Ngô Húc Quân thỏa hiệp: "Chủ tịch, em không sợ chết. Thể trạng em quả thực không khỏe, muốn bơi, em phải đeo phao cứu sinh."

“Vậy được, cô cứ dùng phao đi.” Mao Trạch Đông gật đầu đồng ý. Hai bên nhượng bộ lẫn nhau để hình thành một "thỏa thuận". Cứ thế, mang theo người đầy mồ hôi hột, Mao Trạch Đông và các nhân viên cận vệ đều nhảy xuống hồ bơi.

Sau lần bơi này, Mao Trạch Đông hơi bị cảm mạo. Vẫn như trước đây, ông không chịu dùng thuốc khi mắc bệnh vặt, mà muốn rèn luyện khả năng miễn dịch để qua đi. Thế nhưng, tuổi tác không tha cho một ai. Cơn cảm mạo có vẻ đã qua, nhưng chứng viêm khí quản do hút thuốc lá lâu ngày lại vì thế mà tái phát, kéo dài mãi không khỏi. Viêm khí quản là căn bệnh cực kỳ đe dọa đối với những người trên 60 tuổi, sau khi bước vào mùa thu thường sẽ làm bùng phát đủ loại bệnh lớn. Nhẹ thì sốt cao không lui, nặng thì gây ra vấn đề ở các cơ quan khác.

Đúng lúc vừa bước vào mùa thu năm ấy, Lâm Báo sau thất bại đã không chịu sửa sai mà lại chọn con đường bỏ trốn. Sự việc này giáng một đòn rất nặng vào Mao Trạch Đông, khiến ông mất ngủ mấy ngày liền, việc hút quá nhiều thuốc lá cùng uống thuốc ngủ đã khiến cơ thể vốn đã mang trọng bệnh nay lại thêm phần tàn phá "tê dập chồng chất". Vào thời điểm trước thềm chuyến thăm Trung Quốc của Nixon, ông bất ngờ bị ngất lịm; tuy nhanh chóng tỉnh lại nhưng sức khỏe đã sa sút rõ rệt, trong quá trình cấp cứu đã phải sử dụng một lượng lớn kháng sinh.

Điều đáng mừng là có Chu Ân Lai xuất chúng lại vô cùng trung thành, cả nước vẫn "nắm cách mạng, thúc đẩy sản xuất", các cơ quan chính phủ vẫn tiếp tục vận hành. Đến lúc này, Mao Trạch Đông buộc phải coi Chu Ân Lai là đồng sự và chiến hữu mà ông tin cậy và phải dựa dẫm nhất.

Nhìn từ bề ngoài, vị trí của Chu Ân Lai lúc này chỉ đứng sau một mình Mao Trạch Đông, tình huống này hoàn toàn khác biệt so với thời kỳ đứng sau Lâm Báo. Khi Lâm Báo làm Phó thống soái, hắn có thể mạo truyền "thánh chỉ" để đưa ra những đề nghị và yêu cầu này nọ với Chu Ân Lai, trong khi Thủ tướng có việc đại sự gì muốn báo cáo với Chủ tịch cũng không thể qua mặt Lâm Báo. Bây giờ tình hình dường như đã thay đổi lớn, việc giải quyết các công việc trở nên đơn giản hơn nhiều.

Thực tế không phải vậy. "Tổ Cách mạng Trung ương" vẫn còn đó, và vẫn tham gia vào mọi quyết sách trọng đại. Hơn nữa, thái độ của Mao Trạch Đông đối với đám người "Tổ Cách mạng Trung ương" nhìn chung vẫn là bao che; có phê bình có ủng hộ, nhưng thái độ cơ bản là không cho phép phủ định.

Tình cảnh khó khăn của Thủ tướng nhanh chóng lộ rõ. Trong chuyến thăm Trung Quốc của Nixon, vì vấn đề "Thông cáo chung Thượng Hải", đám người "Tổ Cách mạng Trung ương" đã chỉ trích Thủ tướng suốt 12 ngày tại Trung Nam Hải, nói rằng ông không kịp thời báo cáo với Chủ tịch, là "Lý Hồng Chương", là "chủ nghĩa bán nước".

Khoảng thời gian đó, tâm trạng Thủ tướng rất kém; nét mặt u uất, buồn bã chán nản. Nhưng với tinh thần và phong cách nhất quán của mình, ông chưa từng chịu trút ra một chút oán hận hay cằn nhằn nào, mà im lặng nuốt ngược hết vào trong lòng. Vì đại cục của đảng và đất nước, ấm ức, u sầu và phẫn uất đều tự mình giữ lấy để âm thầm "tiêu hóa", sự tiêu hóa không tiếng động này chính là "nấm mốc Aspergillus flavus" dễ dẫn đến ung thư nhất.

Khi đó, Khang Sinh đã mắc bệnh ung thư bàng quang. Ông ta là Phó Chủ tịch Ban Chấp hành Trung ương Đảng, mọi việc hội ý của các bác sĩ điều trị, chữa bệnh cũng như sắp xếp sinh sống đều do một tay Chu Ân Lai chủ trì quan tâm. Mỗi khi bận rộn xong những việc lớn nhỏ của quốc gia, Chu Ân Lai luôn tìm cách nặn ra chút thời gian, kéo chiếc thân thể mệt mỏi đi thăm ông ta.

Trước sự chân thành và nhiệt tình của Chu Ân Lai, Khang Sinh buộc phải bày tỏ sự lễ độ nhất định. Thế nhưng, tư tưởng, tính cách, phẩm chất cùng trải nghiệm của ông ta hoàn toàn khác biệt với Chu Ân Lai, điều này đã quyết định khoảng cách tình cảm không thể hàn gắn giữa họ.

Mỗi lần gặp mặt, cái khuôn mặt phẳng lì vô hồn khó dò cùng ánh mắt âm trầm của Khang Sinh luôn khiến người ta sinh ra cảm giác khó chịu. Con người này có lẽ cả đời chẳng có mấy người bạn tâm giao thực sự. Tần Cối xấu hơn hắn, nhưng nghe nói Tần Cối còn có ba người bạn; hắn không bán nước như Tần Cối, nhưng chẳng ai có thể đến gần hắn nổi. Cái thân hình gầy guộc chỉ còn da bọc xương ấy, tổng thể mang lại cho người ta cảm giác giống như một cây gậy tày. Hắn thích tự khoe khoang mình là một thanh kiếm, nhưng mọi người đều cảm thấy hắn chẳng khác nào một gậy gỗ lớn.

Hắn có rất nhiều đồng đảng và tay sai, nhưng đồng đảng tay sai không phải là bạn bè; hoặc là xu nợ quyền thế, hoặc là đầu cơ trục lợi, hoặc là lợi ích nhất trí với nhau. Giống như mọi người thường nói: Chỉ có lợi ích nhất trí, không có tình hữu nghị bất biến.

Cả đời hắn đã tạo ra bao nhiêu vụ án oan, bức hại bao nhiêu cán bộ tốt? Không một ai có thể nói rõ. Ngay cả với những "chiến hữu" như Lâm Báo, Giang Thanh, Trần Bá Đạt, Trường Xuân Kiều, thái độ của hắn cũng không ngoại lệ. Ví dụ như vào tháng 8 năm 1975, Khang Sinh khi ấy đã bệnh nặng nguy kịch liền gọi Vương Hải Dung và Đường Văn Sinh - những người làm công tác liên lạc cho Mao Trạch Đông - đến trước giường bệnh, yêu cầu họ báo cáo với Mao Trạch Đông rằng: Giang Thanh và Trường Xuân Kiều trong lịch sử đều là phản bội. Đồng thời đưa ra người làm chứng. Chưa đầy 4 tháng sau, Khang Sinh qua đời. Một số tác phẩm "Tiểu sử" cho rằng đây là cú "chót lói chớp nhoáng" mang tính "đầu cơ" cuối cùng của ông ta, là vì phát hiện Mao Trạch Đông đã cảnh giác với việc Giang Thanh và đồng bọn nhúng tay quá sâu, mà Giang Thanh thì sớm muộn cũng tiêu đời. Lời nói này không chuẩn xác toàn diện, thậm chí còn gượng ép. Có lẽ có yếu tố này ư? Nhưng không nên quên rằng, bản chất Khang Sinh chính là kẻ hoang tưởng, cuồng tín, cuồng bức hại. Hắn không sớm không muộn, lúc sắp chết lại để lại câu "Giang Thanh và Trường Xuân Kiều trong lịch sử đều là phản bội", điều đó có sự cân nhắc về mặt chiến lược. Toàn bộ "Cách mạng Văn hóa" hắn đều là "cố vấn" cao cấp, hắn hiểu rằng khi đánh đổ "Lưu, Đặng, Đào" cùng một loạt cán bộ lão thành, vì chiến lược nên không thể động đến Giang Thanh và Trưởng Xuân Kiều. Ngay cả khi "đấu tranh" với Lâm Báo, lực lượng của những kẻ này vẫn cần phải dựa dẫm. Lúc lâm chung, hắn tự nhiên không muốn để lại "sự tiếc nuối lịch sử", những "phân tử" đối địch hắn đã tốn hết tâm cơ đánh đổ hết, chẳng còn đối thủ nào để đánh nữa, gậy cuối cùng của hắn liền không chút do dự, không chút khách khí mà giáng thẳng lên đầu đồng đảng.

Hắn hy vọng lịch sử sẽ viết thật đậm về hắn như một "sự hóa thân của kiếm và lửa", hy vọng để lại một "cuộc đời chiến đấu, cuộc đời không thỏa hiệp". Kết quả thì sao? Những gì để lại chỉ là hình ảnh ma quỷ của "gậy gộc và máu tươi", là sự hóa thân của kẻ hoang tưởng, cuồng tín và cuồng bức hại.

Những nhân vật bệnh hoạn như vậy trong đời không phải là không có, Khang Sinh chẳng qua chỉ là kẻ tiêu biểu hội tụ tất cả mà thôi.

Một kẻ "cuồng" như thế, liệu có thể đối xử tốt với Thủ tướng không? Tục ngữ có câu, không có bức tường nào gió không lọt qua. Có lần nhân viên y tế đã nhỏ giọng nói với tôi: "Trưởng vệ sĩ, bảo Thủ tướng ít đến thăm ông ta thôi."

"Sao thế?" Tôi hỏi.

"Mỗi lần Thủ tướng vừa đi khỏi chân trước, chân sau Khang Sinh liền mắng..." Y tá nhỏ giống như một con thỏ bị hoảng sợ, liếc nhìn ra phía sau và hai bên.

"Mắng cái gì?" Tôi cũng cảnh giác nhìn quanh tứ phía, hạ thật thấp giọng.

"Ông ấy, ông ấy," cái biểu cảm căng thẳng sợ hãi lại không kìm nén nổi đầy phức tạp của cô y tá nhỏ ấy đến nay vẫn còn sống động trong đầu tôi, "Ông ấy nói... Chu Ân Lai về mặt chính trị là không nhất trí với tôi. Lại còn nói... con người này chính là hữu khuynh."

Lúc đó tôi vừa tức giận lại vừa lo lắng, Chu Ân Lai vừa mới từ phòng bệnh của Khang Sinh bước ra, tôi liền đi theo sau nhỏ giọng nói: "Thủ tướng, có một tình hình bắt buộc phải báo cáo với Thủ tướng... Lên xe rồi tôi nói."

Ngồi lên xe "Hồng Kỳ", Thủ tướng bấm tấm kính cách âm lên, đoạn hỏi: "Tình hình gì thế?"

"Thủ tướng ơi, Khang Sinh ở sau lưng bàn tán lung tung về ngài kìa, nói ngài về mặt chính trị không nhất trí với ông ta, chính là hữu khuynh," tôi phẫn nộ báo cáo, "Ngài ngày nào cũng đến thăm, người ta có chào đón ngài đâu, còn để ý đến lão làm gì? Đừng đi nữa!"

Chu Ân Lai thản nhiên cười, ngả người tựa vào ghế ngồi, nhạt nhẽo căn dặn một câu: "Các cậu không được bàn tán lung tung, làm chủ nghĩa tự do là không tốt đâu."

Ông vẫn kiên trì đi thăm Khang Sinh, giống như chẳng có chuyện gì xảy ra vậy, và hoàn toàn không hề nói một câu bàn tán nào về Khang Sinh.

Đúng một tháng sau sự việc này, tức là vào tháng 5 năm 1972, Chu Ân Lai cũng được phát hiện mắc bệnh ung thư bàng quang.

Căn bệnh ung thư bàng quang của Khang Sinh đối với các bác sĩ chăm sóc sức khỏe của các vị lãnh đạo Trung ương lớn nhỏ đều là một tín hiệu cảnh giác. Bởi vì ung thư bàng quang khá đặc biệt, nếu khối u không mọc ở cửa ra vào của bàng quang thì bệnh nhân sẽ không có cảm giác gì, rất khó phát hiện từ sớm. Tất cả nhân viên y tế chăm sóc sức khỏe nói chung đều phải chú ý xem ăn uống sinh hoạt của đối tượng chăm sóc có thay đổi gì không, để nắm bắt những dấu vết khả nghi.

Do bệnh nhân ung thư bàng quang giai đoạn đầu không có cảm giác, ăn uống sinh hoạt không hề thay đổi, thế nên hoàn toàn phải dựa vào dữ liệu xét nghiệm để phán đoán.

Theo quy củ của công tác bảo vệ sức khỏe, đối với các nhà lãnh đạo Trung ương thì mỗi tháng phải xét nghiệm phân, nước tiểu và đờm một lần.

Ngày 11 tháng 5 năm 1972, tôi thông qua y tá đưa mẫu nước tiểu của Thủ tướng cho bác sĩ chăm sóc sức khỏe Tráng Tá Lượng. Ông là bác sĩ chăm sóc sức khỏe đời thứ ba của Thủ tướng. Người thứ nhất là Chu Thượng Giác, sau đó được điều đến Bệnh viện Bắc Kinh làm Chủ nhiệm khoa Nội; người thứ hai tên là Biện Chí Cường, sau làm Viện trưởng Bệnh viện Hữu nghị Trung - Nhật. Tráng Tá Lượng được điều đến bên cạnh Chu Ân Lai công tác vào tháng 8 năm 1965, đến chưa đầy một năm thì gặp ngay "Cách mạng Văn hóa"; Thủ tướng bận rộn ngập đầu, ông cũng bận rộn đến mức quên cả ăn ngủ.

Vừa cầm được mẫu nước tiểu, bác sĩ Tráng lập tức tiến hành xét nghiệm, phát hiện có ba, bốn hồng cầu. Nghe nói người cao tuổi nam giới, trong nước tiểu có một, hai hồng cầu thì vẫn được coi là bình thường, nhưng ba, bốn hồng cầu thì rõ ràng là quá nhiều rồi.

Có phải do xơ cứng mạch máu hoặc dị hình niệu đạo gây ra không? Có phải do sỏi bàng quang, khi đi tiểu lăn qua cọ xát ra máu không? Nhưng lỡ như là khối u... Ví dụ của Khang Sinh hãy còn rành rành ra đó, không thể xem thường được. Hai ngày sau, bác sĩ Tráng dùng từ ngữ thận trọng nói với Chu Ân Lai: "Thủ tướng, kết quả xét nghiệm mẫu nước tiểu hai hôm trước có chút không bình thường. Có lẽ niệu đạo xuất hiện dị hình hoặc sỏi, có lẽ hệ tiết niệu xơ cứng mạch máu, hoặc có nguyên nhân khác, cần thiết phải kiểm tra lại một lần nữa. Bởi vì kết quả xét nghiệm hai hôm trước chỉ là xét nghiệm thông thường, chưa làm kiểm tra tế bào học, lỡ như mọc thứ gì đó... Chi bằng xét nghiệm lại cho chắc ăn."

“Cậu đấy, nói nãy giờ toàn là lời vô nghĩa,” Chu Ân Lai hào sảng cười lớn: “Nói toẹt ra, chẳng phải là sợ mọc u đấy thôi? Ngày mai lấy.”

Lần xét nghiệm thứ hai, trong lúc làm xét nghiệm thông thường, đã vội vàng tiến hành kiểm tra tế bào. Kết quả kiểm tra đã đưa cho các chuyên gia của Bệnh viện Bắc Kinh, Bệnh viện Hợp Hòa, Bệnh viện 301 và Bệnh viện Ung thư xem, mọi người đều đồng nhất cho rằng đó là ung thư biểu mô chuyển tiếp bàng quang.

Những người biết chuyện đều chết lặng. Dường như không thể tiếp nhận hiện thực tàn khốc này, lại mang mẫu vật đến Thiên Tân, đến Thượng Hải... Ngày 18 tháng 5, kết luận phũ phàng cuối cùng cũng hoàn toàn được ấn định: Chính là ung thư bàng quang.

Thế là, "Tổ y tế Thủ tướng" được thành lập, do Ngô Giai Bình làm Tổ trưởng. Tuân theo lệ thường của Trung Quốc, tất cả mọi người đều thống nhất khẩu kính. Bác sĩ chăm sóc sức khỏe có thể nói nhiều hơn nhóm chuyên gia vài câu, nhưng cũng không thể nói lệch đi quá nhiều, điều này thực chất chỉ là tự lừa mình dối người. Thủ tướng ngay từ khi bắt đầu điều trị đã biết mình bị ung thư bàng quang, "chẳng qua chỉ là vấn đề kéo dài thời gian", vì để thấu hiểu tâm huyết của mọi người, ông cũng chưa từng làm lộ ra. Thầy thuốc và bệnh nhân cứ thế tâm sự ngầm với nhau, để lại cho đối phương một sự an ủi mơ hồ.

Thủ tướng nắm rõ trong lòng, không chỉ vì có kiến thức cơ bản về y tế, mà còn ở kinh nghiệm và kiến thức thông thường tích lũy được từ việc ông luôn quan tâm đến các cán bộ đau ốm lâu nay. Các lãnh đạo Trung ương đang đương chức sau khi mắc bệnh, việc thành lập tổ y tế và quan tâm chỉ đạo tổ y tế hầu như đều do Thủ tướng gánh vác trách nhiệm. Ngay cả những cán bộ đã bị đánh đổ hoặc gạt sang một bên cũng không ngoại lệ. Dù là bệnh ung thư tuyến tụy của Đào Trú hay ung thư ruột của Trần Nghị, hay việc điều trị và phẫu thuật của Bành Đức Hoài, Thủ tướng đều tự mình quan tâm, tự mình chỉ định sắp xếp nhân sự y tế và phẫu thuật, tự mình lắng nghe báo cáo y tế. Những đồng chí lão thành này không nghi ngờ gì đều đã phải chịu đựng những tổn thương chính trị nghiêm trọng cũng như tàn phá thể xác, nhưng nếu nói việc y tế và phẫu thuật có "cố ý trì hoãn và phá hoại" gì hay không, thì điều đó là không thỏa đáng. Chúng ta đã tận mắt chứng kiến tấm lòng tận tụy hết lòng vì công việc của Thủ tướng, quả thực dám lấy danh dự ra chứng minh với người nhà người chết và nhân dân cả nước rằng, tấm lòng chân thành của Thủ tướng có thể thấu trời xanh, có thể soi tỏ nhật nguyệt! Đối với những người bạn quốc tế, ông cũng dành một tấm lòng yêu thương trọn vẹn, Hồ Chí Minh, Nguyễn Lương Bằng, Enver Hoxha, Snow... đều là những người mà ông tự mình quan tâm đến công tác của tổ y tế.

Cuối năm đó, Thủ tướng từng kể cho chúng tôi nghe một chuyện. Nói là Đào Trúc lâm bệnh, nghi ngờ là ung thư. Mọi người đều giấu Đào Trúc, chỉ có Lão tổng Hạc sau khi nghe tin liền lập tức đi thăm Đào Trúc, vừa gặp mặt đã nói: "Nghe nói cậu bị ung thư à?" Đào Trúc đang không hiểu rõ bệnh tình của mình, nghe Lão tổng Hạc nói vậy liền ngây người ra. Lão tổng Hạc lại nói: "Cậu nghe tôi một câu. Nếu cuối cùng chẩn đoán không phải ung thư, thì mau chóng đi nghỉ ngơi điều dưỡng một chút, đừng để cơ thể kiệt quệ hoàn toàn, đây mới là vốn liếng của cách mạng. Nếu chẩn đoán chắc chắn là ung thư, tôi khuyên cậu đừng nằm lì ở đây nữa. Thời gian chẳng còn nhiều lắm, phải tranh thủ thời gian làm nhiều việc hơn thôi..."

Thái độ của Lão tổng Hạc đối với mối quan hệ giữa sinh mạng, bệnh tật và công việc không nghi ngờ gì mang tính khơi gợi rất lớn. Chu Ân Lai - người vốn dĩ được công nhận là "người bận rộn nhất thế giới" - đã bắt đầu nỗ lực cuối cùng để "tranh thủ thời gian làm nhiều việc hơn".

Sự nỗ lực này đã bắt đầu ngay trong tuần lễ từ khi phát hiện hồng cầu trong nước tiểu tăng lên cho đến khi chẩn đoán xác định là ung thư. Bác sĩ chăm sóc sức khỏe vô cùng có trách nhiệm, ngày nào cũng kiểm tra hồng cầu, đường cong không có xu hướng giảm xuống. Bác sĩ khuyên Chu Ân Lai nhân cơ hội này nghỉ ngơi một chút, tiến hành kiểm tra sức khỏe toàn diện; chúng tôi khuyên ông nhân cơ hội này ra ngoài điều dưỡng một thời gian, điều hòa lại cơ thể và tinh thần.

Chu Ân Lai không chịu. Khi nhìn các bác sĩ, ánh mắt ông u ám, điềm tĩnh, mang theo sự trầm ngâm và một nỗi bi thương nhạt nhòa, nhỏ giọng nài nỉ: "Các cậu đừng vội, hãy để tôi bận rốt nốt giai đoạn này đã. Hơn nữa, phát hiện ra ung thư thì có cách nào chứ? Tôi tuổi lớn thế này rồi, có thể bận thêm mấy ngày, xử lý thêm mấy việc là được rồi."

Thái độ này của Thủ tướng không chỉ là tất yếu của tinh thần làm việc quên mình nhất quán, cũng không chỉ chịu sự khơi gợi từ "lý thuyết" đó của Lão tổng Hạc, mà ở đây còn có yêu cầu của tình hình và lịch sử. Để nỗ lực giảm bớt và xóa bỏ những hỗn loạn và hậu quả xấu do "Cách mạng Văn hóa" mang lại, ông buộc phải nắm lấy bước ngoặt lịch sử xuất hiện sau sự kiện phản quốc của Lâm Báo. Cơ hội này qua đi là mất hẳn, nếu không kịp thời nắm bắt, lại không biết phải tốn bao nhiêu thời gian, trả giá lớn nhường nào mới có lại được bước ngoặt như thế này. Ông buộc phải nhân cơ hội này giơ cao ngọn cờ phê phán tư tưởng cực tả, cố gắng hết sức để Đảng và đất nước thoát khỏi nguy nan khốn đốn.

Nhiều người, thậm chí là một bộ phận đồng chí từng ở bên cạnh Thủ tướng, trong một khoảng thời gian khá dài trước đây rất thích nói rằng "Bè lũ bốn tên" đã trì hoãn gây rối việc điều trị cho Thủ tướng, khiến Thủ tướng không kịp thời nhập viện, không kịp thời phẫu thuật, không kịp thời... Xét về tâm trạng cừu hận thì có thể hiểu được, trong đấu tranh chính trị để tiếp tục khơi dậy sự phẫn nộ của quần chúng đối với "Bè lũ bốn tên" mà nói như vậy thì cũng không có gì đáng trách. Nhưng nhìn từ góc độ lịch sử, cách nói này không đứng vững được chân. "Bè lũ bốn tên" dẫu có tồi tệ đến đâu cũng không có bản lĩnh lớn nhường ấy. Ví dụ trong quá trình chuẩn bị triệu tập Đại hội Đại biểu Nhân dân toàn quốc lần thứ tư, Chu Ân Lai mang bệnh bay gấp tới Trường Sa, báo cáo với Mao Trạch Đông về các vấn đề sắp xếp nhân sự... Trước lúc lên đường, nhân viên y tế phát hiện đại phân của ông có máu ẩn, cần phải tiến hành kiểm tra điều trị ngay lập tức. Nguyên nhân không "kiểm tra điều trị ngay lập tức" không phải do "Bè lũ bốn tên" cố ý trì hoãn, "mưu hại Thủ tướng", mà là vì lợi ích tối cao của Đảng và Nhà nước, để trong thời điểm mấu chốt chuẩn bị triệu tập Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc lần thứ tư không để "Bè lũ bốn tên" thừa cơ cướp quyền nên Diệp Kiếm Anh đã bày tỏ "hiện tại không thể nhắc đến chuyện này", "đồng thời dặn đi dặn lại nhân viên y tế phải nghĩ mọi cách dù thế nào đi nữa cũng phải đảm bảo Chu Ân Lai bình an trở về". Đối với bệnh tình của mình, Thủ tướng cũng luôn giữ thái độ điều trị phải phối hợp với công việc, lấy công việc làm trọng. Ông đưa ra yêu cầu rõ ràng với nhân viên y tế: "Các cậu nhất định phải báo cáo bất cứ lúc nào sự tình bệnh tình của tôi một cách chân thực, bởi vì còn rất nhiều công việc cần phải bàn giao lại".

Đối với "Bè lũ bốn tên" mà nói, nếu Thủ tướng từ bỏ quyền lực và công việc, triệt để đi nghỉ ngơi chữa bệnh trái lại sẽ càng phù hợp với lợi ích chính trị của họ, đó là điều họ cầu còn không được. Bởi vì Chu Ân Lai đã trở thành "chướng ngại vật lớn nhất" để họ mưu đoạt quyền lực chính phủ.

Ở Liên Xô, Khrushchyov và những người khác cho dù không có bệnh thì cũng từng bị ép rời khỏi trung tâm quyền lực bằng lý do "lý do sức khỏe", Chu Ân Lai mặc dù quả thực "trọng bệnh quấn thân", "Bè lũ bốn tên" lại không thể ép ông rời đi bằng "lý do sức khỏe", đây là ý Đảng lòng dân hướng về, đồng thời cũng quyết định trực tiếp bởi thái độ của chính Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai.

Ngay từ năm 1965, khi phát hiện Chu Ân Lai mắc bệnh tim, Mao Trạch Đông đã quan tâm bảo ông "giảm bớt khối lượng công việc đi một chút, xem ít tài liệu đi một chút". Sau khi Thủ tướng mắc bệnh ung thư, Mao Trạch Đông lại nhiều lần khuyên ông "yên tâm dưỡng bệnh", "tiết chế lao lực, không được chủ quan", và hết lần này đến lần khác đề cử Đặng Tiểu Bình làm Phó Thủ tướng thứ nhất kiêm Phó Chủ tịch Đảng, Phó Chủ tịch Quân ủy kiêm Tổng tham mưu trưởng. Theo những gì tôi được biết và những chứng cứ hiện có thể thấy, người đầu tiên đề xuất thỉnh cầu Đặng Tiểu Bình tái xuất giang sơn chính là bản thân Mao Trạch Đông, chứ không phải "sự giới thiệu" của người khác, cũng không phải sự giới thiệu của Chu Ân Lai. Mặc dù Chu Ân Lai hy vọng Đặng Tiểu Bình tái xuất, nhưng quyết sách nhân sự trọng đại nhạy cảm nhường này, ngoại trừ Mao Trạch Đông ra, không ai dám là người đầu tiên đề xuất cả. Chu Ân Lai chỉ viết thư bày tỏ với Mao Trạch Đông: "Tích cực ủng hộ đề nghị của Chủ tịch cử đồng chí Tiểu Bình làm Phó Thủ tướng thứ nhất, kiêm cả Tổng tham mưu trưởng."

Thái độ của Chu Ân Lai đối với thể trạng bệnh tật của mình trong thư là: "Tình hình cơ thể tôi đã tốt hơn nhiều so với khi gặp Chủ tịch vào ngày 17 tháng 7, chỉ là hơi yếu một chút, nếu tháng 12 có thể họp Đại hội đại biểu nhân dân, nhất định có thể chống đỡ nổi."

Tôi đi theo Thủ tướng đến Trường Sa, báo cáo với Chủ tịch về tình hình chuẩn bị Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc lần thứ tư, Mao Trạch Đông đã hoàn toàn ủng hộ Chu Ân Lai.

Ở lại Trường Sa 5 ngày, tâm trạng Thủ tướng vô cùng phấn khởi, như đã kể ở trên, mặc dù vẫn luôn đi ngoài ra máu, ông vẫn tổ chức sinh nhật cho Chủ tịch Mao, cạn một chén rượu. Sau này mới biết, Chủ tịch Mao trong cuộc trò chuyện có ba nội dung quan trọng. Một là khuyên Thủ tướng "yên tâm dưỡng bệnh"; hai là một lần nữa khẳng định Đặng Tiểu Bình là "nhân tài hiếm có, tư tưởng chính trị vững vàng"; ba là phê phán "Giang Thanh có dã tâm".

Nếu nói "Bè lũ bốn tên" tức giận vì Thủ tướng bệnh nặng vẫn không chịu rời khỏi trung tâm quyền lực chính trị, nên đã áp dụng thái độ "đã ngươi nắm quyền không buông, vậy thì đẩy việc lại cho ngươi làm", điều đó vẫn có thể lý giải được. Thế nhưng, trong cuộc đọ sức và quyết chiến giữa hai lực lượng chính trị lớn, không thể đơn giản quy những mâu thuẫn và đấu tranh phức tạp thành việc "Bè lũ bốn tên" "gây rối vô cớ", "trì hoãn phá hoại" công tác điều trị của Chu Ân Lai. Cách nói đơn giản này không thể phản ánh tinh thần quên mình kiên trì công việc của Thủ tướng; tinh thần chủ động chiến đấu không ngừng nghỉ khi sự sống vẫn còn, cùng tinh thần ngoan cường kiên trì đấu tranh đến phút cuối cùng vì lợi ích căn bản của Đảng và nhân dân.

Quá trình chiến đấu và điều trị trước khi Thủ tướng qua đời, tôi cảm thấy có thể chia thành ba giai đoạn. Đây là để tôi thuận tiện kể lại, chứ không phải "tiêu chuẩn" khách quan nào tự cho là đúng.

Giai đoạn thứ nhất là từ sau sự kiện Lâm Báo phản tặc cho đến ngày 1 tháng 6 năm 1974, Thủ tướng buộc phải chia tay Tây Hoa Thử nơi ông đã làm việc suốt 25 năm, chuyển vào Bệnh viện 305, và tiến hành ca phẫu thuật đầu tiên ngay trong ngày hôm đó.

Giai đoạn thứ hai là từ ngày 1 tháng 6 năm 1974 đến cuối tháng 10 năm 1975, đây là 1 năm 5 tháng cuối cùng ông thực tế đảm nhiệm chức vụ Thủ tướng, 1 năm 5 tháng đem toàn bộ tâm can hiến dâng cho Đảng, đất nước và nhân dân.

Giai đoạn thứ ba từ cuối tháng 10 năm 1975 đến ngày 8 tháng 1 năm 1976, đây là hơn hai tháng mà ông không tài nào rời khỏi giường bệnh để đứng dậy được nữa; trong khoảng thời gian này ông không cho phép người ta gọi mình là Thủ tướng nữa. Những gì ông có thể làm trong khoảng thời gian này chỉ là dặn dò người đi sau và tiến hành cuộc đấu tranh cuối cùng với cơn đau ung thư của chính mình... Dù dung nhan tôi có tiêu tụy, thiên hạ ắt sẽ ấm no. Xác định Thủ tướng mắc bệnh ung thư bàng quang là ngày 18 tháng 5 năm 1972; thực tế mắc bệnh ung thư tự nhiên còn sớm hơn thế. Sự kích thích của sự kiện Lâm Báo đối với Mao Trạch Đông là vô cùng to lớn, sự kích thích đối với Chu Ân Lai cũng lớn lao không kém. Trong lúc họ dùng sự điềm tĩnh kiên định của những nhà chính trị lớn để đối mặt với hiện thực, có trật tự xử lý sự kiện này, ổn định cục diện, trấn an lòng dân, thì trạng thái thể xác và tinh thần của họ đều có những biến đổi vi tế. Tôi đoán chừng, vào lúc Chủ tịch xảy ra cơn ngất lịm đột ngột, rất có thể trong bàng quang của Thủ tướng đã có tế bào xảy ra biến đổi ác tính.

Chu Ân Lai vốn luôn thận trọng tỉ mỉ, trong khoảng thời gian đó đã trở nên đa nghi; không chỉ thận trọng tỉ mỉ, thậm chí có thể nói là cẩn trọng đến mức tiểu tiết. Về mặt này, ngay cả các đồng chí trong tổ máy bay chuyên cơ cũng cảm nhận được.

Chưa đầy một tháng sau khi sự kiện Lâm Báo xảy ra, Hoàng đế Ethiopia Haile Selassie I đến thăm nước ta. Ngày 10 tháng 10, Thủ tướng tháp tùng ông ta đi tham quan và thăm hỏi ở miền Nam.

Trước đây, mỗi khi chuyên cơ cất cánh, cơ trưởng sẽ báo cáo với Thủ tướng về đường bay, thời gian, thời tiết, tình trạng máy bay xong, Thủ tướng sẽ bắt tay với các đồng chí trong tổ bay, hỏi thăm một tiếng rồi mới yên tâm lên máy bay.

Lần này thì khác. Lắng nghe báo cáo xong, ông không yên tâm hỏi: "Máy bay đã kiểm tra chưa?"

"Đều kiểm tra rồi ạ."

"Bình thường chứ?"

"Bình thường."

"Không phát hiện vấn đề gì chứ?"

"Không có vấn đề gì, đều bình thường."

"Đã bay thử chưa?"

"Đã bay thử rồi ạ."

"Đã kiểm tra lại còn bay thử rồi chứ?" Thủ tướng lặp đi lặp lại gặng hỏi.

"Cháu đã trực tiếp kiểm tra bay thử rồi ạ." Cơ trưởng Trương Thụy Ngải lái chuyên cơ cho Thủ tướng từ năm 1954 đến nay, chưa từng thấy Thủ tướng không yên tâm như thế bao giờ. Bản thân tôi đi máy bay cùng Thủ tướng, há chỉ trăm lần, gặp nguy hiểm trên không cũng phải đến bảy, tám lần, càng chưa từng thấy ông không yên tâm như vậy. Ông lại hỏi thêm một câu: "Các cậu đều là đảng viên chứ?" Nhận được câu trả lời khẳng định ông mới bước lên máy bay.

Khi chuyên cơ bay qua sông Dương Tử, Trương Thụy Ngải báo cáo rằng: "Thủ tướng, sắp qua sông Dương Tử rồi."

Thủ tướng vẫn luôn nhìn chằm chằm xuống phía dưới đường bay. Trước đây hễ gặp nguy hiểm, người không yên tâm, căng thẳng đều là tôi. Tôi luôn muốn tìm cơ trưởng để hỏi cho ra lẽ, còn Thủ tướng thì lúc nào cũng tin tưởng một trăm phần trăm mà ngồi vững không nhúc nhích. Tôi nhớ hai năm trước Thủ tướng cùng Diệp Soái đi Hà Nội viếng Hồ Chí Minh, chuyên cơ vừa cất cánh không lâu liền đi vào vùng mưa bão, sấm chớp rực lửa chiếu rọi bầu trời đỏ rực, máy bay giống như một quả cầu lửa đang cháy. Tôi bất an muốn tiến lên phía trước nhắc nhở Trương Thụy Ngải vài câu, Thủ tướng liền xua tay ngăn lại: "Đừng đi quấy rầy người ta, Thụy Ngải bọn họ sẽ có cách thôi."

Lần này thì ngược lại. Bay êm ru bốn bề phẳng lặng, tôi yên tâm một trăm phần trăm, còn Thủ tướng lại hoài nghi nhìn xuống phía dưới không ngớt.

"Có phải qua sông Dương Tử không?" Thủ tướng nhìn xuống dưới, đăm đăm nhìn Trương Thụy Ngải: "Sao tôi không nhìn thấy sông Dương Tử nhỉ?"

"Đấy ạ, thấy chưa? Ở đằng kia kìa!" Trương Thụy Ngải giúp Thủ tướng tìm thấy đoạn sông Dương Tử rộng lớn đổ ra biển ở phía dưới, mấy người đều phụ họa theo nói là đã nhìn thấy.

"Thụy Ngải này, đây có phải sông Dương Tử không?" Vẻ hoài nghi trên mặt Thủ tướng khiến tôi cũng hoang mang theo, không lẽ đó là vịnh biển hay con sông nào của nước ngoài? Giọng Thủ tướng đầy vẻ bất an: "Tôi nhìn thấy không giống lắm đâu!"

"Không sai đâu Thủ tướng, là sông Dương Tử ạ," Trương Thụy Ngải vội vàng lấy bản đồ đưa cho Thủ tướng: "Ngài đối chiếu xem, đoạn mà chúng ta đang nhìn thấy chính là đoạn này..."

Thủ tướng cầm bản đồ, dưới sự chỉ dẫn của Trương Thụy Ngải, đối chiếu một hồi lâu mới hơi yên tâm gật đầu: "Ồ, là sông Dương Tử..."

Thường nghe bác sĩ nói, sự thay đổi của cơ thể sẽ phản ánh lên tinh thần; sự thay đổi tinh thần cũng sẽ ảnh hưởng đến sự thay đổi của cơ thể. Tôi tin lời nói này.

Chưa đầy nửa năm sau sự việc này, bác sĩ liền phát hiện tế bào ung thư trong nước tiểu của Thủ tướng. Phát hiện này nếu đặt lên người khác, có lẽ sẽ mang lại sự chán nản; thế nhưng đặt lên người Thủ tướng, nó lại giống như được tiêm một mũi kích thích, ông lao vào công việc với một tinh thần quên mình chưa từng có.

Từ ngày 18 tháng 5 năm 1972 khi chẩn đoán xác định ung thư, cho đến ngày 1 tháng 6 năm 1974 khi nhập viện Bệnh viện 305 để phẫu thuật, Chu Ân Lai đã làm việc liều mạng hoàn toàn quên mình như thế nào?

Một ngày đầu tháng 6 năm 1972, Chu Ân Lai đã hơn 30 tiếng đồng hồ không chợp mắt. Rốt cuộc đã xử lý bao nhiêu văn kiện, tiếp đón bao nhiêu người? e là thư ký cũng không tính nổi.

Hơn một giờ đêm, có lẽ vị lão nhân gia ấy nên nghỉ ngơi một lát rồi, thư ký lại nhìn đồng hồ nhắc nhở: "Thủ tướng, còn 14 phút nữa."

"Ừm, các cậu chuẩn bị đi, tôi cạo râu cái đã." Tôi nhìn thấy khi Chu Ân Lai đứng dậy đã vô cùng chật vật, phải dùng hai tay chống xuống mới đứng lên được; đôi tay ông run rẩy không ngừng, cơ thể lảo đảo một cái mới đứng vững, sau đó dùng hết sức bình sinh bước đi với dáng đi nhanh nhẹn vốn có để vào phòng vệ sinh.

Hồi đó, việc Thủ tướng phát hiện tế bào ung thư vẫn chỉ giới hạn trong một phạm vi rất nhỏ người biết, ngay cả phần lớn nhân viên công tác bên cạnh chúng tôi cũng không rõ; chỉ biết là có bệnh, chứ không rõ rốt cuộc là bệnh gì? Càng không hề có bất kỳ suy nghĩ hay dự cảm nào về "căn bệnh nan y". Đối với việc sắp xếp hoạt động hằng ngày của Thủ tướng, vẫn nghiêm ngặt gấp gáp như mấy chục năm qua, tính toán thời gian bằng từng phút từng giây.

Thủ tướng muốn cạo râu, điều đó cho thấy lại có hoạt động đối ngoại. Ông chú ý đến sự gọn gàng của trang phục, các chương trước đã có bài viết chuyên đề về việc này, đó là việc giữ gìn suốt mấy chục năm như một, bởi vì điều này đại diện cho gương mặt và trạng thái tinh thần của người Trung Quốc. Trước đây cạo mặt, hoặc là mời thợ cắt tóc Chu sư mưu của Khách sạn Bắc Kinh, hoặc là tự mình dùng dao cạo an toàn để cạo mặt. Bước vào thập niên 70, vì tay ngày càng run dữ dội nên Thủ tướng ít dùng dao cạo nữa, mà dùng nhiều hơn là dao cạo râu điện. Thấy thời gian chẳng còn lại bao nhiêu, xem chừng Thủ tướng lại không kịp ăn cơm rồi, tôi bèn đi gọi điện thoại cho Lý Duy Tín - người phụ trách công tác chiêu đãi.

Trước kia, hễ Thủ tướng không kịp ăn cơm, chúng tôi liền gọi điện cho Lý Duy Tín, nhờ anh ấy chuẩn bị một cốc bột ngô hồ hoặc mấy chiếc bánh bao nhân chay, cầm theo ăn trên đường. Lần này cân nhắc tình trạng sức khỏe của Thủ tướng, hơn 30 tiếng không nghỉ ngơi, khẩu vị chắc chắn là kém. Tôi liền bảo Lý Duy Tín chuẩn bị một bát mì canh chay. Dự tính ăn mấy thứ có nước có canh sẽ thấy dễ chịu hơn một chút.

Gọi điện xong cho Lý Duy Tín, tôi tiếp tục điều xe. Khi đến văn phòng mời Thủ tướng xuất phát, trong ngoài phòng đang nhốn nháo tìm người: "Thủ tướng đâu? Ai thấy Thủ tướng chưa?"

Thủ tướng "mất tích" rồi! Đang lúc hơi hoảng loạn, bỗng có người nói: "Ơ kìa, chẳng phải Thủ tướng nói muốn cạo râu đó sao?"

Nếu Thủ tướng dùng dao cạo râu điện thì sẽ không dây dưa lâu thế này, bởi vì ông thường cầm dao lên xe, tiện thể cạo râu trên xe luôn. Nghĩ đến râu của Thủ tướng vừa nhiều vừa cứng, chỉ cần dài ra một chút là máy cạo râu điện không cạo nổi nữa, tôi vội vàng tìm đến phòng vệ sinh. Có lẽ ông thấy máy cạo râu điện cạo không đứt nên lại dùng dao cạo an toàn chăng... Tôi đi ở phía trước, theo sau là mấy người. Khoảnh khắc đẩy cửa bước vào, tất cả mọi người đều sững sờ; không nói nổi, không động đậy nổi, thậm chí hô hấp cũng ngưng trệ. Hỡi ôi, Thủ tướng của chúng ta ơi! Dưới bàn tay trái buông thõng của ông là một chiếc khăn mặt; cánh tay phải hơi cong của ông, trong tay vẫn hờ nắm chiếc dao cạo còn dính bọt xà phòng và chân râu, ông cứ thế gục nghiêng người trước tấm gương mà ngủ thiếp đi! Gương mặt tuấn tú của ông từng khiến tất cả người Trung Quốc tự hào, giờ đây lại trở nên hốc hác ngả vàng đến thế; đôi lông mày của ông vẫn uy vũ như ngày nào, đôi môi vẫn hé mở sự hiền hậu và nhân từ, thế nhưng hốc mắt ông lại trũng sâu, trũng thật sâu xuống...

Chúng tôi nhìn nhau ngơ ngác, dùng ánh mắt run rẩy nhắc nhở lẫn nhau: Đừng phát ra tiếng, cũng đừng động đậy, hãy để Thủ tướng ngủ thêm mấy phút, dẫu chỉ là ngủ thêm mấy giây... Thế nhưng, tâm huyết cứ cuồn cuộn trào lên dâng nghẹn ở cổ họng. Có người lấy tay che mặt, có người liên tục chớp mắt nhìn lên; chúng tôi chỉ có thể để dòng nước mắt lén lủi quay vòng trong khóe mi, để dòng nước mắt thầm lặng tuôn chảy vào trong tim.

Cả một phòng người cứ lặng ngắt như tờ chết lặng trong khoảnh khắc ấy, hai bả vai Chu Ân Lai khẽ run lên, đôi chân mất đi điểm tựa đột ngột khụy xuống, tôi vội vàng lao lên một bước đỡ lấy để ông không bị ngã nhào.

"Ái chà," một tiếng gọi khẽ của Chu Ân Lai vang lên, đôi mi mắt nhấc bổng lên. Ông cảm nhận được một phòng người nhiều hơn là nhìn thấy một phòng người, vừa dùng khăn mặt lau đi bọt xà phòng trên mặt, vừa dùng sức day day hai mắt, miệng lầm bầm: "Hỏng bét, sao tôi lại ngủ quên mất thế này..." Ông liếc nhìn đồng hồ, vội vã bước ra ngoài: "Trễ rồi, trễ rồi, lần này tại tôi."

“Thủ tướng!” Chúng tôi nhỏ giọng gọi rồi đuổi theo, lại không dám đuổi sát đến trước mặt ông, cứ bám theo sau lưng ông như cái đuôi.

Bởi vì chúng tôi đang rơi lệ...

Đến khu nhà số 6 mới, các đồng chí Hàn Niệm Long và những người khác đã đợi sẵn ở đó, bước lên đón Thủ tướng để báo cáo tình hình. Lúc này, Chu Ân Lai dùng sức xoa bóp mặt mình, khuôn mặt ngả vàng ấy kì tích khôi phục lại chút sắc hồng và vẻ rạng rỡ trẻ trung trong chốc lát. Tôi đã sớm phát hiện ra bí mật này: Chỉ có công việc mới có thể khiến Thủ tướng trẻ ra.

Lý Duy Tín nhẹ nhàng bước đến bên cạnh Chu Ân Lai: "Thủ tướng, ăn bát mì đi nhé? Đã chuẩn bị sẵn sàng cho ngài rồi ạ."

"Không ăn nữa." Giọng Thủ tướng nặng nề nói, mang theo sự mệt mỏi tựa như tiếng thở dài. Đôi lông mày uy vũ của ông nhướng lên.

Nhỏ giọng nói: "Cậu giúp tôi nghĩ cách xem, liệu có mua được hai viên kẹo cà phê không?"

"Vâng, thưa Thủ tướng." Lý Duy Tín vội vã bước đi, chẳng bao lâu sau đã cầm về hai viên kẹo cà phê.

Khi Thủ tướng bóc vỏ kẹo, tôi nhìn thấy rõ mồn một ngón tay Thủ tướng run rẩy dữ dội, suýt chút nữa làm rơi viên kẹo xuống đất. Lúc tôi muốn giúp một tay, ông cuối cùng cũng bóc được vỏ kẹo, bỏ kẹo vào miệng. Tôi nhìn thấy rõ ràng khóe miệng Hàn Niệm Long ở đối diện giật giật mấy cái, khóe mắt đỏ bừng lên, ngậm ngùi quay phắt đầu đi như dòng nước chảy.

Tôi cũng cúi thấp đầu xuống, sợ Thủ tướng nhìn thấy những giọt nước mắt chực trào ra khỏi khóe mi của tôi. Tôi biết Thủ tướng chưa từng ăn kẹo bao giờ, lần này ăn liền hai viên, là vì cà phê có thể giúp tỉnh táo lại.

Cuộc hội đàm bắt đầu, là hội đàm với Thủ tướng Việt Nam Phạm Văn Đồng. Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam Lê Duẩn và Thủ tướng Phạm Văn Đồng bắt đầu thăm nước ta từ ngày 4 tháng 6 năm 1973, một mặt vừa muốn viện trợ mặt khác lại vừa gây mâu thuẫn; chúng ta một mặt không tiếc hy sinh dân tộc lớn nhất để ủng hộ cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước của họ, một mặt vẫn phải nghe những lời oán trách của họ. Đây là hiện trạng quan hệ Trung - Việt sau khi Hồ Chí Minh qua đời. Báo chí nước ngoài lúc bấy giờ bình luận rằng, Lê Duẩn là "phái thân Xô".

Trong cuộc hội đàm, phía Việt Nam liên tục đưa ra điều kiện, vừa mới đạt được nhất trí, họ lại lật lọng tăng thêm điều kiện, giống như việc chúng ta viện trợ cho họ không những phải vô điều kiện, mà còn phải thỏa mãn vô hạn mọi thứ.

Cuộc hội đàm vô cùng gian nan. Chu Ân Lai liên tục uống trà, nhưng ông ngày càng không thể che giấu được sự mệt mỏi tột cùng sau khi đã vắt kiệt tâm huyết, nhân lúc Lý Duy Tín châm nước, ông nhỏ giọng căn dặn: "Đưa cho tôi một chiếc khăn mặt ẩm."

Nữ nhân viên phục vụ nhanh chóng dùng khay mang khăn mặt ẩm tới. Chu Ân Lai cầm lấy khăn mặt, nhẹ nhàng giũ ra, lót ở bàn tay phải, dùng sức lau mặt, lặp đi lặp lại lau chùi xoa bóp ở vùng trán và hốc mắt, sau đó đặt lại lên khay, khàn giọng nói: "Cảm ơn."

Ánh mắt nữ nhân viên phục vụ lướt qua gương mặt Chu Ân Lai, cô không dám nhìn lâu. Gương mặt vừa được Chu Ân Lai lau qua lại khôi phục vẻ rạng rỡ, nhưng cái vẻ rạng rỡ đẫm nước ấy có bao nhiêu là nước, lại có bao nhiêu là mồ hôi? Khi ông dùng sức xoa bóp trán, ông đã phải chật vật nhường nào để ép buộc tìm kiếm gom góp lại chút máu và hơi ấm sót lại cuối cùng từ từng tế bào trên khắp cơ thể! Khóe miệng nữ nhân viên phục vụ mím lại, nhanh chóng hạ thấp mi mắt lùi ra ngoài, cô đang kìm nén thật chặt những giọt nước mắt của chính mình.

Chưa đầy 10 phút sau, Chu Ân Lai lại dùng ánh mắt ra hiệu đòi khăn mặt. Ông thường dùng ánh mắt để chỉ huy điều động nhân viên công tác, từ lâu đã hình thành sự ăn ý ngầm. Khi nữ nhân viên phục vụ mang khăn mặt lên lần nữa, ông nhỏ giọng nài nỉ: "Lấy cái nóng vào, nóng hơn một chút."

Lần thứ ba khăn mặt nóng được đưa lên. Chu Ân Lai vừa lắng nghe sự luyên thuyên không dứt của Phạm Văn Đồng, vừa dùng sức áp chặt chiếc khăn mặt nóng lên trán, chốc lát sau, nhanh chóng và mạnh mẽ chà xát vài cái trên mặt, trả khăn mặt lại cho nhân viên phục vụ, nhỏ giọng căn dặn: "Nóng thêm chút nữa, phải dùng nước sôi."

Nữ nhân viên phục vụ vừa lùi ra chưa bao lâu, liền nghe thấy giọng nói của Chu Ân Lai. Giọng hội đàm của ông với Phạm Văn Đồng trước sau vẫn thanh tao trôi chảy như vậy, câu nào phản ứng cũng nhạy bén, chữ nào cũng trúng phóc bản chất vấn đề.

Thế nhưng tất cả nhân viên công tác chúng tôi lại ngày càng bất an, trong lòng oán trách Phạm Văn Đồng cứ nói mãi không thôi, không thèm nhìn xem Thủ tướng của chúng ta đã mệt mỏi thành cái dạng gì rồi sao? Hễ còn chút tinh thần nào, sao đến mức 10 phút lại phải dùng khăn mặt nóng lau mặt một lần? Nhưng chúng tôi không được bàn tán, chỉ là truyền cho nhau những ánh mắt lo lắng bất an. Đúng lúc này, nữ nhân viên phục vụ bước tới, nhỏ giọng báo cáo với Lý Duy Tín: "Thủ tướng muốn khăn nước sôi..."

Lý Duy Tín cắn chặt môi dưới, cái giọng vang như chuông đồng của một đại hán Sơn Đông vậy mà lại trở nên dịu dàng như giọng của một thiếu nữ: "Vậy thì dùng đi, dùng nước sôi... dùng nước sôi tráng khăn mặt vào... hả?"

Nữ nhân viên phục vụ từ đầu đến cuối không hề ngẩng đầu lên, nhìn chằm chằm vào mũi giày của mình lầm bầm: "Lại, lại tìm thêm một người nữa mang khăn lên đi."

"Sao thế?"

"Em, em không chịu nổi nữa..." Nữ nhân viên phục vụ khóc. Xung quanh lập tức vang lên một tiếng nức nở.

Lý Duy Tín hít hít mũi, dùng sức chớp chớp đôi mắt đang ửng đỏ, xua đi những giọt nước mắt, yết hầu chuyển động, cuối cùng thở ra được một hơi, dùng một thứ giọng mũi thì thầm vô cùng dịu dàng vô cùng giàu cảm xúc nói: "Nói nữa, nói nữa là tôi đánh đấy... mau đi đi."

Trong phòng phục vụ, hai nữ nhân viên phục vụ dùng nước sôi sùng sục để tráng khăn mặt cho Chu Ân Lai, hơi nước bốc ngút ngàn đọng lại trên hàng mi, trong khóe mắt lại có những giọt châu rưng rưng, bưng khăn mặt nhìn về phía phòng họp, dưới ánh đèn trông lấp lánh muôn màu. Chu Ân Lai trong lúc lắng nghe Phạm Văn Đồng phát biểu, đã giũ chiếc khăn mặt đang tỏa ra hơi nóng bức người ra, áp sát vào trán, hốc mắt, má, cổ của mình... Sau khi buông khăn mặt xuống, liền bắt đầu trả lời câu hỏi, giải thích tình hình, trình bày đạo lý.

Cuộc hội đàm kéo dài từ 2 giờ đêm cho đến tận khi mặt trời mọc rực rỡ. Trong suốt thời gian đó, cứ cách 10 phút thì nhân viên phục vụ lại mang lên một chiếc khăn mặt được tráng qua nước sôi, đây là một cảnh tượng công tác mà hơn chục đồng chí có mặt lúc bấy giờ nhìn đồng hồ nắm bắt, tận mắt chứng kiến, có thể hoàn toàn làm chứng.

"Được rồi, đừng tráng nữa." Lý Duy Tín dặn dò vào trong phòng phục vụ: "Thủ tướng sắp đi rồi, các cậu... sao thế này, các cậu, sao thế này?"

Hai nữ nhân viên phục vụ không hề buông công việc trong tay xuống như thường lệ, đuổi theo ra ngoài tiễn Thủ tướng rời đi. Hai người họ buông khăn mặt xuống, đặt bình nước sôi xuống, đối mặt cúi đầu đứng lặng, mỗi người đưa hai tay ra thẫn thờ ngẩn ngơ.

“Bệnh gì thế chứ, các cậu đang bị làm sao thế này...” Lý Duy Tín bước đến gần hai bước, đột ngột khựng lại. Đôi bàn tay non mềm như măng của hai thiếu nữ, giờ đây đỏ bừng lên giống như loại củ cải đỏ nhỏ ở quê hương anh ta, trên ngón tay và rìa lòng bàn tay phồng rộp lên một chuỗi bọng nước nhỏ trong suốt sáng lấp lánh, hơn nữa còn phản chiếu ánh sáng lấp lánh.

“Ái chà, phồng rộp nhiều nước thế này cơ à,” Lý Duy Tín nhíu mày, anh ta không giỏi dùng những lời ân cần để nói chuyện với con gái lắm, có chút ấp úng: "Các, các cậu vất vả rồi, c-cũng là vì công việc thôi mà..."

Hai nữ nhân viên phục vụ vẫn bất động nâng đôi bàn tay lên, đôi tay đang run rẩy, khóe mắt đang run rẩy, đôi môi cũng đang run rẩy.

"Thủ tướng..."

Một tiếng gọi khẽ đầy bi thương, tiếng khóc bị kìm nén bấy lâu của hai nữ nhân viên phục vụ thoát khỏi sự trói buộc của cổ họng, ào ạt lấp đầy phòng phục vụ, truyền vào phòng họp trống trải, vang vọng mãi không thôi. Thế là, Lý Duy Tín - một đại hán Sơn Đông nặng 170 cân cũng cúi đầu khóc nức nở, không một ai có mặt ở đó là không đầm đìa nước mắt...

Ngày 12 tháng 6, Thông cáo chung Trung - Việt được công bố.

Sau khi đoàn đại biểu Đảng và Chính phủ Việt Nam đi rồi, tình hình công tác của Thủ tướng đã được Mao Trạch Đông hay biết. Ngày 20 tháng 6, Đại tỷ Đặng Viện truyền đạt "chỉ thị tối cao" đó cho toàn thể nhân viên công tác chúng tôi:

Xin đồng chí Ân Lai tiết chế lao lực, không được chủ quan; Chu Ân Lai đã "tiết chế lao lực" như thế nào? Cảnh tượng đó viết ba cuốn sách cũng không viết hết. Nhìn từ lịch công tác của Thủ tướng và nhật ký của chúng tôi là có thể thấy được tình hình cơ bản.

Từ ngày 1 tháng 1 đến ngày 1 tháng 6 năm 1974, 5 tháng trước thềm nhập viện này, ngoại trừ thời gian đến bệnh viện kiểm tra bệnh tình và điều trị ra, tổng cộng ông mang bệnh làm việc 139 ngày. Trong 139 ngày này, số ngày làm việc trên 18 tiếng có tới 130 ngày, 9 ngày còn lại không ngày nào là không vượt quá 10 tiếng.

Nếu tính bằng giờ, 5 tháng mang bệnh làm việc của Thủ tướng còn dài hơn toàn bộ thời gian làm việc trong một năm của một cán bộ bình thường áp dụng chế độ làm việc 8 tiếng.

Chính vì nguyên nhân này, nhật ký của chúng tôi không thể ghi theo một ngày của tự nhiên, mà chỉ có thể ghi theo "một ngày của Chu Ân Lai".

Một ngày của Chu Ân Lai dài bao nhiêu? Không thể nói chắc chắn được. Lấy ngẫu nhiên 3 ví dụ trước khi ông nhập viện: Từ 4 giờ sáng ngày 9 tháng 2 năm 1974 đến 3 giờ 45 phút sáng ngày 12 tháng 2 năm 1974:

... Đến đêm ngày 11, ông vẫn không thể nghỉ ngơi, buổi tối lại sắp xếp thêm mấy cuộc họp. Khi cuộc họp thứ hai bắt đầu, cuối cùng ông cũng mệt quá phát bệnh, bèn đứng dậy dùng tựa ghế tì vào bụng tiếp tục nghe báo cáo. Mọi người không biết ông đã liên tục làm việc gần 80 tiếng đồng hồ, liền mời ông ngồi xuống nghe. Ông thấp giọng nói: "Tôi không ngồi được đâu, hễ ngồi xuống là sẽ ngủ thiếp đi ngay..." Từ 4 giờ chiều ngày 6 tháng 3 năm 1974 đến 12 giờ rưỡi trưa ngày 7 tháng 3 năm 1974:

... Sau khi làm việc 12 tiếng, ông xuất hiện triệu chứng thiếu oxy, thể lực thực sự không chống đỡ nổi nữa, bèn nằm lên giường thở oxy, vừa thở oxy vừa phê duyệt văn kiện suốt 9 tiếng rưỡi...

Từ 4 giờ chiều ngày 6 tháng 5 đến 4 giờ rưỡi sáng ngày 8 tháng 5 năm 1974:

Sau khi làm việc liên tục 18 tiếng, ông vừa nằm xuống được 40 phút thì đã bị gọi đến Điếu Ngư Đài... Sau đó lại làm việc hơn 10 tiếng nữa, cho đến tận 4 giờ rưỡi sáng ngày 8.

Ông lại xuất hiện triệu chứng thiếu oxy nghiêm trọng, đây đã là lần thứ 4 rồi...

Cuộc đời Chu Ân Lai có thể nói đều trôi qua trong khối lượng công việc lớn liên tục như thế, vốn chẳng có gì lạ lẫm. Thế nhưng 5 tháng của năm 1974 này lại không giống, bệnh tình của ông đã vô cùng nghiêm trọng, mỗi ngày đi ngoài ra một lượng lớn máu, lúc nhiều có thể đạt tới hàng trăm cc, giống như đi ngoài trực tiếp ra nước máu vậy, nhìn vào vô cùng chấn động tâm can, không kìm được nước mắt. Ông ở vào độ tuổi cổ lai hi cứ thế vừa truyền máu thở oxy vừa đi ngoài ra máu mà kiên trì khối lượng công việc mà người khỏe mạnh không tài nào gánh vác nổi. Lúc đó vệ sĩ và nhân viên y tế kiệt sức ngã bệnh ba, bốn người, đều là những đồng chí khỏe mạnh trẻ hơn ông hai, ba mươi tuổi, lại còn phiên ca đi theo hầu hạ ông, sao ông có thể không kiệt sức ngã quỵ cho được?

Xét từ ý nghĩa này, Thủ tướng quả thực là bị vắt kiệt sức đến chết.

Thủ tướng cũng từng nói những lời đau buồn, tôi đã từng nghe 3 lần:

Ông từng nhìn người thợ chăm hoa bận rộn suốt cả ngày là sư phụ Lão Chu, cảm thán bằng một giọng cay đắng: "Hải à, cái Tây Hoa Thử này chính là hai người mang họ Chu chúng ta là cực khổ nhất thôi..."

Ông từng ngồi trên bồn cầu để phê duyệt công văn tài liệu khẩn cấp, một tiếng không giải quyết xong, cuối cùng thở dài nói: "Tôi đã thành một giáo viên ngữ văn rồi, ngày ngày cứ ở đó sửa bài tập..."

Có một lần sau khi họp xong, ngồi xe quay về Tây Hoa Thử. Sau khi xe dừng hẳn, mấy lần ông không thể dịch chuyển thân mình, không chui ra khỏi xe nổi, chúng tôi đành phải dìu ông ra khỏi xe. Quãng đường từ chỗ xuống xe đến văn phòng chỉ có hơn 30 mét, chính ông cũng không đi nổi, cần phải có chúng tôi dìu đi.

“Tôi mệt mỏi quá,” Thủ tướng áy náy nhìn chúng tôi, thân thể mềm nhũn rũ xuống, chúng tôi đành phải cố hết sức đỡ lấy ông.

Trên mặt ông xẹt qua một nụ cười thê lương: "Cho tôi thở dốc một lát..."

“Thủ tướng!” Tôi khẽ gọi một tiếng, vội vàng quay phắt mặt đi. Tôi thực sự không tài nào kìm giữ nổi dòng nước mắt đang tuôn rơi. Nhớ lại mỗi một đồng chí mới đến công tác bên cạnh Thủ tướng, đều phải nghe Đại tỷ Đặng Viện dặn dò một câu: "Thủ tướng đi bộ rất nhanh, các cậu phải theo sát cho kỹ, đừng để bị tụt lại phía sau."

Vị Thủ tướng đi nhanh như gió, hành động nhanh nhẹn phóng khoáng ấy đâu rồi? Giờ đây ông đã không tài nào tự mình đi hết quãng đường 30 mét...

"Được rồi, chúng ta đi thôi." Thủ tướng thở dốc một lát rồi nhỏ giọng dặn dò. Chúng tôi dìu ông vào nhà, muốn đỡ ông về phòng ngủ, ông níu thân thể không chịu đi, thều thào nói: "Đến văn phòng, đi văn phòng."

Tôi không che giấu nước mắt nữa, đôi mắt ướt đẫm nhìn khuôn mặt ngả xám của Thủ tướng mà khóc lóc nói: "Thủ tướng ơi, em xin ngài đấy, nghỉ ngơi một chút đi, khôi phục lại thể lực đi..."

“Cậu gọi tôi là gì? Thủ tướng.” Vị Thủ tướng tốt bụng thân thiết đáng yêu của chúng ta, ông đứt quãng từng hơi nhìn tôi nói: "Thủ tướng, Thủ tướng. Tôi là Thủ tướng của đất nước này, là Thủ tướng của toàn thể nhân dân cơ mà, hiện tại đất nước ra thế này tôi không mặc kệ thì ai mặc kệ? Sao tôi có thể nghỉ ngơi cho được đây..."

Cứ thế, chúng tôi dìu Thủ tướng đến trước bàn làm việc. Hai tay ông run rẩy cầm lấy ống tay áo văn phòng, chúng tôi vội vàng giúp ông đeo vào, sau đó đỡ ông ngồi xuống ghế làm việc...

Thủ tướng bận rộn liều mạng như vậy, trước hết là vì bảo vệ đất nước để tránh khỏi bị diệt vong; đồng thời là để không để quyền lực rơi vào tay đám người Giang Thanh, nhằm ngăn chặn phong trào "Phê Lâm phê Khổng" đang ào ạt dữ dội không tái diễn lại cục diện hỗn loạn như thời kỳ đầu "Cách mạng Văn hóa".

Từ mùa đông năm 1973, do đi ngoài ra một lượng lớn máu, cứ nửa tháng hoặc một tháng là Thủ tướng phải tiếp nhận truyền máu một lần. Có một buổi chiều nôm chừng hơn 6 giờ, Vương Hồng Văn bảo thư ký gọi điện tới nói rằng, buổi tối muốn họp Bộ Chính trị, yêu cầu Thủ tướng ấn định thời gian, "để phía đồng chí Giang Thanh tiện sắp xếp những việc khác". Lúc đó Thủ tướng đang truyền máu, điện thoại do đồng chí thư ký Kỷ Đông nghe, anh ấy nói: "Thủ tướng đang điều trị, có thể nửa tiếng sau hãy bàn lại được không?"

Chốc lát sau, bên đó thỉnh thị Vương Hồng Văn rồi trả lời rằng: "Bắt buộc phải quyết định ngay lập tức."

Đến Chủ tịch Mao tìm Thủ tướng còn phải hỏi xem Thủ tướng có đang nghỉ ngơi không? Nếu nghỉ ngơi thì hai tiếng sau hãy tìm. Thế nhưng đám "đắc chí liền tung hoành" "phất lên sau một đêm" này lại kiêu ngạo vô pháp vô thiên như thế. Chúng tôi đành đau xót phẫn nộ nhìn nhân viên y tế rút kim truyền máu ra cho Thủ tướng...

Đến cuối tháng 5 năm 1974, sức khỏe Chu Ân Lai đã cực kỳ suy nhược, bất cứ lúc nào cũng có thể xảy ra ngất lịm. Ở trước bàn làm việc hễ ngồi xuống là không đứng dậy nổi, bắt buộc phải có người dìu dắt mới được.

Nhưng ông vẫn kiên quyết theo kế hoạch ban đầu, vào ngày 29 tháng 5, tiến hành hội đàm chính thức với Thủ tướng Malaysia Razak để thảo luận về vấn đề thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Lúc bấy giờ, nhân viên y tế vẫn túc trực ngoài cửa, sẵn sàng cấp cứu bất cứ lúc nào. Ngày 31, ông cùng Razak đại diện cho chính phủ nước mình ký kết Thông cáo chung về việc thiết lập quan hệ ngoại giao Trung - Mã. Người ta nhìn thấy Châu Ân Lai vẫn điềm tĩnh, vững vàng và thong thả như mọi khi.

Nhưng mấy ai biết được rằng, ông phải truyền máu xong mới thực hiện hoạt động trọng đại lần này.

Sau khi ký kết, Thủ tướng đã khẩu ra lệnh cho thư ký "Ý kiến xử lý các văn bản được gửi đến phê chuẩn sau ngày 1 tháng 6", sắp xếp cụ thể từng công việc một cách có trách nhiệm đến nơi đến chốn.

Ngày 1 tháng 6 năm 1974, Châu Ân Lai dọn dẹp sạch sẽ toàn bộ tài liệu trên bàn, bàn giao rõ ràng, sau đó dưới sự dìu dắt của chúng tôi, ông đứng dậy, tháo chiếc tay áo bảo hộ bằng vải xanh lồng trên cánh tay nhỏ ra. Hai chiếc tay áo được may chun co giãn ở hai đầu này từng cùng ông trải qua vô số đêm không ngủ, đã phê duyệt biết bao nhiêu tài liệu, nay đã có tình cảm sâu sắc. Tôi thấy ông đặt tay áo lên mặt bàn, rồi dùng tay nhẹ nhàng, nhẹ nhàng vuốt phẳng, cẩn thận gấp gọn gàng, ánh mắt dừng lại ở phía trên vài giây, vành mắt bỗng chốc đỏ hoe, lồng ngực đột ngột phập phồng một cái, nhanh chóng quay phắt đầu sang một bên.

Thế là, tất cả chúng tôi đều đau lòng cúi gầm đầu xuống.

Châu Ân Lai rời khỏi chiếc ghế làm việc đã ngồi hơn 20 năm, chúng tôi theo sát hai bên dìu đỡ; ông dừng bước giữa phòng, nhìn quanh một vòng, lặng lẽ từ giã mọi thứ nơi đây. Ánh mắt ông lưu luyến lướt qua các dụng cụ văn phòng, cuối cùng chuyển sang biểu đồ trên tường, ánh mắt chợt lóe lên rồi lại tối sầm lại. Tôi dõi theo ánh mắt của ông, trái tim run rẩy co rút lại.

Tôi đã nhìn thấy tấm bản đồ phân bố tỷ lệ mắc bệnh ung thư thực quản cao ấy.

Thế là, một nỗi đau đớn khó tả bóp nghẹt từ trong tim tôi trào ra từng giọt nước mắt, đong đầy khóe mi, làm mờ đi tầm nhìn của tôi.

Biết bao chuyện cũ lấp lánh nổi lên từ làn sương mờ đó... "Lý Băng, đồng chí Lý Băng đã tới chưa?" Châu Ân Lai cất cao giọng hỏi trên bục chủ tịch một phòng họp ở Đại lễ đường Nhân dân.

"Đến rồi." Phía hàng ghế đầu đứng lên một nữ đồng chí giản dị và trang nhã. Chị ấy là người phụ trách Bệnh viện Nhật Đàn.

"Đồng chí Lý Băng, bệnh viện Nhật Đàn của các cô có từng ấy bệnh nhân, cô lại làm công tác phòng chống u bướu lâu năm, đã tìm ra nguyên nhân chưa?"

Có lẽ vì quá xúc động, có lẽ vấn đề này quá phức tạp, không thể nói rõ chỉ trong vài câu, Lý Băng hé môi, giọng điệu có chút do dự: "Ở đây có rất nhiều nguyên nhân..." Nhưng tâm trạng chị đang vô cùng xúc động, gương mặt ửng đỏ.

"Ung thư không phải là bệnh địa phương, mà là một loại bệnh thường gặp." Trên khuôn mặt Châu Ân Lai nở nụ cười vừa gần gũi vừa nghiêm nghị, ông làm động tác xua tay: "Không chỉ huyện Lâm có nhiều ung thư thực quản, Tây Bắc cũng rất nhiều. Cô bảo nguyên nhân gây u bướu có nhiều, thì phải tìm ra mâu thuẫn chính chứ."

Lý Băng xúc động gật đầu.

"Ngô Hoàn Hưng," Châu Ân Lai lại gọi một người phụ trách khác của Bệnh viện Nhật Đàn, "Cả đời anh không tìm ra nguyên nhân u bướu sao? Phải lập chí lớn, ôm hoài bão lớn, tiêu diệt ung thư ngay trong đời này chứ. Theo tôi, tốt nhất các anh vẫn nên xuống cơ sở điều tra..."

Thế là, các nhà nghiên cứu khoa học của Viện Khoa học Y học đã xuống huyện Lâm, Hà Nam đi đến từng thôn gõ từng nhà để điều tra tình hình phát triển bệnh ung thư thực quản, sau đó lại điều tra khắp vùng xung quanh Thái Hành Sơn. 181 huyện, tấm bản đồ phân bố tỷ lệ mắc ung thư thực quản cao kia chính là một trong những thành quả của đợt điều tra nghiên cứu lần này. Thế nhưng nào ai ngờ tới, chưa đầy một năm sau, căn bệnh ung thư lại bén mụn xâm chiếm chính cơ thể Thủ tướng.

Bây giờ, ông cũng đành phải rời khỏi Tây Hoa Thử nơi ông đã gắn bó làm việc suốt 25 năm, rời khỏi phòng làm việc của mình rồi... Đừng gọi tôi là Thủ tướng nữa. Phải nói rằng, bệnh ung thư bàng quang của Thủ tướng được phát hiện tương đối sớm. Nghe bác sĩ kể lại (có lẽ là để an ủi chúng tôi, những người ở bên cạnh Thủ tướng), bệnh này điều quan trọng là phải điều trị kịp thời. Lại nghe nói loại ung thư này là một khối u nhỏ nổi lên ở bàng quang, bình thường không chảy máu, nhưng trường hợp của Thủ tướng có chút đặc biệt, cứ khối u nổi lên là chảy máu, hễ nước tiểu có máu là biết có khối u nổi lên. Tôi không phải bác sĩ, không nói được những từ ngữ khoa học ấy, tôi chỉ có thể dùng ngôn từ dân dã thế này để kể lại. Khối u nổi lên là phải phẫu thuật, dùng một dụng cụ nào đó luồn qua niệu đạo vào bàng quang, đốt một cái là khối u đó bị đốt cháy tiêu hủy. Không cần đụng đến dao kéo.

Hồi đó ngày nào cũng xét nghiệm nước tiểu cho Thủ tướng, hễ thấy có máu là phải phẫu thuật, dùng loại dụng cụ kia để đốt khối u trên bàng quang. Theo quy luật thì khoảng 3 tháng phải phẫu thuật một lần. Thế nhưng Châu Ân Lai có quá nhiều hoạt động đối ngoại, lại gánh vác việc lớn thiên hạ của Thủ tướng, nên cứ lần nữa hết lần này đến lần khác, các bác sĩ chuyên gia thực sự đã cố gắng hết sức, nhưng không tài nào cản được gánh nặng trên vai vị lão nhân gia ấy quá đỗi nặng nề. Cứ lần lữa thế này, đáng lẽ ra là một ca tiểu phẫu đốt nhẹ một cái là xong, nay buộc lòng phải động dao kéo rồi. Nói thật, lúc đó tôi hoàn toàn không hề nghĩ đây là căn bệnh vô phương cứu chữa, không kéo dài được bao lâu, tôi chỉ đau lòng nghĩ rằng: Ai da, động dao kéo thế này, thể nào cũng tổn hại đến nguyên khí và thân thể đây!

Bệnh viện 305 Quân giải phóng nằm trên phố Văn Tấn, ở tầng trệt tòa nhà bệnh viện có hai dãy phòng bệnh rộng rãi. Một dãy được chuẩn bị cho Mao Trạch Đông, nhưng ông không ở. Dãy còn lại đã có người dọn vào, chính là Châu Ân Lai - người mà tôi đã đi theo phục vụ lâu nay.

Ngày 1 tháng 6 năm 1974, Thủ tướng vừa vào viện là tiến hành phẫu thuật lần đầu tiên. Thời gian đối với lão nhân gia quý giá biết nhường nào, không thể giống như những bệnh nhân thông thường khác là phải quan sát kiểm tra ở phòng bệnh một thời gian, đợi tình trạng cơ thể tốt lên rồi mới phẫu thuật.

Ca phẫu thuật lần này diễn ra vô cùng suôn sẻ, các bác sĩ bước ra khỏi phòng mổ ai nấy đều mang vẻ mặt thư thái vui mừng, đều nói làm rất tốt. Sự tự tin của các bác sĩ cũng trao cho chúng tôi niềm tin và niềm vui. Mọi người đều nghĩ rằng sau một khoảng thời gian nghỉ ngơi, Thủ tướng lại có thể hồi phục như ban đầu, vẫn là vị Thủ tướng khỏe mạnh, nhanh nhẹn, phong độ mà chúng tôi quen thuộc. Tôi thậm chí đã nghĩ đến ca phẫu thuật khi Thủ tướng nằm viện ở Trùng Khánh, nghĩ đến việc ông xuất viện sớm để về chịu tang cha... Nhưng lần này hoàn toàn khác hẳn. Còn chưa xuất viện, đến tháng 8 bệnh tình đã lại tái phát, buộc lòng phải tiến hành phẫu thuật lần thứ hai.

Người dân Trung Quốc đã quen với việc ngày nào cũng nhìn thấy các hoạt động của Thủ tướng qua báo chí, đài phát thanh, truyền hình, ai nấy đều thích nói "Thủ tướng luôn ở bên chúng ta". Giờ đây đột nhiên mất thông tin, chẳng cần nhiều, chỉ một tuần thôi cũng sẽ gây ra sự hỗn loạn trong tư tưởng và dao động về cảm xúc.

Thế là, Trung ương quyết định công khai tin Thủ tướng nhập viện trên báo chí.

Thế là, bóng đen bao trùm tâm can nhân dân cả nước.

Trong cuộc sống có một hiện tượng hoặc quy luật thế này: Khi người mà người dân yêu quý gặp bất hạnh, tình yêu của họ dành cho người đó sẽ bùng nổ gấp mười lần; khi người ta căm hận một kẻ nào đó mà không thể biểu đạt hoàn toàn triệt để sự phẫn nộ và căm hận ấy, sẽ chuyển sang dùng sự nhiệt liệt gấp trăm lần để bày tỏ tình cảm mãnh liệt đối với người mà mình yêu quý.

Tối ngày 30 tháng 9 năm 1974, Châu Ân Lai sau khi trải qua ca đại phẫu thuật lần thứ hai, với tư cách là Thủ tướng Quốc vụ viện đã mang bệnh tổ chức tiệc chiêu đãi Quốc khánh trọng thể, kỷ niệm 25 năm ngày thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Tôi nhớ khi chúng tôi đi theo Thủ tướng đến Đại lễ đường, tất cả nhân viên công tác đều vô cùng xúc động, nước mắt tuôn rơi. Khi Thủ tướng bước vào đại sảnh tiệc, đại sảnh lập tức bùng nổ, xuất hiện một khung cảnh nhiệt liệt rung động lòng người chưa từng có. Tiếng vỗ tay vang dội như sấm rền sóng dậy, kéo dài không dứt. Khách quý trong và ngoài nước ngồi phía trước ùa lên, vây quanh chặt lấy Thủ tướng, tranh nhau thăm hỏi chúc mừng. Xung quanh vang dội một khoảng âm thanh hỗn độn, không nghe rõ đang chúc mừng điều gì, nhưng những đôi mắt nhòe lệ ấy, những cánh tay tranh nhau vươn về phía Thủ tướng và vô số miệng cười hô hò, há rộng nối liền thành một dải, hệt như một biển người đang chuyển động. Các đồng chí ngồi phía sau lần lượt đứng lên ghế, giơ cao hai tay vỗ tay, từ xa nhìn theo chúc phúc cho Thủ tướng. Thủ tướng chỉ phát biểu bài phát biểu chúc rượu vỏn vẹn vài phút, vậy mà bị những tràng pháo tay cuồng nhiệt tựa cuồng phong bão táp ngắt quãng hơn mười lần! Tâm trạng bị kìm nén bấy lâu nay của tôi đã được giải thoát vào đêm hôm nay, nước mắt tuôn rơi lúc bấy giờ không còn là nước mắt bi thương oán hận nữa, mà là nước mắt của sự xúc động vui mừng. Tôi hiểu rằng, sự nhiệt liệt này không chỉ đến từ tình yêu sâu sắc nhất dành cho Thủ tướng, mà còn đến từ sự căm hận đối với lũ người "Cách mạng Văn hóa Trung ương" và sự bất mãn mãnh liệt đối với chính sách hiện hành.

Lòng người hướng về sự ổn định, nhân dân hy vọng cải thiện cuộc sống, nhân dân cần những nhà lãnh đạo làm việc thực chất vì nhân dân như Thủ tướng, nhân dân khao khát tình hữu ái hòa bình, dân giàu nước mạnh!

Cho nên sau này khi đập tan "Bè lũ bốn tên", tôi nói đừng bảo đây là thắng lợi của một số người nào đó. Đây thực chất là sự lựa chọn của nhân dân.

Cho nên sau này Đặng Tiểu Bình tái xuất, tôi cũng nói đây là sự lựa chọn của nhân dân, sự lựa chọn của lịch sử.

Cuộc sống đã dạy tôi đạo lý nhân dân "có thể chở thuyền, cũng có thể lật thuyền".

Sau khi nhập viện, Thủ tướng chưa từng dừng làm việc một ngày nào. Lịch làm việc trong bệnh viện của ông và nhật ký của chúng tôi đều có thể chứng minh những con số sau đây:

Sau khi nhập viện, tính từ ngày 1 tháng 6 năm 1974, Thủ tướng đã phẫu thuật 14 lần; đại phẫu 6 lần, tiểu phẫu 8 lần, tính trung bình mỗi ngày phải phẫu thuật một lần.

Trò chuyện với mọi người 233 lần. Trong đó, trò chuyện với các nhà lãnh đạo Trung ương 161 lần, trò chuyện với người phụ trách các địa phương và các bộ ngành 55 lần, trò chuyện với nhân viên công tác bên cạnh chúng ta 17 lần.

Tiếp khách nước ngoài 63 lần.

Triệu tập và tham gia các cuộc họp hơn 40 lần. Trong đó, họp tại bệnh viện hơn 20 lần, rời bệnh viện đi họp 20 lần.

Sau ngày Quốc khánh năm 1974, có hai đại sự đã tốn biết bao tâm huyết của Thủ tướng.

Lòng dân, lòng Đảng, lòng quân hướng về được thể hiện tại tiệc chiêu đãi Quốc khánh khiến "Bè lũ bốn tên" đứng ngồi không yên. Mà lúc này, Mao Trạch Đông đưa ra ý kiến trù bị Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV, ấp ủ việc sắp xếp nhân sự cơ quan nhà nước, và tự mình đề cử Đặng Tiểu Bình giữ chức Phó Thủ tướng thứ nhất Quốc vụ viện.

M Mao Trạch Đông khi phát động và lãnh đạo "Cách mạng Văn hóa" chủ yếu dựa dẫm vào đám người "Cách mạng Văn hóa Trung ương", nhưng trong thâm tâm ông thừa biết, đám người này "cướp nhà đốt phá" thì được, "phóng hỏa thiêu người" thì được, nhưng không đức không tài không có tư cách, không hiểu "thiết kế", không biết kiến thiết cũng chẳng chịu nhẫn nhục chịu đựng để làm việc thực chất. Đám người này "phá hoại thì dư, kiến thiết thì không", quả thực trời tru đất diệt, nếu dùng để làm người kế vị, thì không nghi ngờ gì nữa chính là một lũ đào mồ chôn mình. Thứ mà Mao Trạch Đông cần là một người có năng lực cực mạnh và kinh nghiệm phong phú để kiềm chế hai bá, tiếp nối và làm cho nước cộng hòa giàu mạnh; Lưu Thiếu Kỳ đã bị đánh đổ và qua đời, Châu Ân Lai mắc bệnh nan y chẳng còn sống được bao lâu nữa, ba người kế vị mà ông từng nhắc đến ở Mát-xcơ-va, nay chỉ còn lại mỗi Đặng Tiểu Bình. Nhìn toàn cục cả nước tuyệt đối không tìm được người kế vị nào tốt hơn và xuất sắc hơn Đặng Tiểu Bình nữa. Mặc dù ông chưa chắc đã tin tưởng Đặng Tiểu Bình có thể thật lòng xích lại gần mình về mặt "lấy đấu tranh giai cấp làm trọng tâm" và "kiên trì cách mạng vô sản tiếp tục", nhưng ông vẫn quyết định cho Đặng Tiểu Bình một cơ hội. Đây là sự lựa chọn mà ông đành phải đưa ra khi đặt mình vào thế mâu thuẫn.

Nếu nói Châu Ân Lai chống lại "Bè lũ bốn tên" còn phải nể mặt Chủ tịch, nói chuyện tiết chế, điều hòa, hàm súc, kiên nhẫn, chừa cho chúng một con đường sống, thì Đặng Tiểu Bình lại là một kẻ kháng cự và chiến đấu vô cùng hiếu chiến, chỉ nhìn nhận lợi ích cốt lõi của quốc gia và nhân dân, không nể mặt mũi không chơi trò điều hòa. "Bè lũ bốn tên" nhận thức được rằng có Đặng Tiểu Bình thì sẽ không có "đường sống" của chúng, việc chống Đặng tự nhiên cũng sẽ không hàm súc và tiết chế như chống Châu.

Ngày 17 tháng 10 năm 1974, Giang Thanh lợi dụng "vấn đề tàu Phong Khánh" đứng mũi chịu sào gây khó dễ, làm đại náo Bộ Chính trị, vây công Đặng Tiểu Bình.

Đặng Tiểu Bình hoàn toàn không "hàm súc", không "kiên nhẫn", không "tiết chế", ăn miếng trả miếng đối đầu lại bọn chúng. Do Đặng Tiểu Bình mới khôi phục công tác không lâu, việc tiến hành "Cách mạng Văn hóa" đã làm rối loạn đội ngũ cán bộ lại vừa làm rối loạn tư tưởng, ông nếu muốn chống lại "Bè lũ bốn tên" và đồng bọn, tuyệt đối không thể thiếu sự ủng hộ của Châu Ân Lai.

Vào thời khắc then chốt này, Châu Ân Lai kiên quyết ủng hộ Đặng Tiểu Bình, sau khi tìm hiểu tình hình từ Đặng Tiểu Bình, ông đã gọi đồng chí đang giữ chức liên lạc viên của Mao Trạch Đông đến bệnh viện, chỉ rõ cho họ thấy: "Sự kiện tàu Phong Khánh" không giống như những gì Giang Thanh và đồng bọn nói, mà chính là bọn họ đã lên kế hoạch từ trước nhằm chỉnh đốn đồng chí Tiểu Bình, đồng chí Tiểu Bình đã nhẫn nhịn từ lâu rồi. Cuối cùng, với tác phong tiết chế, kiên nhẫn, coi trọng đoàn kết vẫn thấy ở ông, ông bày tỏ: "Vẫn phải tiếp tục làm công tác, từ từ giải quyết vấn đề này."

Bè lũ Giang Thanh phái Vương Hồng Văn vội vã đến Trường Sa, báo cáo với Mao Trạch Đông rằng "Bắc Kinh hiện nay có mùi vị rất giống Hội nghị Lư Sơn", nói rằng Châu Ân Lai "mặc dù bệnh nặng, nhưng ngày đêm vẫn bận rộn tìm người trò chuyện. Những người thường xuyên đến chỗ Thủ tướng có Đặng Tiểu Bình, Diệp Kiếm Anh, Lý Tiên Niệm v.v..."

Ngày 21 tháng 10, Mao Trạch Đông bày tỏ thái độ đối với hai luồng ý kiến được báo cáo lên: "Thủ tướng vẫn là Thủ tướng", "Công tác trù bị và sắp xếp nhân sự Đại hội IV do Thủ tướng chủ trì sắp xếp", một lần nữa "đề cử Đặng Tiểu Bình làm Phó Thủ tướng thứ nhất, Phó Chủ tịch Đảng, Phó Chủ tịch Quân ủy kiêm Tổng tham mưu trưởng".

Sau khi Chủ tịch Mao phát biểu, trong khoảng thời gian hơn 10 ngày, Thủ tướng lần lượt trò chuyện với 5 người là Đặng Tiểu Bình, Diệp Kiếm Anh, Lý Tiên Niệm, Vương Hồng Văn, Giang Thanh, lại hẹn các ủy viên Bộ Chính trị chia làm ba đợt mở hội họp, bệnh viện đã biến thành văn phòng thứ nhất chẳng hề kém cạnh 6 phòng làm việc trước kia. Đến tháng 12, lại càng làm việc ngày đêm, hoàn thành công tác trù bị cho Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV, bao gồm cả việc phê chuẩn Báo cáo công tác chính phủ và vấn đề sắp xếp nhân sự then chốt nhất.

Quyết định cuối cùng vẫn phải do Mao Trạch Đông phán quyết. Mao Trạch Đông những năm cuối đời bệnh tật quấn thân, ít khi ra khỏi cửa, việc nắm bắt tình hình hoàn toàn dựa vào phản ánh và báo cáo của những người bên cạnh, điều này không thể tránh khỏi việc xa rời thực tế xa rời quần chúng, không thể tránh khỏi việc xảy ra sai sót trong phán đoán và quyết định. Khi Thủ tướng trò chuyện với Đặng Tiểu Bình, Diệp Kiếm Anh, Lý Tiên Niệm, đều có một nhận thức chung: Thủ tướng nhất định phải trực tiếp báo cáo với Chủ tịch, đem vấn đề nói rõ ràng, nói chuẩn xác, nói triệt để, như vậy mới có thể nhận được sự ủng hộ của Mao Trạch Đông.

Ngày 23 tháng 12 năm 1974, chúng tôi theo sát Thủ tướng đáp máy bay đi Trường Sa báo cáo với Mao Trạch Đông. Trước lúc lên đường, bệnh viện phát hiện trong phân của Thủ tướng có máu ẩn, lập tức phải tiến hành kiểm tra điều trị. Sau này sự thật chứng minh, đây quả thực là khối u bắt buộc phải điều trị ngay lập tức, mọc ở đại tràng gần đoạn gan.

Thế nhưng, Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV được ấn định sẽ khai mạc vào ngày 13 tháng 1 năm 1975, thời gian còn lại chỉ vỏn vẹn 20 ngày, bắt buộc phải lập tức báo cáo với Mao Trạch Đông, như vậy mới có thể tiến hành thuận lợi đúng hẹn hội nghị Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV có liên quan đến vận mệnh của quốc gia và nhân dân.

Hai chữ "bắt buộc" chọn cái nào? Dĩ nhiên là lấy lợi ích của quốc gia và nhân dân làm trọng.

Soái Diệp trực tiếp trò chuyện với mấy người có liên quan chúng tôi. Bác sĩ báo cáo tình hình bệnh tật, Soái Diệp đau đớn nặng nề nói: "Vì lợi ích tối cao của Đảng và đất nước, hiện tại không thể nhắc đến chuyện này". Cái "chuyện này" ấy chính là ám chỉ việc làm nội soi dạ dày ruột cho Thủ tướng, để có thể kịp thời tìm ra khối u chảy máu, cắt bỏ càng sớm càng tốt.

Soái Diệp hạ quyết tâm này quả thực rất đau đớn, hai mắt rưng rưng ra lệnh cho chúng tôi: "Phải nghĩ mọi cách, bằng bất cứ giá nào cũng phải đảm bảo Thủ tướng trở về an toàn." Đồng thời chốt lại: "Chính Trưởng vệ sĩ làm tổng lĩnh đội chuyến hộ tống lần này."

Trước khi lên đường, chúng tôi đã nghiên cứu các biện pháp phòng ngừa khác nhau. Tôi làm tổng lĩnh đội, đi cùng còn có vệ sĩ Cao Chấn Phổ và một tiểu đoàn y tế, các thành viên trong tiểu đoàn bao gồm chuyên gia bệnh tim mạch Phương Kỳ, chuyên gia tiết niệu Ngô Đức Thành, bác sĩ chăm sóc sức khỏe của Thủ tướng Tráng Tá Lượng và y tá Từ Phụng Sinh. Ai nấy đều coi trọng nhiệm vụ lần này ở mức độ cao, quyết tâm đảm bảo an toàn cho Thủ tướng trở về Bắc Kinh.

Trưa ngày 23 tháng 12, chúng tôi đến Sân bay Tây Giao. Thủ tướng ban đầu dự định đi cùng máy bay với Vương Hồng Văn tới Trường Sa, thế nhưng chúng tôi đến sân bay rồi mà Vương Hồng Văn vẫn chưa tới. Lúc đó tôi liền nổi giận. Vương Hồng Văn là một tên tiểu tử trẻ tuổi, đáng lẽ ra hắn phải đến sân bay chờ Thủ tướng từ trước, đằng này lại để một vị Thủ tướng ở tuổi cổ lai hy, thân mang trọng bệnh, đứng chờ hắn ta ở sân bay trong giá rét băng tuyết ư? Thật là vô lý hết sức: Lỡ xảy ra chuyện gì thì ai gánh nổi trách nhiệm?

Tôi gọi điện thoại sang phía Vương Hồng Văn, hóa ra là hắn ngủ quên mất, vẫn chưa dậy. Tình hình này tuyệt đối không thể đợi được nữa. Tôi bèn nói lập lờ với Thủ tướng rằng: "Vương Hồng Văn đi chuyến máy bay khác."

Thế là, Thủ tướng không đợi nữa, được chúng tôi hộ tống lên máy bay, khoảng 2 giờ chiều thì đến Trường Sa.

Vừa xuống máy bay, Thủ tướng liền hỏi cán bộ ra đón: "Vương Hồng Văn đến chưa?"

"Ở Bắc Kinh, vẫn chưa cất cánh." Vị cán bộ này đáp.

"Hắn ngủ quên mất giờ." Lúc này tôi mới nói rõ.

Hơn 5 giờ chiều Vương Hồng Văn mới đến Trường Sa, khoảng 7 giờ rưỡi tối, Thủ tướng cùng hắn đi gặp Chủ tịch. Lúc đó Vương Hồng Văn là Phó Chủ tịch Đảng, đám người "châm ngòi thổi lửa" ở hàng phía bên trái khi Mao Trạch Đông phát động "Cách mạng Văn hóa", nay Vương Hồng Văn là đại biểu; đám người "cứu người nơi nước lửa" ở hàng phía bên phải, Thủ tướng là đại biểu, đại biểu của hai thế lực chính trị đồng thời đi báo cáo với Chủ tịch. Lúc đó tôi cảm thấy, Mao Trạch Đông dẫu có hô hào "liên hiệp", "đoàn kết" thế nào đi nữa, thì cũng chỉ là muốn hai thế lực này đoàn kết lại, nhưng trên thực tế là điều không thể nào.

Chúng tôi túc trực ở phòng nghỉ ngoài cửa, hơn hai tiếng đồng hồ, cuộc trò chuyện đã kết thúc; Thủ tướng nhẹ nhõm bước ra, hoàn toàn không chút mệt mỏi, trên mặt vương nụ cười. Vương Hồng Văn đối với Thủ tướng cũng tỏ ra khách sáo, tôn trọng và nhường nhịn. Thế là, tôi biết cuộc trò chuyện lần này đã diễn ra suôn sẻ.

Theo ý của Chủ tịch, Thủ tướng lưu lại Trường Sa 5 ngày, như đã kể ở phần trước, vào ngày 26 tháng 12, Thủ tướng còn mời nhân viên hộ tống chúng tôi cùng mấy vị phụ trách của Quân khu, của tỉnh dùng bữa cơm, dĩ nhiên là ông tự bỏ tiền túi ra mời khách, chúc thọ Chủ tịch.

Hôm sau, chúng tôi hộ tống Thủ tướng bình an trở về Bắc Kinh.

Ngày 13 tháng 1 năm 1975, Châu Ân Lai đại diện cho Quốc vụ viện đọc Báo cáo công tác chính phủ tại kỳ họp thứ tư Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc.

Đây là lần cuối cùng ông đọc Báo cáo công tác chính phủ, và từ đó bắt đầu một loạt những "lần cuối cùng". Tôi sẽ kể lần lượt từng "lần cuối cùng" này ở phần sau.

Trong báo cáo, Thủ tướng từng có một đoạn cất cao giọng hơn, đoạn đó là: "Trong thế kỷ này, hiện đại hóa toàn diện nông nghiệp, công nghiệp, quốc phòng và khoa học kỹ thuật, đưa nền kinh tế quốc dân của nước ta bước lên hàng ngũ dẫn đầu thế giới".

Tôi vẫn luôn cho rằng, đây là di ngôn chính trị cuối cùng cũng là quan trọng nhất mà Thủ tướng để lại cho nhân dân cả nước trước khi qua đời.

Sau khi Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV diễn ra, bệnh tình của Thủ tướng chuyển biến xấu đi nhanh chóng, qua kiểm tra nội soi dạ dày ruột, phát hiện trong đại tràng gần đoạn gan có một khối u, cuối tháng 3 đã phải tiến hành đại phẫu thuật lần thứ 3.

Khi băng bó vết mổ, Châu Ân Lai đang nằm trên giường phẫu thuật từ từ mở mắt. Ánh mắt tối sầm của ông ánh lên vẻ như đang muốn tìm kiếm điều gì, khóe miệng giật giật vài cái.

Nhân viên y tế vội cúi sát đầu xuống: "Đau ạ?"

Thủ tướng nhắm mắt lại, biểu thị không phải, đoạn lại mở trân trân. Đôi môi bắt đầu mấp máy. Nhân viên y tế vội áp sát tai vào đôi môi đã mất đi sắc máu ấy.

"Gọi... gọi Lý Băng đến."

Đồng chí Lý Băng vừa bước ra khỏi phòng mổ nghe thấy tiếng gọi, vội quay lại bên giường phẫu thuật, cúi người sát xuống Thủ tướng.

"Lý Băng," Thủ tướng thều thào gọi.

“Vâng.” Lý Băng đáp một tiếng, áp tai sát lại. Chị cảm nhận được hơi ấm và luồng không khí khó nhọc thốt ra từng chữ của Thủ tướng:

“Vân Nam, công nhân mỏ thiếc, tình hình phát triển bệnh ung thư phổi, cô, có biết hay không?”

“Biết ạ.”

“Các cô, phải đi giải quyết... vấn đề này. Lập tức... đi.” Nói xong câu này, sống mũi Thủ tướng đã rịn mồ hôi. Vành mắt Lý Băng đỏ hoe, cố sức gật đầu, nghẹn ngào nói: “Em đi ngay đây, xin Thủ tướng đừng nói nữa, nhất định phải nghỉ ngơi cho thật tốt nhé.”

Chị không dám ở lại lâu, vội vã bước ra khỏi phòng mổ. Vừa ra khỏi cửa, chị bỗng đưa tay che chặt miệng, nước mắt lập tức tuôn rơi xối xả như dòng suối nhỏ.

Sau ca phẫu thuật này, Thủ tướng hiểu rõ thời gian của bản thân thực sự không còn nhiều nữa, ngay ngày hôm sau đã bắt đầu làm việc. Giao cho tôi và Tiểu Cao đọc một số bản tin vắn quốc tế, tình hình trong nước, Đại Tham Khảo và Tư liệu tham khảo cho ông nghe. Thỉnh thoảng chị Đặng đến, thì do chị Đặng đọc cho ông nghe. Ý thức kỷ luật tổ chức của Châu Ân Lai cực kỳ mạnh mẽ, văn bản phát đến cấp nào thì là cấp đó, tuyệt đối không lan truyền ra ngoài dù chỉ một chút cho những người không đáng xem, đối với chị Đặng cũng không ngoại lệ. Nếu những tài liệu do chị Đặng mang đến là tài liệu niêm phong, thì sẽ bóc ra ngay trước mặt ông rồi giao cho tự ông xem.

Vừa bước xuống đất được, Châu Ân Lai lại bắt đầu làm việc ngày đêm không nghỉ. Từ tháng 3 đến tháng 9, ông trò chuyện với các bên 102 lần, tiếp khách nước ngoài 34 lần, tổ chức họp tại bệnh viện 3 lần, rời bệnh viện ra ngoài họp 7 lần, đi thăm người ta 4 lần. Hoạt động kiểu này cứ kéo dài mãi cho đến tháng 10, cho đến khi phẫu thuật xong thì chính thức nằm liệt giường không dậy nổi nữa.

Ngày 3 tháng 4 năm 1974, Thủ tướng sau khi cắt bỏ khối u ruột, vẫn chưa thể xuống giường, do Thủ tướng Tunisia Nouira tha thiết nài nỉ, Thủ tướng Châu nằm trên giường bệnh tiếp kiến ông ấy.

Ngày 7 tháng 9 năm 1975, Thủ tướng bất chấp bệnh tình nghiêm trọng, kiên quyết tiếp đoàn đại biểu đảng và chính phủ Rumani do Wildertz dẫn đầu. Đây là lần cuối cùng trong số vô số lần tiếp khách nước ngoài không thể đếm xuể trong suốt cuộc đời của Thủ tướng.

Trong buổi tiếp, Thủ tướng thẳng thắn nói: “Thiệp mời của Mác tôi đã nhận được rồi. Chẳng có gì cả, đây là quy luật tự nhiên không phụ thuộc vào ý chí của con người... Bây giờ, Phó Thủ tướng (Đặng Tiểu Bình) đã gánh vác toàn diện trách nhiệm rồi.”

Ngày 3 tháng 5 năm 1975, Châu Ân Lai mang bệnh tham gia hội nghị Bộ Chính trị do Mao Trạch Đông triệu tập. Mao Trạch Đông trong bài phát biểu đã phê phán vấn đề Giang Thanh và đồng bọn gây dựng "Bè lũ bốn tên". Ông dùng tiếng Hồ Nam mắng lớn: "Giang Thanh là đồ khốn nạn!" Do bệnh lâu ngày nên phát âm không rõ, lại thêm giọng Hồ Nam, lời Mao Trạch Đông nói cần có người phiên dịch. Người phiên dịch uyển chuyển giải thích câu nói đó, Mao Trạch Đông nổi giận, bắt dịch nguyên văn câu nói đó. Người phiên dịch đành phải lặp lại một câu: "Giang Thanh là đồ khốn nạn". Tiếng mắng này, Giang Thanh, Trường Xuân Kiều không hề biến sắc, còn Vương Hồng Văn và Diêu Văn Nguyên thì sợ đến cắt không còn giọt máu, mặt mày tái mét. Mao Trạch Đông quyết định: Giao cho Đặng Tiểu Bình chủ trì công tác thường nhật của Trung ương, chủ trì hội nghị phê phán "Bè lũ bốn tên". Qua đó tạo ra điều kiện thuận lợi cho công tác chỉnh đốn trên các mặt.

Đây là lần cuối cùng Thủ tướng tham gia hội nghị Bộ Chính trị.

Ngày 9 tháng 6 năm 1975, Thủ tướng dặn dò tôi cạo râu cắt tóc, bảo là muốn đi tham dự lễ an táng cốt Nguyên soái Hạ Long. Tôi và nhân viên y tế đều hết sức khuyên can, Thủ tướng không nghe, khăng khăng đòi đi. Tôi thấy Thủ tướng sốt ruột nổi giận, đành phải thỏa hiệp.

Ở bệnh viện, Thủ tướng liên tục gặp gỡ khách khứa tiếp khách nước ngoài, thế nên chúng tôi đã kiếm cho ông một chiếc ghế cắt tóc, việc cạo râu rất thuận tiện.

Hôm đó, sau khi cạo râu cắt tóc, Thủ tướng và chị Đặng ngồi xe đến nhà tang lễ nghĩa trang cách mạng Bát Bảo Sơn. Chúng tôi mở cửa xe, dìu Thủ tướng xuống xe, ông chầm chậm bước tới chiếc bàn đặt sổ ký tên.

Trong cuộc đời này của Thủ tướng, điều quý giá nhất chính là phẩm chất cá nhân cao cả, nỗ lực theo đuổi một lịch sử không một vết nhơ. Bất kể đi đến đâu ông cũng cố gắng duy trì hình ảnh vốn có của mình. Thể xác và tinh thần của ông đã suy nhược đến cực điểm, nhưng một khi đối mặt với ánh mắt chú ý của người ngoài, ông liền kiên quyết không cho chúng tôi dìu; ông không thể nào phơi phới tinh thần, bước đi toát lên vẻ phong độ và hiên ngang, nhưng ông cố gắng giữ vẻ đường hoàng thong thả, bước đi cho thật vững vàng, giữ cho cơ thể thăng bằng; bước chân chậm rãi mà vẫn phải giữ được tính liên tục. Quần áo của ông phẳng phiu như mọi khi, không cho phép dù chỉ một nếp nhăn hay vết bẩn; mái tóc chải chuốt không một sợi rối, dưới đôi lông mày rậm uy vũ, đôi mắt vẫn ánh lên tia sáng ngời ngời, ấm áp tựa ngọn lửa, cổ vũ lòng người. Thảo nào một số bạn bè nước ngoài nói ông "bản thân chính là một dòng chảy ấm áp, một tia sáng rực rỡ".

Khi Châu Ân Lai cầm bút ký tên, bàn tay run rẩy dữ dội, ngòi bút chập chờn hướng sát vào mặt giấy. Tất cả chúng tôi đều nín thở dồn sức giúp ông trong lòng, chữ ký nhỏ nhoi này cũng trở thành một cuộc đọ sức, là một cuộc đọ sức giữa tình cảm tưởng nhớ tiếc thương đồng chí với căn bệnh hiểm nghèo. Cuối cùng ông cũng ấn được ngòi bút đang run rẩy nhảy múa tựa yêu tinh ấy xuống mặt giấy, chật vật mà lại kiên trì di chuyển, viết ra ba chữ: Châu — Ân — Lai.

Đôi môi mím chặt hơi thả lỏng ra, rồi thở phào một hơi. Thế là, đám nhân viên hộ tống chúng tôi cũng thở phào nhẹ nhõm, trên người đã đẫm mồ hôi lúc nào không hay.

Ký tên xong, dưới sự dẫn đường của người có trách nhiệm, Châu Ân Lai đi về phía phòng nghỉ, vừa bước vào cửa đã cất cao giọng gọi lớn: "Tiết Minh, đồng chí Tiết Minh!"

Đã nửa năm nay, Châu Ân Lai chưa từng phát ra âm thanh vang dội đến thế. Tiết Minh - người vợ góa của Hạ Long, nghe tiếng liền ngẩng đầu lên, gọi một tiếng "Thủ tướng!" rồi lao vụt tới, gương mặt đẫm nước mắt.

Sự xúc động của Châu Ân Lai là điều ai cũng thấy rõ. Ông dang rộng hai cánh tay, ôm chầm lấy Tiết Minh, cơ thể vì suy nhược mà lảo đảo, vì đau thương mà run rẩy.

"Tiết Minh ơi," Châu Ân Lai nghẹn ngào bi thương, "Tôi đã không bảo vệ được anh ấy rồi..."

Vừa nói, nước mắt Châu Ân Lai vừa tuôn rơi như suối. Tâm trạng của ông lúc này tôi hiểu rõ. Với tư cách là Thủ tướng, ông có sự qua lại riêng tư khá nhiều với hai vị Phó Thủ tướng Trần Nghị, Hạ Long, thường hay cùng nhau đi dạo phố, cùng nhau quét đường, cùng nhau đi xem biểu diễn. Bảo vệ Trần Nghị, ông có thể ngẩng cao đầu hổ thẹn với ai, còn bảo vệ Hạ Long, ông quả thực đã làm không tốt. Do Lâm Bưu kiên trì đánh đổ Hạ Long, Mao Trạch Đông nghe nhiều lần những lời vu cáo của Ngô Pháp Hiến v.v..., sinh lòng ngờ vực, Châu Ân Lai đã phục tùng ý chí của cấp trên, Hạ Long dẫu sao cũng bị dẫn đi từ nhà Thủ tướng, huống hồ Thủ tướng cũng không thực hiện được lời hứa của mình, "nửa năm sau tôi sẽ đón anh về".

Mọi người xung quanh không hiểu hoàn toàn tâm trạng của Thủ tướng, chỉ chìm đắm trong nỗi bi thương của những kẻ may mắn sống sót qua kiếp nạn dành cho người đã khuất. Nước mắt Thủ tướng trào tuôn, tiếng khóc xung quanh lập tức vang lên thành một mảnh.

Con gái Hạ Long là Hạ Hiểu Minh siết chặt tay Thủ tướng nói: "Bác Châu, bác phải giữ gìn sức khỏe, nhất định phải giữ gìn sức khỏe đấy ạ!"

Châu Ân Lai ngấn lệ đăm đăm nhìn cô, một lát sau, giọng run rẩy nói: "Thời gian của tôi cũng chẳng còn nhiều nữa."

Câu thở dài xé lòng ấy, lại một lần nữa kéo theo tiếng khóc bi thương nổi lên khắp nơi. Đây không chỉ là vì đau thương cho Thủ tướng, mà còn là vì lo lắng cho vận mệnh đất nước.

Châu Ân Lai tự tay đọc lời điếu văn cho Hạ Long. Khi cúi mình ba vái trước đồng chí Hạ Long, nước mắt Thủ tướng ào ào tuôn rơi, cúi liền ba vái, để bày tỏ nỗi tiếc thương sâu sắc và tấm lòng hổ thẹn "đã không bảo vệ được anh ấy".

Đây là lần cuối cùng trong đời Châu Ân Lai tham gia lễ truy điệu.

Ngày 1 tháng 7 năm 1975, Châu Ân Lai được Lý Tiên Niệm, Kiều Quán Hoa hộ tống tiếp Thủ tướng Thái Lan Khrit, Pramoj, đại diện cho quốc gia mình ký kết thông cáo chung thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước Trung - Thái.

Lúc bấy giờ, nhân viên hộ tống chúng tôi đều hiểu rằng cơ hội thế này không còn nhiều nữa, nên rỉ tai nhau muốn tranh thủ lúc phóng viên nhiếp ảnh còn ở đó, chụp chung một bức ảnh kỷ niệm với Thủ tướng. Lời bàn nhỏ của chúng tôi đã bị Thủ tướng nghe thấy, ông mỉm cười nói: "Được thôi, tất cả chúng ta cùng chụp một tấm ảnh."

Tiểu Cao và mọi người vội vã chạy ra ngoài gọi giữ chân phóng viên lại, phóng viên chọn một địa điểm ở một phía đại sảnh, tất cả mọi người có mặt đều tham gia, Lý Tiên Niệm và Kiều Quán Hoa cũng đứng vào hàng đầu tiên, đợi mọi người đã xếp hàng xong xuôi, tôi cũng giúp Thủ tướng thay xong bộ quần áo, chính là bộ đồ Trung Sơn màu xám mà trước đây ông vẫn hay mặc vào mùa hè.

Hai y tá dìu Thủ tướng bước đến đại sảnh, đứng ở giữa hàng đầu. Những người hiểu rõ bệnh tình của Thủ tướng tâm trạng ai nấy đều vô cùng phức tạp, không nói rõ được là mừng hay tủi?

Phóng viên chăm chú điều chỉnh tiêu cự và khẩu độ, liên tiếp bấm máy vài nháy. Khi chụp xong, Thủ tướng chợt nhìn về phía chúng tôi mỉm cười, nói: "Chụp thì có thể chụp, nhưng sau này các cậu đừng có vẽ dấu X lên mặt tôi đấy nhé."

Một câu nói khiến nụ cười trên mặt chúng tôi vụt tắt, tâm trạng nặng nề vô cùng. Thủ tướng không phải là không lo lắng cho tương lai của Đảng và đất nước, cho thái độ của mỗi người chúng ta trong sóng gió chính trị. Bởi vì "Cách mạng Văn hóa" có một "kiệt tác", chính là hễ đánh đổ một người nào đó, thì nhất định phải càn quét sạch sẽ mọi tài liệu chữ viết và hình ảnh mà mình lưu giữ, đánh dấu "X" lên tên tuổi và hình ảnh của kẻ bị đánh đổ, qua đó để bày tỏ mình đã "rạch ròi ranh giới", bày tỏ thái độ chính trị nhằm cầu sự yên thân cho mình.

Tấm ảnh chụp chung ngày 1 tháng 7 này, chính là bức ảnh chụp chung cuối cùng trong đời của Thủ tướng với mọi người.

Từ tháng 5 đến tháng 9, chúng tôi vẫn có thể dìu Thủ tướng rời giường bệnh đi dạo một đoạn ngắn. Lúc này cũng là lúc ông trò chuyện cùng chúng tôi.

Một ngày nọ trong tháng 5, chính là ngày hôm sau sau khi ông tham gia lần cuối hội nghị Bộ Chính trị do Mao Trạch Đông triệu tập, trong lúc đi dạo ông bất chợt hỏi nhân viên y tế bên cạnh: "Các cô nói thật đi, tôi còn có thể cầm cự được bao lâu nữa?"

Mọi người đều sững sờ, không biết đáp sao.

Thủ tướng dời ánh mắt đi, ngẩng đầu nhìn bầu trời, tựa như đang nhìn thẳng vào vị thần chết chốn u minh ấy, lại tựa như đang tìm kiếm linh hồn chốn thiên đường của Các Mác. Ông bỗng thản nhiên mỉm cười: "Quy luật đời người đều có một ngày như thế, người cộng sản thì phải theo chủ nghĩa duy vật chứ!"

“Sao lại nói thế ạ?” Trong mắt bác sĩ ngấn lệ chưng trào. “Thủ tướng, ngài bảo chúng tôi phải nói thế nào đây...”

Châu Ân Lai vẫn duy trì nụ cười điềm tĩnh, gật gật đầu, nhẹ nhàng, nhẹ nhàng thốt ra một câu: “Xin lỗi, đừng nói nữa.”

Đêm hôm đó, ông cùng một đồng chí phụ trách làm việc suốt một đêm, đến rạng sáng, lại mặc đồ ngủ tiếp tục phê duyệt tài liệu... Khoảng thời gian tiếp theo, ông lần lượt trò chuyện tâm sự với từng nhân viên công tác chúng tôi một lần, chỉ rõ ưu khuyết điểm của từng người. Khi nói đến ưu điểm, nhiệt liệt hơn bất cứ lúc nào trước đây, đầy cảm xúc hơn; khi nói đến khuyết điểm, thẳng thắn, dứt khoát, rõ ràng hơn bất cứ lúc nào trước đây.

Trong suốt cuộc đời mình, Châu Ân Lai chưa bao giờ trực tiếp cất nhắc nhân viên công tác bên cạnh. Có thể nói, không có một ai làm cán bộ lãnh đạo cấp cao cả. Có những người nay đã trở thành cán bộ lãnh đạo cấp cao, cũng là sau khi ông qua đời mới được tổ chức sát hạch cất nhắc.

Thủ tướng đặc biệt chú ý yêu cầu những nhân tài kỹ thuật chuyên môn không được rời xa chuyên môn. Bác sĩ Biện từng giữ chức vụ như Trưởng phòng khám ở Trung Nam Hải, năm 1969 khi được đề bạt làm Phó viện trưởng Bệnh viện 305, Thủ tướng từng nói: "Thầy thuốc thì cứ làm thầy thuốc, làm quan làm cái gì?"

Bác sĩ Biện nói: "Em còn không biết nữa là, do lãnh đạo quyết định đấy chứ. Để em tìm lãnh đạo nói lại." Lúc này Châu Ân Lai mới xua tay bảo: "Thôi thôi, đã quyết định rồi thì đừng nói nữa."

Bây giờ, khi nhận thức được bệnh tình của mình đã rất nghiêm trọng, ông lại một lần nữa dặn dò các chuyên gia tham gia công tác trong tổ y tế:

"Các anh sau này bất kể kiêm nhiệm chức vụ gì, kiêm nhiệm bao nhiêu chức vụ, thì nhất định cũng không được rời xa, vứt bỏ chuyên môn của mình." Chính vì nghe theo lời dặn dò của Thủ tướng, anh em Ôn Giai Phì, Ôn Úy Nhiên phụ trách tổ y tế nay đã hơn 70 tuổi, gánh vác công tác lãnh đạo nhất định, vẫn kiên quyết không chịu rời xa bàn mổ. Chuyên gia tiêu hóa Trần Mẫn Chương, bảo ông làm lãnh đạo Bộ Y tế, ông từ chối hết lần này đến lần khác, nói Thủ tướng có lời dặn. Sau khi tổ chức chốt bổ nhiệm, vẫn không rời xa chuyên môn. Phó viện trưởng bệnh viện Thủ Đô, chuyên gia tiết niệu Ngô Đức Thành, cũng đều làm theo lời dặn dò của Thủ tướng.

Sau ngày 7 tháng 9 năm 1975, bệnh tình của Thủ tướng chuyển biến xấu đi nhanh chóng. Do sự tiêu hao của khối u ác tính, trọng lượng cơ thể của ông từ 130 cân lúc ban đầu sụt giảm chỉ còn trơ lại mấy chục cân, hoàn toàn là da bọc xương. Từ giữa tháng trở đi, ông thậm chí không còn chút sức lực để được dìu đi dạo nữa.

Ngày 20 tháng 9, các bác sĩ buộc phải tiến hành đại phẫu thuật cho ông một lần nữa.

Trước phẫu thuật, Châu Ân Lai ý thức được rằng bản thân không còn sống được bao lâu nữa, có lẽ sẽ không thể bước xuống khỏi bàn mổ. Ông đòi xem bản ghi âm báo cáo chuyên đề về cái gọi là vấn đề "Tuyên bố Vu Hào" do Quốc Dân Đảng tung tin đồn vu khống đăng tải mà ông từng làm tại hội nghị báo cáo phê Lâm chỉnh phong của Trung ương vào tháng 6 năm 1972, đọc lại một lượt từ đầu đến cuối.

Châu Ân Lai với tư cách là một nhà cách mạng chuyên nghiệp, trong cuộc đời đầy phong ba hiểm ác của mình, đã dùng rất nhiều tên giả: Vu Hào, Phi Phi, Tường Vũ, Quan Sinh, Châu Thiếu Sơn, Hồ Tất Thành v.v... Trong đó, nổi tiếng nhất là cái tên "Vu Hào".

Đó là tên giả mà Châu Ân Lai lấy khi còn học ở trường Nankai Thiên Tân, các thành viên lãnh đạo của Xã Giác Ngộ lúc bấy giờ dùng bút danh để viết bài, mọi người cùng nhau biên soạn 50 con số, bốc thăm quyết định ai mang số mấy? Đặng Dĩnh Siêu bốc trúng số 1, lấy tên giả là "Dật Hào"; Châu Ân Lai bốc trúng số 5, lấy tên giả là "Vu Hào".

Quốc Dân Đảng biết tên giả này của Châu Ân Lai, vào thập niên 30 đã lợi dụng tờ "Thân báo" có lượng phát hành lớn để đăng một mẩu "Tuyên bố Vu Hào và đồng bọn tuyên bố từ bỏ Đảng Cộng sản", qua đó đạt được mục đích tung tin đồn vu khống, gây ra sự hỗn loạn cho Đảng Cộng sản. Châu Ân Lai nhanh chóng dùng một tên giả khác của mình là Châu Thiếu Sơn, cũng đăng tuyên bố trên tờ "Thân báo", tiến hành vạch trần và đính chính lại lời đồn đại này.

Trên thực tế, "Tuyên bố Vu Hào và đồng bọn từ bỏ Đảng Cộng sản" được đăng tải vào ngày 27 tháng 2 năm 1932, mà Châu Ân Lai từ năm 1931 đã rời Thượng Hải bước vào khu Xô Viết, có thể nói chẳng cần phản bác cũng biết đó là do Quốc Dân Đảng tung tin đồn. Thế nhưng trong "Cách mạng Văn hóa", tay sai của Lâm Bưu và Giang Thanh vẫn lôi chuyện này ra để làm bài, mưu đồ tấn công Châu Ân Lai.

Châu Ân Lai ngày 19 tháng 5 năm 1967 đã làm báo cáo bằng văn bản gửi Trung ương Đảng và Chủ tịch Mao để đính chính sự thật. Ngày 16 tháng 1 năm 1968, Mao Trạch Đông đã chỉ thị rõ ràng: Sự việc này từ lâu đã làm rõ, là do Quốc Dân Đảng tung tin đồn vu khống.

Châu Ân Lai cả đời cẩn trọng, người coi trọng danh tiếng hơn cả sinh mạng như Châu Ân Lai, để không cho kẻ có mưu đồ khác có cơ hội lợi dụng, vào ngày 23 tháng 6 năm 1972 tại hội nghị báo cáo phê Lâm chỉnh phong do Trung ương triệu tập, đã thực hiện một báo cáo chuyên đề về vấn đề "Tuyên bố Vu Hào", nay trước thềm phẫu thuật, lại điều bản ghi âm báo cáo này đến, sau khi đọc lại, dùng đôi bàn tay run rẩy không ngừng ký tên mình lên — Châu Ân Lai. Đồng thời ghi chú: "Vào (trước) khi bước vào phòng mổ ngày 20 tháng 9 năm 1975".

Đây là chữ ký cuối cùng trong vô số lần ký tên suốt cuộc đời của Châu Ân Lai.

Văn hóa truyền thống của Trung Quốc, bất kể tín ngưỡng của bạn là gì, chỉ cần bạn kiên trì không phản bội, thì bạn đều có điểm đáng kính trọng.

Bằng không, bạn sẽ bị người đời khinh bỉ, sự coi trọng khác thường của Châu Ân Lai đối với "Tuyên bố Vu Hào", không thể không nói là có sự cân nhắc như thế này.

Ở đây cũng có những sự cân nhắc và lo lắng đủ đường của ông đối với chuyện hậu sự sau khi qua đời. Khi ông bị đẩy vào phòng mổ, ông đã bộc lộ sự xúc động chưa từng có trước đây, thậm chí là kích động. Ông lớn tiếng nói với tất cả những người đang đi hai bên chiếc xe đẩy phẫu thuật rằng: "Tôi là người trung thành với Đảng, trung thành với nhân dân! Tôi không phải là kẻ đầu hàng!"

Ngay trong ca phẫu thuật lần này, các bác sĩ phát hiện khối u ung thư trên người ông đã di căn toàn thân, không thể chữa trị được nữa. Đặng Tiểu Bình vì thế đã chỉ thị cho tổ y tế "giảm bớt đau đớn, kéo dài sinh mệnh".

Vào cuối tháng 9, để "kéo dài sinh mệnh", bác sĩ lại tiến hành phẫu thuật cho Châu Ân Lai. Trước khi bước vào phòng mổ, Châu Ân Lai đang nằm trên xe đẩy liền hỏi: "Đặng Tiểu Bình đến chưa?"

Đặng Tiểu Bình vội bước đến bên chiếc xe đẩy, vươn tay ra. Châu Ân Lai nắm lấy tay Đặng Tiểu Bình nói: "Cậu một năm nay làm rất tốt, giỏi hơn tôi rất nhiều..."

Sau ca phẫu thuật này, Châu Ân Lai không bao giờ có thể rời khỏi giường bệnh đứng dậy được nữa.

Tôi và Cao Chấn Phổ hộ tống Thủ tướng, có một số việc bận không xuể, quyết định bổ sung thêm Kiều Kim Vượng. Kiều Kim Vượng cũng là một đồng chí lâu năm, tòng quân từ năm 1948, từng làm cảnh vệ cho Chu Đức, Trương Văn Thiên, Bành Đức Hoài; năm 1955 làm vệ sĩ bên cạnh Thủ tướng, năm 1968 vì bệnh nên rời đi, lần này lại quay về bên cạnh.

Lần tái ngộ sau thời gian dài xa cách này, Thủ tướng đã thay đổi hoàn toàn. Ông nhìn thấy sự thay đổi của bản thân qua ánh mắt của Kiều Kim Vượng, câu nói đầu tiên chính là: "Lão Kiều à, 'Cách mạng Văn hóa' đã vắt kiệt sức tôi rồi!"

Do "Cách mạng Văn hóa" là do Chủ tịch Mao phát động, Thủ tướng chưa từng thốt ra một chữ "không", duy chỉ có lần này, tôi cảm thấy Thủ tướng đã bộc lộ ra một chút tâm tư và cảm xúc u uất tận đáy lòng. Giọng điệu của ông trầm buồn và oán hận, tôi thấy vành mắt Kiều Kim Vượng đỏ hoe, nước mắt suýt trào ra. Cổ họng anh nghẹn ngào thốt lên một tiếng: "Thủ tướng..."

Châu Ân Lai thê lương nói: "Từ nay về sau các cậu đừng gọi tôi là 'Thủ tướng' nữa, tôi nằm ở đây đã không thể tiếp tục làm việc vì đất nước vì nhân dân được nữa rồi, nghe các cậu gọi tôi Thủ tướng Thủ tướng, trong lòng tôi khó chịu lắm... Không làm việc nữa, thì không được gọi là Thủ tướng."

Kể từ đó, chúng tôi đâm ra khó xử trong cách xưng hô. Sau đó thư ký của Đại tỷ là Triệu Vĩ đến gặp Thủ tướng, không biết nên xưng hô thế nào cho phải, bèn phiền muộn hỏi chị Đặng. Chị Đặng nói: "Vậy cô cứ gọi một tiếng Thủ tướng đi, nhưng tuyệt đối đừng khóc."

Điều này khiến tôi nhớ đến một câu chuyện về "Tể tướng", bởi vì trong và ngoài nước đều thích ví Thủ tướng như Tể tướng.

Đó là vào ngày 30 tháng 9 năm 1972, tại tiệc chiêu đãi Quốc khánh, Thủ tướng Châu lần lượt nâng ly chúc rượu, không ngờ lại đi đến trước bàn của Lưu Văn Huy.

Châu Ân Lai mỉm cười nhìn Lưu Văn Huy, nâng ly chúc rượu nói: "Tướng quân Lưu, bạn cũ đây rồi, cạn ly!"

Lưu Văn Huy vội vã đứng lên nâng ly, mang theo tâm trạng sùng kính, trang nghiêm nói: "Thủ tướng, người làm tể tướng trong lịch sử thời gian dài nhất là Quách Tử Nghi, ông ấy tại nhiệm 24 năm. Mong Thủ tướng giữ gìn sức khỏe, vượt qua cả Quách Tử Nghi!"

Thủ tướng ngửa mặt cười lớn, cạn ly với Lưu Văn Huy, rồi uống một hơi cạn sạch. Lưu Văn Huy nào đâu biết rằng, Thủ tướng lúc này đã mang bệnh ung thư quấn thân. Ngày 13 tháng 1 năm 1975, Thủ tướng mang bệnh tham dự Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV, tại hội nghị biết được Lưu Văn Huy cũng mắc bệnh ung thư, liền lập tức chỉ thị bệnh viện dốc toàn lực điều trị, bất cứ lúc nào cũng phải báo cáo tình hình bệnh tật cho ông biết.

Sau này, Thủ tướng vẫn qua đời trước Lưu Văn Huy. Lưu Văn Huy nghe tin Thủ tướng qua đời, nước mắt giàn giụa hai hàng, được người nhà dìu đến linh cữu để từ biệt Thủ tướng, đó đều là chuyện về sau.

Từ khi Châu Ân Lai đảm nhiệm chức vụ Thủ tướng Chính vụ viện, cho đến khi ông không cho chúng tôi gọi ông là Thủ tướng, khoảng thời gian đó kéo dài hơn 26 năm. Ông là người giữ chức "Tể tướng" lâu nhất trong lịch sử Trung Quốc, vượt qua cả Quách Tử Nghi.

Ông nhất định sẽ trường tồn trên thế giới này. Từ sau tháng 10 năm 1975, bệnh tình của Châu Ân Lai không ngừng xấu đi. Ông nằm liệt giường suốt cả ngày, cơn đau ung thư dữ dội hành hạ ông. Có lúc đau đến mức nghiến chặt hàm răng, mồ hôi lạnh đầm đìa; có lúc đau đến mức toàn bộ cơ thể run rẩy, chân mày nhíu chặt. Thế nhưng ông vẫn kiên quyết không kêu một tiếng.

Ông sợ làm chúng tôi lo lắng bất an. Khi bệnh tật và phòng bệnh giam hãm khiến ông không thể tiếp tục lo liệu việc thiên hạ của Thủ tướng nữa, sự chú ý của ông liền chuyển dời sang những con người và sự việc xung quanh.

“Thủ tướng, tiêm một mũi nhé?” Chúng tôi nghẹn ngào khuyên nhủ.

Châu Ân Lai hiểu rõ, thuốc Dolantin không thể cứ tiêm mãi được. Khóe miệng ông nhếch lên, cố gắng nở nụ cười. Ông cất giọng yếu ớt nói:

“Mở, mở đoạn ‘Nước Hồng Hồ, sóng vỗ sóng’ đi...”

Chúng tôi có băng cassette bài hát “Nước Hồng Hồ, sóng vỗ sóng”, vội vàng bật máy ghi âm. Giai điệu “Nước Hồng Hồ, sóng vỗ sóng” liền nhẹ nhàng lan tỏa khắp căn phòng.

Ánh mắt thờ ơ của Châu Ân Lai đăm đăm nhìn vào một điểm trên trần nhà, tĩnh lặng lắng nghe giai điệu trữ tình du dương do "Hàn Anh" ca hát. Trong đôi mắt ông thỉnh thoảng lại lóe lên những tia lửa rồi vụt tắt ngay, tựa như nhìn thấy vùng nước Hồng Hồ với những con sóng biếc liên thiên, nhìn thấy người đồng chí Hạ Long của mình, hồi tưởng lại những năm tháng binh đao thiết mã thuở nào, khí phách nuốt chửng muôn dặm hổ lang... Thế nhưng, vành mắt ông bỗng chốc ẩm ướt, khẽ buông mi mắt, dùng tay nhịp nhịp, hòa theo giai điệu uyển chuyển ấy... Chắc hẳn ông đang thầm bộc lộ một thứ cảm xúc phức tạp nào đó của bản thân. Trước đây Thủ tướng rất thích nghe bài hát này, không lâu sau khi bộ phim công chiếu, tại buổi khiêu vũ ở Trung Nam Hải, người ta đã đặc biệt mời "Hàn Anh" đến tham dự khiêu vũ và biểu diễn hát. Giờ đây khi sinh mạng sắp tàn, sau khi tham dự lễ an táng tro cốt của đồng chí Hạ Long, ông lại đòi băng cassette bài hát này. Trước khi qua đời, bài hát ông nghe nhiều nhất chính là bài này.

Ông "đã không bảo vệ được Hạ Long". Vì thế ông đau buồn tự trách, nên lại càng nhớ thương người đồng chí này, rất thích nghe bài hát đó.

Trong những ngày tháng Châu Ân Lai lâm trọng bệnh, ông hy vọng được nghe lại những kiệt tác biểu diễn văn hóa nghệ thuật đã bị niêm phong từ lâu đó. Chúng tôi đã nỗ lực hết sức. Những tác phẩm này được niêm phong ở đài phát thanh, chúng tôi đã mời đồng chí Phương Đông - Phó tham mưu trưởng Cục Cảnh vệ Trung ương đến để mở niêm phong, trước sau đã đi thu âm hai ba mươi cuộn băng cassette, mang về phát cho Châu Ân Lai nghe. Tôi nhớ có các đoạn tuồng Kinh của các đại sư Kinh kịch như Mai Lan Phương, Trình Nghiên Thu, có Việt kịch của Viên Tuyết Ân và tiểu phẩm tấu hài của Hầu Bảo Lâm, Mã Quý v.v...

Có một lần, Châu Ân Lai bị cơn đau ung thư hành hạ đến mức toàn bộ cơ thể run rẩy, liên tục toát mồ hôi lạnh. Chúng tôi thay ông lau mồ hôi, trái tim đau đớn như thể bị ai bóp nát. Chúng tôi cũng "cả gan lóe lên một ý", nảy ra một ý định, nhỏ giọng đề nghị với Thủ tướng: "Thủ tướng, chúng ta mời Hầu Bảo Lâm đến được không ạ?"

Châu Ân Lai cắn răng chịu đựng đau đớn, khó hiểu nhìn chúng tôi.

“Để anh ta đến trò chuyện với ngài cho vui. Anh ta từ vựng nhiều, lại hay pha trò hề lố bịch, có thể mang lại tiếng cười cho ngài, giải khuây cho ngài ạ.”

Châu Ân Lai đang trong cơn đau bệnh tuy không gặp Hầu Bảo Lâm, nhưng lại phì cười thành tiếng. Chắc là nhớ đến cái "vẻ mặt" và những câu trêu chọc đó, hay có lẽ là vì buồn cười trước ý nghĩ kỳ quặc như thế của chúng tôi chăng?

Dù sao thì ông cũng đã cười!

Thế nhưng, tiếng cười ấy thoáng hiện rồi vụt tắt. Châu Ân Lai thở dốc nhẹ, chật vật nói: "Thôi đừng, sao lại có thể làm phiền cậu ấy chứ? Đừng làm phiền cậu ấy nữa..."

Châu Ân Lai không nỡ làm phiền Hầu Bảo Lâm vì chuyện của mình, nhưng ông lại luôn quan tâm hoài niệm về những người bạn mà ông kết giao rộng rãi trong giới văn nghệ bất kể lúc nào.

Đó là khi diễn viên Kinh kịch Dương Thu Linh vừa được giải phóng cách đây không lâu, biểu diễn vở kịch hiện đại tại Nhà hát Nhân dân. Châu Ân Lai đã quen biết Dương Thu Linh từ khi cô tốt nghiệp trường kịch nghệ, không biết làm thế nào mà ông lại hay tin cô đã được giải phóng. Một hôm, ông dùng giọng nói thều thào dặn dò tôi:

“Dương... Dương Thu Linh xuất viện rồi. Các cậu, liên lạc với đài phát thanh xem thế nào, giúp tôi, giúp tôi ghi hình lại một đoạn, tôi muốn xem...”

Chúng tôi lập tức đi liên hệ, thế nhưng đoàn kịch thoái thác nói cần phải xin ý kiến cấp trên. Chúng tôi lại đi liên hệ lần nữa, họ trả lời là không được, thoái thác nói Dương Thu Linh phải đi Tây An biểu diễn. Người trực tiếp quản lý việc này của chúng tôi vẫn là đồng chí Phương Đông, anh ấy đề nghị đoàn kịch cho đi cùng để sang Tây An ghi hình. Phương Đông vì Thủ tướng thực sự đã tận tâm tận lực hết sức mình, bám theo đến tận Tây An, đài truyền hình cũng cử người đến, chuẩn bị xong xuôi mọi thứ, kết quả vẫn không thu âm ghi hình lại được. Việc này có liên quan trực tiếp đến người phụ trách Bộ Văn hóa lúc bấy giờ, thực sự khiến chúng tôi tức điên lên.

Đường đường là Thủ tướng một nước, cần mẫn chính sự suốt 26 năm, người sắp chết đến nơi, muốn xem một đoạn băng ghi hình biểu diễn mà đến cuối cùng vẫn không thể xem được!

Tôi đau lòng báo cáo với Thủ tướng: “Thủ tướng, đài truyền hình đã đi ghi hình rồi, nhưng, nhưng họ nói có khó khăn, bảo, bảo là không dễ ghi hình...”

Châu Ân Lai không hề kinh ngạc, cũng không nổi giận, hình như từ lâu đã chuẩn bị sẵn tâm lý cho chuyện này rồi. Ông lặng lẽ nằm trên giường bệnh, đăm đăm nhìn trần nhà, tựa như ở đó có một sân khấu, Dương Thu Linh đang uyển chuyển múa hát, ông trân trân nhìn đến mức nhập thần... Sau khi Thủ tướng nằm liệt giường, đã không thể nào suy xét một cách toàn diện hệ thống về đại sự quốc gia nữa. Thế nhưng giống như những viên ngọc vụn vậy, dẫu là những điểm tinh túy lấm tấm thì vẫn là ngọc. Ông thỉnh thoảng lại nhớ đến một vài chuyện vụn vặt để hỏi chúng tôi. Ví dụ như "Bây giờ ai đang phụ trách công tác của Ủy ban Khoa học kỹ thuật Quốc phòng?" "An toàn hiện tại của Chủ tịch do ai phụ trách? Có phải Uông Đông Hưng không?" "Chủ tịch hiện đang ở đâu?" "Cái cửa hông ở hồ bơi nơi ông ấy ở đã niêm phong lại chưa?" "Cửa sau của Phong Trạch Viên đã đóng lại chưa?" "Các cậu gọi Kỷ Đăng Khuê đến đây, tôi có việc muốn nói chuyện với cậu ấy."... Sau khi Thủ tướng nằm liệt giường, Diệp Kiếm Anh hầu như ngày nào cũng đến. Đặc biệt là trước và sau khi xử lý các vấn đề trọng đại, nhất định sẽ đến thỉnh thị báo cáo.

Ông ngày đêm giữ liên lạc với bác sĩ Ngô, liên tục chỉ thị: "Phải nghĩ mọi cách, có thể kéo dài thêm ngày nào hay ngày đó, dù chỉ kéo dài thêm một giờ một phút, chỉ cần có thể, thì phải dốc hết mọi nỗ lực và trách nhiệm về mặt y tế!"

Thủ tướng cũng hiểu rõ ý nghĩa của việc mình sống thêm một ngày, tôi đến nay vẫn nhớ như in cảnh tượng ông kiên cường đấu tranh với bệnh tật, khó nhọc nuốt thức ăn. Ông là "quản gia lớn" của quốc gia và nhân dân, quen lo lắng cho người khác rồi, luôn dùng giọng điệu khuyên nhủ cổ vũ để nói chuyện với người khác, cho nên khi nói về bản thân, cũng giống như đang khuyên nhủ người khác vậy: "Nào, chúng ta ăn thêm mấy miếng nữa, chúng ta cùng đếm nhé."

Ông tốn sức nuốt xuống một miếng, miệng lẩm bẩm: "Một!" Lại nuốt một miếng: "Hai!"... "Ba!"... Cứ đếm số như thế để ăn, cho đến ngày 13 tháng 12, Thủ tướng đếm nốt hai con số cuối cùng, nuốt xuống hai miếng thức ăn, từ đó trở đi thì hoàn toàn không thể ăn uống được gì nữa.

Đến lúc này, Tổng lý đã lần lượt trải qua tổng cộng 13 ca phẫu thuật.

Số "13" bị coi là con số hung cát trong thế giới phương Tây.

Chu En-lai từng khéo léo giải thích về số "13" với người Mỹ. Đó là khi Tổng thống Nixon sang thăm Trung Quốc, lúc đến Thượng Hải đã hạ tháp tại khách sạn Cẩm Giang.

Vợ chồng Nixon được sắp xếp ở tầng 15, Kissinger ở tầng 14, Ngoại trưởng Rogers và các quan chức khác ở tầng 13.

Tổng lý đến thăm Rogers cùng các trợ lý của ông ta, khi thang máy sáng đèn đỏ ở số "13", ông chợt nhớ ra người phương Tây kiêng kỵ số 13 nhất. Quả nhiên, khi bước vào phòng của Rogers, ông phát hiện ra các quan chức Mỹ này đang tức giận vì số "13", lúc xã giao với Chu En-lai cười cũng không tự nhiên, trong phòng cứ như có ma làm.

Sau khi Tổng lý trò chuyện về việc đội bóng bàn Mỹ đến thăm, câu chuyện liền chuyển hướng: "Có một việc rất xin lỗi mà chúng tôi đã sơ suất, không ngờ phong tục phương Tây lại kiêng kỵ số '13'. Tuy nhiên, các vị đã đến phương Đông, ở Trung Quốc chúng ta có một ngụ ngôn, khi một người sợ ma, càng nghĩ càng đáng sợ. Đợi khi trong lòng không sợ ma nữa, chủ động đi tìm ma khắp nơi, ma cũng sẽ biến mất... Số '13' của phương Tây giống như con ma của Trung Quốc vậy."

Người Mỹ đều bật cười, sự bất an và bực bội cũng lập tức tan biến sạch.

Thế nhưng Tổng lý lần này lại ứng nghiệm với câu "13 là con số hung". Ông không thể tự ăn được nữa, bác sĩ Trần đã chuẩn bị thức ăn lỏng có hàm lượng calo cao, dinh dưỡng cao để bơm vào dạ dày ông. Ông không chỉ nằm liệt giường, mà còn không thể ngồi dậy, phần dưới cơ thể cắm bảy, tám ống dẫn để truyền dịch, truyền máu, bài tiết. Bàng quang và các bộ phận ở phần dưới cơ thể ông đã thối rữa hoàn toàn, nhưng đầu óc vẫn vô cùng tỉnh táo. Tôi và Tiểu Cao mỗi ngày thay phiên nhau đọc cho ông nghe một số bản tin quốc tế, tình hình trong nước và tài liệu tham khảo. Cũng cho ông nghe đài.

Diệp Soái vẫn đến mỗi ngày. Khi Tổng lý vừa nằm liệt giường, ông thường trò chuyện với Tổng lý liền tù tì 3 tiếng đồng hồ.

Qua một tháng, thời gian trò chuyện giảm còn 2 tiếng.

Đến tháng 12, Tổng lý đã liên tục sốt cao, việc trò chuyện ngày càng khó khăn. Tôi nhớ ngày 20 tháng 12, ông hẹn La Thanh Trường đến bàn về công tác Đài Loan, thăm hỏi tình hình những người bạn cũ ở Đài Loan, nói chuyện chưa bao lâu thì đã hôn mê.

Người đến mỗi ngày vẫn là Diệp Kiếm Anh. Hết ngày này sang ngày khác, giọng nói của Chu En-lai ngày càng yếu ớt, Diệp Kiếm Anh ngồi càng lúc càng sát Chu En-lai, thời gian trò chuyện cũng ngày càng ngắn lại, đến một tiếng cũng không thể duy trì nổi.

Cuối cùng, Chu En-lai khó mà cất thành tiếng được nữa. Lúc này, Diệp Kiếm Anh vẫn kiên trì đến mỗi ngày, đến nơi là ngồi sát rạt bên Chu En-lai, nhẹ nhàng nắm lấy tay Chu En-lai, họ nhìn anh, anh nhìn em, đôi môi cùng run rẩy, trong mắt cùng ánh lên giọt lệ, cùng không nói nên lời, cứ thế nhìn mãi, nhìn mãi... Cảnh tượng ấy, tình nghĩa ấy, cho dù lòng dạ có sắt đá đến đâu nhìn thấy cũng không chịu nổi, không thể không trốn ra ngoài cửa mà khóc lớn.

Tôi vẫn nhớ cảnh tượng lần trò chuyện cuối cùng của họ, Diệp Soái bảo chúng tôi đều lui ra ngoài, bất kể là đưa nước đưa thuốc, không bấm chuông thì không được vào.

Ngoài cửa, thỉnh thoảng chúng tôi có thể nghe thấy tiếng của Diệp Kiếm Anh, thực ra chủ yếu là ông nói, Chu En-lai để thốt ra được một câu là vô cùng khó khăn, có nói ra được một câu thì cũng phải áp sát tai vào mới nghe thấy được. Trong giọng nói của Diệp Soái, tôi nghe rõ các từ đơn như "Đặng Tiểubình", "Trung ương", "Quân đội".

Diệp Soái từ phòng bệnh bước ra, gọi tôi và Tiểu Cao đến bên cạnh, giọng rất nhẹ, nghiêm nghị dặn dò rằng: "Cả hai cậu đều chuẩn bị giấy và bút, 24 giờ túc trực bên cạnh Tổng lý, không được rời một khắc nào. Tính nguyên tắc của Tổng lý rất cao, rất nhiều việc, rất nhiều suy nghĩ và uất ức đều nén chặt trong lòng không nói ra, đặc biệt là đối với một số người trong Trung ương, vào thời khắc cuối cùng nếu có nội dung gì muốn trút ra, các cậu nhất định phải ghi lại..."

Xem ra, cuộc trò chuyện của Diệp Soái với Tổng lý đã không thể khiến Tổng lý để lại thái độ và quan điểm về một số đại sự. Ông không thể túc trực bên cạnh Tổng lý mỗi ngày, tôi cùng Cao Chấn Phổ, Kiều Kim Vượng thay phiên nhau canh giữ Tổng lý. Thế nhưng, quan niệm kỷ luật tổ chức của Tổng lý vô cùng chặt chẽ. Đại tỷ Đặng cũng đến thăm mỗi ngày, họ nhìn nhau rất lâu.

Tổng lý nói: "Trong bụng tôi vẫn còn chứa rất nhiều lời chưa nói."

Đặng Dĩnh Siêu gật đầu, nói: "Trong bụng tôi cũng chứa rất nhiều lời chưa nói."

Cảnh tượng này để lại ấn tượng rất sâu sắc trong tôi. 7 năm sau, Đặng Dĩnh Siêu từng viết bài đề cập đến chuyện này, bày tỏ rằng bà cũng sẽ giống như Chu En-lai, "vĩnh viên chôn giấu" những lời chưa nói "ở tận đáy lòng".

Sự thật đúng là như vậy, tôi và Tiểu Cao lúc nào cũng có một người canh giữ bên cạnh Tổng lý, lúc nào cũng sẵn sàng cầm bút ghi chép, thế nhưng miệng của Chu En-lai luôn mím chặt, trong những ngày cuối cùng tuyệt nhiên không còn nhắc đến chính trị thực tế nữa.

Sau khi ông qua đời, tôi và Tiểu Cao đã giao tờ giấy trắng muốt cho Diệp Soái. Diệp Soái nhận lấy tờ giấy không một giọt mực, vô thanh thắng hữu thanh này rồi bật khóc. Ông ngẩn ngơ thốt lên một câu: "Cả đời anh ấy đều vì đại cục..."

Trong những ngày tháng cuối cùng của Chu En-lai, không chỉ có "di ngôn chính trị" cuối cùng quan trọng nhất, đó là đề xuất sơ bộ thực hiện bốn hiện đại hóa vào cuối thế kỷ này tại Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa IV, có bức ảnh chụp chung cuối cùng, lần gặp gỡ khách nước ngoài cuối cùng, lần tham gia hội nghị Bộ Chính trị do Chủ tịch Mao triệu tập cuối cùng v.v., mà còn có một số "yêu cầu và hy vọng" cuối cùng.

Đầu tháng, việc ăn uống của Tổng lý đã vô cùng khó khăn. Mỗi khi nghĩ đến việc cả đời Tổng lý luôn gian khổ với bản thân, ủy khuất bản thân, nhọc nhằn vì bản thân mà lại rất ít khi hưởng thụ thứ gì, trong lòng chúng tôi khó chịu không tả nổi. Hầu như ngày nào chúng tôi cũng hỏi vài lần: "Tổng lý, ngài muốn ăn gì cứ nói." Ông vẫn luôn lắc đầu.

Một hôm, Tổng lý đột nhiên lên tiếng, giống như đang độc thoại, lại giống như đang nói cho chúng tôi nghe: "Giá mà được ăn đào thì tốt biết mấy."

Khoảnh khắc ấy, trái tim tôi bỗng run lên một nhịp, chuyện cũ lập tức hiện lên trong đầu. Kháng chiến thắng lợi, vì tranh thủ hòa bình, tôi đi theo Chu En-lai bôn ba giữa Diên An và Trùng Khánh. Lúc ấy Chủ tịch Mao vừa mới đăng bài viết, nói rằng kháng chiến 8 năm, Tưởng Giới Thạch trốn trên núi Nga Mi, nay kháng chiến thắng lợi rồi, ông ta xuống núi để hái đào. Chu En-lai khi giảng giải tình hình và bài viết này cho các chiến sĩ cảnh vệ, từng nói: "Đào chính là quả ngọt của cách mạng, quả ngọt của sự thắng lợi. Đây là phép ẩn dụ hay nhất."

Sau khi kiến quốc, Tổng lý lao tâm khổ tứ không kể ngày đêm, cả đời ông "trồng cây", nhưng lại không chịu hưởng thụ "quả ngọt", đến khi sinh mạng sắp kết thúc, mới đề xuất được ăn một miếng đào, sao chúng tôi có thể không thỏa mãn tâm nguyện của lão nhân gia chứ?

Thế nhưng, giữa lúc đông lạnh giá sâu sắc, tìm đâu ra đào? Lúc ấy không có điều kiện và sức lực bảo quản tươi ngon như bây giờ. Mấy đồng chí hộ tống chúng tôi bàn bạc một hồi, không hẹn mà cùng nghĩ đến đồ hộp, lập tức đi mua ngay hai hộp. Mỗi hộp có hai quả đào, được cắt thành bốn miếng.

"Tổng lý, không có đào tươi, chúng tôi mua đào đóng hộp." Mọi người áy náy báo cáo.

Tổng lý nhìn hộp đào, trên mặt thoáng hiện một nụ cười nhạt, giọng yếu ớt nói: "Được, rất tốt."

Chúng tôi đút đào đóng hộp cho Tổng lý. Ông ăn vẫn chậm chạp như mọi khi, từng chút một nhai nuốt. Mãi mới ăn hết một miếng thì muốn dừng lại. Tôi nhỏ giọng nói: "Tổng lý, ăn một quả trọn vẹn đi ạ? Ngài đã từng nói rồi, đào chính là quả ngọt của cách mạng, quả ngọt của sự thắng lợi."

Khóe miệng Tổng lý thoáng nở một nụ cười, chậm rãi nói: "Cậu vẫn còn nhớ cơ à. Được, chúng ta ăn một quả trọn vẹn."

Ông đã cố gắng hết sức, ăn thêm một miếng đào đóng hộp nữa, vừa vặn là một quả trọn vẹn.

Lúc lau miệng cho Tổng lý, trong lòng tôi vừa an ủi vừa chua xót. An ủi vì cuối cùng Tổng lý cũng được thưởng thức "quả ngọt" thắng lợi, chua xót vì ông "lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ", hưởng thụ quá muộn màng, là đợi sau khi nhân dân đã ăn đào tươi, số còn ăn không hết đem chế biến thành đồ hộp, thì ông mới được thưởng thức một miếng cuối cùng... Thế nhưng Tổng lý lại nói với chúng tôi một câu: "Cảm ơn, cảm ơn các cậu."

Cách hai ngày, Tổng lý lại hỏi: "Có trà Lục An Qua Phiến không? Tôi muốn uống chút trà Lục An Qua Phiến."

Lần này tôi không hiểu tại sao? Tiểu Cao và đồng chí Kiều Kim Vượng cũng không hiểu, loại trà này vốn không phải loại trà nổi tiếng gì, cũng chẳng có điển tích gì, sao Tổng lý lại nhớ đến việc uống loại trà này?

Nhưng chúng tôi vẫn làm theo hy vọng của Tổng lý, mua trà Lục An Qua Phiến về cho ông, chất lượng tuy không tính là tốt, nhưng rốt cuộc cũng thỏa mãn được tâm nguyện của lão nhân gia, pha cho lão nhân gia một cốc không đặc không nhạt.

Tổng lý không phải uống trà, mà là thưởng trà. Ông nhấp một ngụm, tỉ mỉ nếm vị; từng ngụm nhỏ nhấp, chốc chốc lại chép chép miệng.

Trên mặt ông là vẻ mặt đong đầy tình cảm, thần thái miên man, đôi mắt chớp chớp, chớp rồi lại chớp, tựa như nhìn thấy người đang nhung nhớ.

Cốc trà cuối cùng cũng uống xong. Chúng tôi đều mang theo vẻ mặt nghiêm trang hỏi: "Tổng lý, ngài đang nghĩ gì vậy?"

"Tôi nhớ đến Diệp Đình." Tổng lý không nhìn chúng tôi, tựa như vẫn đang nhìn người đang nhung nhớ kia, giọng dịu dàng, giống như sợ đánh thức một giấc mơ ngọt ngào: "Kháng chiến bắt đầu chưa lâu, khi tướng quân Diệp Đình nhậm chức Quân trưởng Tân Tứ quân, đã gửi cho tôi một ống trà Lục An Qua Phiến lớn..."

Từ sau hôm đó không lâu, Tổng lý đã không thể tự ăn được nữa.

Sắp sang Tết Dương lịch rồi. Nhìn bộ dáng tiêu tụy tóc tai bù xù, râu ria đầy mặt của Tổng lý, chúng tôi lén lút bàn bạc. Tục ngữ có câu: "Có tiền hay không cũng phải cạo đầu ăn Tết". Cả đời Tổng lý trân trọng dung mạo đại diện cho tinh thần diện mạo của nhân dân Trung Quốc như trân trọng sinh mạng, thế nào cũng phải cắt tóc, tút tát lại mặt mày cho lão nhân gia rồi mới đón năm mới chứ! May thay sư phụ Chu của khách sạn Bắc Kinh cũng đã gửi tin nhắn lần thứ ba, kiên quyết đòi cắt tóc cho Tổng lý trước năm mới.

Vào ngày ấy, khi Tổng lý tỉnh lại từ cơn hôn mê, chúng tôi kề tai nhỏ giọng khuyên nhủ: "Tổng lý, sắp sang năm mới rồi. Sư phụ Chu đã mấy lần gửi tin nhắn đến, cứ để ông ấy cắt tóc cho ngài nhé?"

Ông dùng ánh mắt trầm tư nhìn chúng tôi, hồi lâu, đôi mắt bắt đầu hơi mấp máy. Ông thật sự rất khó cất thành tiếng, trong phòng bệnh yên tĩnh đến mức rơi kim cũng có thể nghe thấy, chúng tôi vẫn phải áp tai sát bên bờ môi ông mới nghe rõ: "Không, không cần nữa. Bộ dáng này của tôi... không tiện gặp người khác nữa. Lão Chu, ông ấy, ông ấy nhìn thấy bộ dáng này của tôi, sẽ, sẽ đau lòng..."

Chúng tôi đột ngột quay phắt mặt đi, nước mắt lại trào ra khóe mi.

Chúng tôi túc trực bên cạnh Tổng lý mỗi ngày, cảm giác về sự thay đổi vốn không mãnh liệt lắm, nay nghe ông nói vậy, lập tức nhớ đến phong thái anh vũ tiêu sái và cử chỉ tao nhã phong lưu cách đây không lâu của ông. Thế nhưng, một giấc ngủ dậy, tóc tai ông đã điểm bạc bù xù mọc dài, khuôn mặt gầy gò tiêu tụy, toàn bộ cơ thể đã teo tóp lại. Hốc mắt ông trũng sâu, da dẻ chùng xuống xám vàng... Ông không bao giờ soi gương nữa, chúng tôi cũng không để ông nhìn thấy khuôn mặt của chính mình.

Chu Đê, Tiểu Bình, Tiên Niệm và các thủ trưởng Trung ương khác đều từng nhiều lần đến thăm Chu En-lai. Lúc bấy giờ Trung ương quy định, chỉ có lãnh đạo từ cấp Ủy viên Bộ Chính trị trở lên mới được đến thăm. Thế nhưng, rất nhiều đồng chí từng công tác bên cạnh Tổng lý đều lặp đi lặp lại yêu cầu, dù thế nào cũng phải gặp Tổng lý một lần. Đại tỷ Đặng sau đó đã đồng ý. Nhưng yêu cầu chỉ cho phép mọi người đến gặp Tổng lý, không được để Tổng lý nhìn thấy mọi người. Điều này có lẽ trái với suy nghĩ không muốn để người khác gánh vác nỗi đau của Chu En-lai? Những nhân viên này được sắp xếp đến gặp một lần vào lúc Chu En-lai hôn mê, quy định nghiêm ngặt không được khóc.

Thế nhưng, sao có thể chứ? Những nhân viên này được dẫn vào, đều do chúng tôi dẫn đến cuối giường đứng vững rồi nhìn từ xa một cái. Chỉ một cái nhìn này thôi là họ đều kinh hoàng ngây dại, vị Tổng lý mà họ quen thuộc đột nhiên biến mất rồi! Tôi thấy không một ai ngoại lệ, toàn thân đều chấn động, rồi phắt tay che miệng lại, nước mắt lập tức trào ra! Có mấy nữ đồng chí loạng choạng, là do chúng tôi dìu ra ngoài. Đả kích và kích thích quá lớn, còn chưa ra khỏi đại sảnh thì tất cả đã ngã quỵ xuống đất khóc lớn. Dù có phê bình, khuyên nhủ, thậm chí quát mắng thế nào cũng không thể ngăn cản nổi. Haizz, chưa nói đến việc họ chỉ là những nữ đồng chí chưa từng trải qua đại kiếp nạn, khó lòng chịu đựng, cho dẫu là đồng chí Lý Tiên Niệm bách chiến bách thắng, trải qua trăm đắng ngàn cay, ra khỏi phòng bệnh cũng nước mắt tuôn như suối, bật thành tiếng khóc, bi thương không kìm nổi.

Các vị lão soái cũng đều đến thăm Chu En-lai, đều là vào lúc Chu En-lai hôn mê, đứng ở cuối giường lặng lẽ nhìn, giống như bức tượng, những giọt nước mắt to tướng tràn bờ mi, run rẩy trên hàng mi, tiếp đó trôi lả tả xuống, rơi xuống đất nghe rõ tiếng!

Năm mới Dương lịch, hai bài thơ "Thử thăng Tỉnh Cương Sơn" (Lên lại Tỉnh Cương Sơn) và "Điểu nhi vấn đáp" (Chim chóc hỏi đáp) của Mao Trạch Đông được công bố, khi Chu En-lai tỉnh lại từ cơn hôn mê, vừa hay nghe thấy trên đài phát thanh. Ông bảo chúng tôi đi mua tập thơ về, ngày 2 tháng 1 chúng tôi lại đọc hai bài thơ từ này cho ông nghe. Khi đọc đến câu "Bất tu phóng thí, thí khán thiên địa phiên phúc" (Không cần thả rắm, hãy thử nhìn trời đất lật nhào), khóe miệng ông nở ra vài nếp cười, thậm chí có thể nghe thấy tiếng cười ẩn giấu và tiếng thều thào: "Trung Quốc đã xuất hiện một Mao Trạch Đông..."

Đây là nụ cười cuối cùng của Tổng lý mà tôi nhìn thấy.

Nụ cười này rất ngắn ngủi, cơn đau dữ dội của ung thư bàng quang và ung thư ruột nhanh chóng khiến ông mím chặt đôi môi lại. Chúng tôi cất tập thơ đi. Dù đau đớn đến mức trên trán rịn đầy hạt mồ hôi, ông vẫn kiên trì ra hiệu, bảo chúng tôi đặt tập thơ bên gối.

Sau đó, ông lại đọc qua mấy lần hai bài thơ này, cũng bảo chúng tôi đọc cho nghe. Khi ông qua đời, cuốn sách mỏng nhỏ hai bài thơ này vẫn được đè dưới gối ông. Đây là hai bài thơ cuối cùng trong cuộc đời Chu En-lai được nhìn thấy và nghe thấy.

Người ta vẫn nói cơn đau ung thư là cơn đau dữ dội và kéo dài vượt qua bất kỳ hình phạt thể xác nào. Trong đời sống thực tế và miêu tả văn học, tôi từng nhìn thấy rất nhiều người giãy giụa trong đau đớn: Có người gào thét, tiếng kêu thê thảm xé lòng; vật lộn quằn quại. Có người cắn nát bờ răng nhai nát lưỡi, mặc cho nước mắt đầm đìa, kiên cường không rên rỉ lấy một tiếng. Có người trợn trừng đôi mắt hung ác bị sự đau đớn tra tấn đến biến dạng, gào khóc gầm thét cầu xin người khác giúp mình chấm dứt đau đớn và sinh mạng...

Chu En-lai thì khác, trước sau vẫn lặng lẽ nằm đó; lúc hôn mê nửa mê nửa tỉnh, ông sẽ phát ra tiếng rên rỉ khe khẽ, nhưng sau khi tỉnh lại, tuyệt nhiên không phát ra một tiếng rên rỉ hay rơi một giọt nước mắt nào. Nếu bạn đang chăm chú nhìn ông, vậy thì, khi cơn đau dữ dội ập đến, ông thậm chí còn không thèm co rút cơ thể lại. Ông sợ mang lại ảnh hưởng đau đớn cho người khác.

Thế nhưng, cơn đau dữ dội ập đến, hoàn toàn không có phản ứng là điều không thể. Đã bao nhiêu lần tôi dự cảm được cơn đau lớn sắp đến, sắc mặt Chu En-lai bỗng chốc trở nên âm trầm xám vàng, trong chớp mắt lại ánh lên sắc đỏ sẫm, mồ hôi phốc một cái túa ra, từng hạt to bằng hạt đậu, run rẩy tụ lại với nhau, tiếp đó tuôn xuống như dòng suối nhỏ. Ánh mắt ông lúc thì mơ hồ ảm đạm, lúc thì lóe lên sắc bén, tránh né những đồng chí xung quanh, lang thang tìm kiếm thứ gì đó trên không trung, trên trần nhà. Sau từng hồi nín thở kiên nhẫn, cánh mũi ấy liền run rẩy mở rộng ra, đôi môi cũng cẩn thận hết mức có thể không gây chú ý mà hé ra một khe hở, thở dốc vài hơi, rất nhanh lại tiếp tục nín thở mím chặt, dùng nghị lực siêu phàm để đổi lấy đợt sóng đau đớn dữ dội mới mãnh liệt và kéo dài hơn ấy... Ông không kêu không rỉ máu mắt, cho dù là co rút khuôn mặt nhe răng trợn mắt một cái ư? Ông vĩnh viễn sẽ không có bộ dáng như thế trước mặt mọi người dưới ánh mắt người đời.

Đây chính là vị Tổng lý Chu của chúng ta.

Ngày 3 tháng 1, Tổng lý cơ bản cả ngày đều chìm trong hôn mê, thỉnh thoảng tỉnh lại cũng lặng thinh không nói gì.

Ngày 4 tháng 1, Tổng lý tỉnh lại từ cơn hôn mê, đôi mắt chớp chớp một lát, đột nhiên mấp máy đôi môi. Các đồng chí chúng tôi có mặt lập tức vây quanh lại.

Ông dùng giọng nói nhỏ đến mức khó phân biệt được thều thào hỏi: "Chủ tịch, sức khỏe Chủ tịch thế nào rồi?"

"Không có thay đổi lớn nào ạ." Bác sĩ nhỏ giọng báo cáo.

"Đổng Tất Vũ thì sao?"

"Đổng lão vẫn ổn ạ."

"Lưu soái, Lưu soái, sức khỏe..." Ông đột nhiên nín bặt tiếng, bàn tay trơ xương lập tức nắm chặt lấy tay bác sĩ, đây là động tác vô thức, là nguyên nhân do cơn đau dữ dội ập đến. Ông đang run rẩy, đang đổ mồ hôi. Chúng tôi vừa lau mồ hôi cho ông vừa khuyên nhủ ông: "Tổng lý, ngài đau thì cứ kêu lên đi. Toàn là người nhà với nhau cả, ngài rên lên một tiếng thì sẽ đỡ đau hơn một chút..."

Ông không kêu cũng không rên, mãi mới trút ra được một hơi, lại dùng ý chí kinh ngạc thốt rõ một câu: "Ấy chà, tay anh... sao lại lạnh thế này chứ?"

Ông hình như không phải vì đau mà nắm lấy tay bác sĩ, hình như là để thử xem tay bác sĩ có lạnh hay không? Haizz, Tổng lý của chúng ta, lâm vào cảnh khốn đốn đau đớn như thế mà vẫn muốn che giấu bản thân, vẫn không muốn người khác vì nỗi đau của mình mà đau đớn!

Thế nhưng, ông đã không thể gạt được chúng tôi cũng không gạt được chính mình. Chúng tôi đang rơi nước mắt, ông đang run rẩy; toàn bộ phòng bệnh đều có thể cảm nhận được nhịp điệu đau đớn dồn dập trong cơ thể Tổng lý, làn sóng va chạm giao tranh ấy!

"Bác sĩ, bác sĩ Ngô, tiêm, tiêm cho tôi một mũi..." Tổng lý phát ra tiếng cầu xin đến nghẹt thở. Mỗi khi ông không còn sức để che giấu cơn đau dữ dội nữa, ông đều cầu xin như vậy.

Đặng Dĩnh Siêu ngày nào cũng đến thăm Chu En-lai. Lần này bà thật sự không chịu nổi nữa, giọng run rẩy nói với bác sĩ Biện:

"Đau đớn thế này, khó chịu quá, ông ấy quá khó chịu..."

Đặng Dĩnh Siêu sau đó từng bày tỏ có điều kiện đồng tình với "cái chết êm dịu", có liên quan trực tiếp đến sự kích thích do những sự hành hạ bệnh tật khó tưởng tượng nổi mà Chu En-lai phải gánh chịu trước khi qua đời gây ra cho bà.

Bác sĩ Biện rưng rưng nước mắt nói: "Đại tỷ, Tổng lý quá quan trọng, sống thêm một ngày đối với Đảng, đối với đất nước, đối với toàn thể nhân dân đều có lợi ích vô cùng to lớn, cho dù là một phút một giây cũng có ý nghĩa vô cùng trọng đại..."

Diệp Soái cũng nói như vậy.

Bác sĩ tiêm thuốc Dolantin cho Tổng lý. Thoáng chốc, Tổng lý thở dốc bình ổn đôi chút. Đôi mắt ông hờ hững nhìn trần nhà, tựa như đang trầm tư. Bỗng nhiên, ánh mắt ấy lóe lên một tia sáng, quay sang nhìn chúng tôi: "Mang, mang 'Quốc tế ca' ra, bật, bật lên một chút..."

Chúng tôi vội tìm đĩa bài hát "Quốc tế ca", phát cho ông nghe. Khi giai điệu hùng vĩ ấy tràn ngập căn phòng, đôi môi Tổng lý rõ ràng đang mấp máy, đang ngâm nga!

Đây là lần cuối cùng Tổng lý nghe nhạc, lần cuối cùng hát trước khi qua đời. Bài hát này chính là "Quốc tế ca".

Phát liên tục ba lần, Tổng lý nói với Đặng Dĩnh Siêu đang túc trực bên cạnh: "Tôi kiên quyết tin tưởng chủ nghĩa cộng sản toàn thế giới nhất định sẽ thực hiện được. Đoàn kết lại đến ngày mai, Quốc tế ca nhất định sẽ hiện thực hóa."

Giọng nói khi ông nói câu này rất khẽ, nhưng sự chấn động mang lại cho tôi lại vô cùng lớn. Ông đã đến gần giai đoạn hấp hối, cuối cùng hát bài hát này, thể hiện niềm tin kiên định thực sự. Cuộc đời con người dẫu có đức tin khác nhau, nhưng có thể vì đức tin mà phấn đấu trọn đời, cống hiến tất cả, vậy thì, ngay cả kẻ thù của anh ta cũng sẽ vì nhân cách của anh ta mà kính trọng đến mức sinh lòng kính sợ! Rất nhiều chính trị gia, nhà lý luận, học giả tư sản, chính vì nguyên nhân này, sau khi Chu En-lai chết, cũng đã bày tỏ sự tiếc thương và kính ý vô hạn đối với ông!

Từ ngày 5 đến ngày 7 tháng 1 năm , Chu En-lai cơ bản ở trong trạng thái hấp hối; đa số thời gian ông hôn mê, thỉnh thoảng mở đôi mắt mất hồn ra cũng không nói chuyện gì, tựa như tư duy đã ngừng lại. Tôi và Tiểu Cao cũng ngừng việc đọc báo đọc tài liệu cho ông.

Vào ngày hôm đó, trong 24 giờ tôi trực, phòng bệnh vẫn luôn vô cùng yên tĩnh, ngoài việc định giờ làm các công tác y tế duy trì sinh mệnh theo lệ cho Tổng lý, không có đại sự nào khác. Khi bác sĩ Trần đúng giờ truyền thức ăn lỏng dinh dưỡng cao nhiệt lượng cao đã điều chế vào dạ dày ông, tôi lặng lẽ đứng nhìn bên cạnh. Nước mắt của tôi sớm đã cạn khô. Phòng bệnh rất sạch sẽ, xung quanh yên tĩnh quá, yên tĩnh quá... 11 giờ đêm, Chu En-lai bỗng mở mắt ra. Khoảng thời gian mở mắt thế này ngày càng ít đi, khoảng cách giữa mỗi lần mở mắt ngày càng kéo dài. Ông chăm chú nhìn, dồn hết sức tập trung ánh mắt đang tán loạn. Chúng tôi đều áp sát lại.

Cuối cùng, trong mắt Tổng lý lóe lên một tia lửa nhỏ. Đây là lần cuối cùng tôi nhìn thấy ánh mắt ông lóe sáng.

Ông đã nhận ra bác sĩ Ngô Giai Bình trong số chúng tôi.

"Tôi ở đây, không có chuyện gì nữa rồi..." Tổng lý chậm rãi, giọng nhỏ như tơ nhện nói: "Tôi, một mình, các cậu... quản đại cục, vẫn nên đi chăm sóc, các đồng chí bị bệnh khác, nơi đó, càng cần các cậu hơn..."

Tổng lý lại hôn mê đi. Đây là câu nói cuối cùng trong đời ông thốt ra.

Sáng ngày 8 tháng 1, 8 giờ sáng, Tiểu Cao giống như mọi khi đến giao ban đúng giờ.

Làm xong bàn giao đơn giản, tôi chuẩn bị rời đi. Ở cửa, tôi giống như mọi khi quay đầu nhìn lại vị Tổng lý mà cả đời tôi phục vụ thêm một lần nữa.

Ông vẫn đang ngủ say. Haizz, cả đời ông ngủ ít quá, ít quá! Đặc biệt là trong gần 10 năm nay, thiên hạ đại loạn, trung bình mỗi ngày ông ngủ chưa được 3 tiếng. Thế nào gọi là toàn tâm toàn ý? Thế nào gọi là tận tâm tận lực? Thế nào gọi là không biết mệt mỏi? Thế nào gọi là cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi? Đứng bên cạnh Tổng lý là bạn sẽ hiểu rõ tất cả...

Đôi mắt đã khóc cạn khô từ lâu của tôi bỗng lại ẩm ướt, chậm rãi quay đầu, nhẹ nhàng khép cửa lại, từ từ lê bước về phía phòng nghỉ trên lầu.

Nằm xuống chưa đầy 1 tiếng, trong lúc nửa tỉnh nửa mê, một loạt tiếng bước chân dập dồn truyền đến từ hành lầu, đến vừa vội vã vừa hoảng hốt, trái tim tôi theo bản năng thắt lại run rẩy, lập tức tỉnh hẳn. Tôi muốn nhảy xuống đất, muốn hét lên, thế nhưng bị một thứ điềm gở nắm chặt lấy, chốc lát kinh ngạc đến mức không động đậy nổi.

"Vệ sĩ trưởng, Vệ sĩ trưởng!" Tiểu Cao cuồn cuộn cuộn vào như cơn lốc, sắc mặt tái mét, sự căng thẳng khiến cậu ta kẹp chặt hai khuỷu tay vào mạn sườn, giọng nói đã biến dạng hoàn toàn: "Mau lên, Tổng lý, Tổng lý không ổn... không ổn rồi!"

Tôi giống như bị quất một roi, từ sự tê liệt chồm vùng dậy, xách quần chạy cắm cổ xuống dưới; tim khi thì co rút đông đặc, khi thì phồng lên cuồn cuộn; đầu óc khi thì trống rỗng, khi thì vạn niệm dồn dập, cứ thế một mạch lao thẳng vào phòng bệnh của Chu En-lai.

Toàn bộ nhân viên tổ y tế đều tập trung lại, cả căn phòng hỗn loạn một mảnh, việc cấp cứu khẩn trương đã bắt đầu. Bình phong đã được dời đi, đầu giường di động cũng đã tháo ra... "Sao rồi? Thế nào rồi?" Tôi mất chủ tâm, nhỏ giọng thều thào, trừng đôi mắt kinh hoảng mất hồn nhìn người này, lại nhìn người nọ. Không ai thèm để ý đến tôi, ai nấy đều cau mày chặt; tôi cũng không chen tay vào được, không biết mình có thể làm gì, đờ đẫn như phế vật suốt hồi lâu, xương hàm trên hàm dưới cứ bập bập run lẩy bẩy mãi.

Thoáng chốc, tôi bình tĩnh lại, tâm thần trở về, nhìn rõ bên cạnh giường bệnh chỉ có mấy chuyên gia, còn khoảng hơn 20 chuyên gia bác sĩ đã lùi lại đôi chút, đứng vây quanh lặng ngơ. Tôi nhớ đến dấu hiệu của sự sống, vội sán lại chỗ máy dao động để xem điện tâm đồ.

Vẫn đang đập! Tim tôi vừa ấm lên, lập tức lại lạnh ngắt: Sao không đập nữa? Ngay sau đó lại nhóm lên hy vọng: Lại đập một cái kìa!... Chuyện này là sao đây? Điện tâm đồ bình thường đâu phải thế này. Tôi hoảng hốt nhìn sắc mặt các bác sĩ, lại nhìn "mạch đập" trên màn hình; tôi thấy có người bắt đầu lén lút lắc đầu, thấy "mạch đập" ấy càng lúc càng yếu, càng lúc càng chậm... "Tổng lý, Tổng lý!" Bác sĩ Trương vẫn luôn bắt mạch cho Tổng lý, liên tục hô gọi. Khoảnh khắc ấy, tôi quả thực hoài nghi đôi mắt của chính mình. Dùng sức chăm chú nhìn, không sai, Tổng lý vậy mà lại mở mắt ra!

"Tổng lý," Bác sĩ Trương vừa gọi vừa nói: "Để Tạ Vinh cắm cho ngài một ống, hút đờm ra được không ạ?"

Tiếng gọi lớn của bác sĩ Trương, kỳ diệu thay đã đánh thức phản ứng từ dây thần kinh của Tổng lý, ông thực sự khẽ gật đầu một cái.

Thế nhưng, ngay lập tức lại nhắm mắt vào. Khi chủ nhiệm khoa gây mê bệnh viện Bắc Kinh Tạ Vinh chuẩn bị cắm ống hút đờm, áp lực cung cấp oxy, điện tâm đồ bỗng tít tít một tiếng, hóa thành một sợi khói bay lơ lửng không còn nhấp nhô nữa...

"Tổng lý!" Tôi bị sự căng thẳng sợ hãi cực độ thúc đẩy, rời khỏi máy dao động, lao đến bên giường Chu En-lai, vồ lấy tay ông, tựa như đang túm lấy một sinh mệnh vĩ đại tốt đẹp nhất, sợ bị người khác cướp mất. Tôi muốn dùng toàn bộ sức lực của mình kéo sinh mệnh này trở về.

"Tổng lý, Tổng lý!" Tôi gọi, lòng bàn tay lại cảm nhận rõ mồn một các ngón tay của ông đã lạnh cứng rồi, nhanh thế, đột ngột thế. Tôi cuống đến đỏ ngầu cả mắt, ngước đầu lên, hung hăng trừng mắt gầm lên với bác sĩ:

"Sao thế hả đại bách! Đại phu! Mau lên, mau lên! Tay Tổng lý lạnh ngát rồi!..."

Vừa gầm, tôi vừa vội vã truy đuổi hơi ấm của Tổng lý. Tay tôi đã đuổi đến bả vai của Tổng lý, tôi tuyệt vọng thét lên một tiếng: "Bác sĩ Trương, lạnh đến vai rồi! Anh mau lên chứ..."

Tráng Tá Lượng nặng nề lắc đầu, phát ra một tiếng thở dài thê lương: "Không được nữa rồi..."

Tôi ngây ngốc trợn trừng đôi mắt, choáng váng; tất cả đều giống như trong mơ, tất cả đều chìm vào một thứ mờ ảo xanh thẫm, tất cả đều đang trôi nổi run rẩy. Tôi nghe thấy tiếng của bác sĩ Trần vừa vô cùng nhỏ bé lại vừa vô cùng vang dội, vô cùng xa xôi lại vô cùng gần gũi:

"35, 36... 48, 49... Dừng lại!"

Xung quanh bỗng chốc yên bặt, thế giới câm lặng hoàn toàn!

Tôi chưa từng gặp qua cảnh tượng thế này, ngơ ngác nhìn lại: "Cái gì? Dừng lại cái gì?..." Âm thanh này chỉ có một mình tôi nghe thấy, miệng tôi sớm đã không biết nói năng gì nữa rồi.

Phắt một cái, tôi nhìn rõ một vòng người cởi mũ đứng nghiêm, một vòng những cái đầu cúi thấp.

"Dừng lại, dừng lại..." Trước mắt tôi nhòe đi. Thứ gì đó trào ngập hốc mắt, như sợi chỉ tòng teng từ khóe mắt rủ xuống, liên miên bất tuyệt. Khi tôi trút ra được một hơi, liền cảm nhận rõ mồn một, một cơn đau buốt tim gan cuồn cuộn dâng lên, nhanh chóng lan tỏa ra toàn thân. "Tổng lý——!"

Tôi oà khóc lớn, tất cả mọi người trong phòng bệnh đều buông tiếng khóc bi thương.

Ngày 8 tháng 1 năm , 9 giờ 57 phút, vị Tổng lý mà chúng ta yêu thiết tha từ tận đáy lòng đã rời bỏ chúng ta.

Đặng Dĩnh Siêu dưới sự hộ tống của thư ký Triệu Vỹ đã đến nơi, Uông Đông Hưng cũng vội vã chạy đến. Đại tỷ Đặng đang rơi nước mắt, nhưng kiềm chế không phát ra tiếng khóc. Sự kiên định kiên cường của bà khiến tôi không bị nỗi bi thương đè bẹp, rất nhanh lại lao vào công tác tang ma của Tổng lý Chu.

Tôi gọi điện thoại cho sư phụ Chu của khách sạn Bắc Kinh.

Sư phụ Chu có tình cảm vô cùng sâu sắc với Tổng lý. Sau khi kiến quốc, Chu En-lai vẫn luôn đến khách sạn Bắc Kinh cắt tóc, cạo mặt, rất ít khi làm phiền sư phụ Chu đến tận nhà. Ông thích đi lại trong khách sạn, gặp gỡ các đồng chí, trò chuyện. Không chỉ gặp gỡ các cấp lãnh đạo của khách sạn, mà còn cả các nhân viên phục vụ ở các mặt, đều đi lại gặp gỡ, chào hỏi trò chuyện. Tất cả các đồng chí trong khách sạn đều có một thứ tình cảm đặc biệt với Tổng lý, thế nên trong "Cách mạng Văn hóa", cả nước đại loạn, duy chỉ có khách sạn Bắc Kinh là không loạn lắm. Các công nhân viên chức cũ trong khách sạn, cho đến tận bây giờ nhắc đến Tổng lý Chu, không ai là không rơi nước mắt.

Trong khách sạn là do sư phụ Chu và Tiểu Quan phụ trách cắt tóc cạo mặt cho Tổng lý. Đợt đại tu nhan sắc lần này, lại mời hai người bọn họ đến. Cộng thêm bác sĩ Hàn của bệnh viện Bắc Kinh, tổng cộng là ba người.

Ba đồng chí khóc suốt dọc đường. Khi nhìn thấy Tổng lý, không thể kìm nén được nữa, cùng nhau oà khóc lớn, khóc trời đất tối tăm, bất kỳ ai nghe thấy cũng không chịu nổi. Đặc biệt là sư phụ Chu, khóc đến suy sụp, tình cảm quá sâu sắc, bị đả kích quá lớn, từ đó về sau sức khỏe sụp đổ hoàn toàn, không thể đi làm được mấy nữa. Ông muốn làm thủ tục nghỉ hưu, khách sạn luyến tiếc, không đồng ý, nói tay nghề của ông cao, phục vụ thủ trưởng Trung ương cả đời, là công thần, bảo ông một tuần đến khách sạn đi dạo một chuyến, hướng dẫn người trẻ tuổi một chút.

Ngày Tổng lý qua đời, Đặng Dĩnh Siêu liền đề xuất ba yêu cầu với Trung ương: Không tổ chức lễ viếng thi hài, không tổ chức lễ truy điệu, không giữ lại tro cốt.

Lý Tiên Niệm vừa nghe thấy ba yêu cầu này liền sốt ruột, rưng rưng nước mắt nói: "Không được, không thể bắt đầu từ chỗ Tổng lý cái tiền lệ này được, nhân dân cả nước quyết không đồng ý đâu."

"Ý kiến của đồng chí Tiên Niệm đúng." Đặng Tiểubình nói, "Nhân dân không đồng ý, lễ viếng thi hài và đại hội truy điệu phải tổ chức, nếu không thì không có cách nào ăn nói với nhân dân cả nước."

Đại đa số các đồng chí lãnh đạo Trung ương đều không đồng ý với yêu cầu của đại tỷ Đặng. Đại tỷ Đặng nói, ba yêu cầu này là thỏa thuận giữa bà và Tổng lý lúc sinh thời, bà phải chịu trách nhiệm với Tổng lý. Các lãnh đạo Trung ương đều kiên trì nói, họ phải chịu trách nhiệm với nhân dân, một số đồng chí lãnh đạo còn đề xuất: "Tro cốt có thể rải khắp đất nước, nhưng cũng nên giữ lại một phần, đặt ở Bát Bảo Sơn."

Đặng Dĩnh Siêu kiên quyết nói: "Một chút cũng không giữ lại, tôi và đồng chí Ân Lai đã sớm hẹn ước từ lâu, ông ấy lo lắng nhất là tôi không thực hiện được yêu cầu này của ông ấy. Chúng ta ai cũng không giữ lại tro cốt, không được giữ!"

Điểm này tôi rất rõ. Đó là vào tháng 9 năm 1975, trước thềm Tổng lý cuối cùng nằm liệt giường không dậy nổi, Tổng lý từng kể với Triệu Vỹ - thư ký của đại tỷ về vấn đề xử lý tro cốt sau khi ông chết. Giọng Triệu Vỹ run bần bật: "Tổng lý, ngài đừng bàn chuyện này, đừng mà, ngài sẽ không, không đâu... Bàn chuyện thế này sớm như vậy không có lợi cho việc chữa bệnh của ngài."

"Cậu không phải là nhà duy vật triệt để, con người rồi cũng sẽ chết, có gì lạ đâu?" Tổng lý phê bình Triệu Vỹ, sau đó thản nhiên nói: "Tôi và đại tỷ từ 10 năm trước đã hẹn ước với nhau rồi, sau khi chết không giữ lại tro cốt. Nhưng tôi nghĩ, nếu tôi chết trước, đại tỷ chưa chắc đã có thể đảm bảo được tro cốt của tôi rải hết, việc này phải do Trung ương quyết định. Tuy nhiên đại tỷ có thể phản ánh yêu cầu của tôi. Nếu đại tỷ chết trước tôi, tôi có thể đảm bảo cho bà ấy; tôi chết trước, tro cốt của đại tỷ cậu không đảm bảo rải hết được, nhưng cậu có thể phản ánh yêu cầu của bà ấy..."

Bây giờ, các lãnh đạo Trung ương và Đặng Dĩnh Siêu thảo luận xong, quyết định thỏa hiệp lẫn nhau. Lễ viếng thi hài và đại hội truy điệu sẽ tiến hành, tro cốt không giữ lại.

Vào cuối tháng 12 năm 1975, bác sĩ đã ngả bài với tôi, nói bệnh tình của Tổng lý chuyển biến xấu, bảo chúng tôi chuẩn bị một chút, bao gồm cả quần áo mặc sau khi qua đời. Tôi và Cao Chấn Phổ bàn bạc tới bàn bạc lui, quyết định vẫn tôn trọng phong cách ăn mặc nhất quán lúc sinh thời của Tổng lý, không may quần áo mới nữa.

Chúng tôi đem kết quả bàn bạc thỉnh thị Đặng Dĩnh Siêu, đại tỷ Đặng nói: "Quyết định này đúng. Cứ làm theo những gì các cậu bàn bạc đi."

Sau khi Tổng lý qua đời, chúng tôi đã lấy áo sơ mi quần đùi, quân phục kiểu Trung Sơn bằng vải nỉ mà Tổng lý từng mặc lúc sinh thời để thay trang phục cho ông. Bộ đồ Trung Sơn này là bộ đồ mà Tổng lý trước thềm Nixon sang thăm Trung Quốc qua sự trình bày lý lẽ nhiều lần của chúng tôi mới may, chính là bộ quần áo trong bức ảnh mà mọi người quen thuộc chụp Tổng lý nghiêng mình ngồi trên chiếc ghế sô-fa đơn. Bộ quần áo này đã mòn xơ vải, bác sĩ Hàn phụ trách trang điểm tử thi vừa tiếp nhận liền cau mày.

"Còn quần áo mới nào nữa không?" Ông sầm mặt hỏi.

"Hết rồi. Đây là bộ mới nhất rồi..."

"Các cậu làm ăn thế nào vậy hả!" Bác sĩ Hàn nổi giận, trợn trừng mắt nhìn chúng tôi: "Sao sớm không chuẩn bị hả? Không phải đã bảo các cậu chuẩn bị rồi sao?"

Tôi cúi gằm mặt xuống, đau đớn nói: "Tôi đã bàn bạc với Tiểu Cao rồi, tôn trọng thói quen và sở thích cả đời của ông ấy. Đại tỷ cũng đồng ý với lựa chọn của chúng tôi, mấy năm cuối đời Tổng lý vẫn luôn mặc bộ quần áo này..."

Trong mắt bác sĩ Hàn rưng rưng nước mắt, hồi lâu mới thều thào thốt ra một câu: "Nếu nhân dân trách chúng ta thì sao?"

"Sẽ không trách đâu." Tôi kiên định tin tưởng nói: "Đây là ý nguyện của Tổng lý."

Lúc chiêm ngưỡng di mạo, Tổng lý mặc chính là bộ quần áo này, sau đó hỏa táng, Tổng lý mặc cũng là bộ quần áo này.

Lúc Chu En-lai qua đời, trước ngực có đeo huy hiệu Mao Trạch Đông "Vì nhân dân phục vụ", dưới gối đặt thơ từ Mao Trạch Đông.

Tình cảm của ông dành cho Mao Trạch Đông sâu đậm chân thành, trước sau như một. Thế nhưng, trong thời gian ông bệnh nặng và nguy kịch, tình hình của Mao Trạch Đông cũng rất không ổn, cũng bị bệnh nặng bủa vây, thế nên một lần cũng không đến thăm Chu En-lai. Như đã kể ở trên, sau khi kiến quốc Mao Trạch Đông chỉ đến Tây Hoa Sảnh đúng một lần. Theo những gì tôi thấy và biết, ông ấy chỉ đến thăm Tổng lý có một lần đó mà thôi. Còn về các thủ trưởng Trung ương khác, có một số người ông ấy một lần cũng không đến thăm. Ông ấy thích thiết lập giao tình riêng với các nhân sĩ dân chủ, cơ bản chỉ duy trì quan hệ đồng chí với cán bộ trong Đảng, cực kỳ ít có giao du tư nhân.

Sau khi Chu En-lai nằm liệt giường, đặc biệt là sau khi ông bệnh nặng tỉnh lại từ cơn hôn mê, từng mấy lần vuốt ve huy hiệu Mao Trạch Đông và tập thơ, từng mấy lần hỏi Mao Trạch Đông hiện tại ở đâu? Sức khỏe thế nào? Mỗi khi gặp lúc này, trong lòng tôi đặc biệt đau đớn. Nếu Mao Trạch Đông cũng có nhiều giao du tư nhân tình cảm tư nhân hơn với các đồng chí trong Đảng, nếu sức khỏe của ông ấy có thể tốt hơn một chút, nếu ông ấy có thể đến phòng bệnh của Tổng lý nhìn một cái, ngồi bên giường bệnh của Tổng lý một lát, đối với tình chiến đấu mấy chục năm của họ, đối với lịch sử của chúng ta, sẽ là một nét bút cảm động biết bao nhiêu!

Lễ truy điệu của Chu En-lai, Mao Trạch Đông không nói tham gia cũng không nói không tham gia. Lúc bấy giờ đã chuẩn bị cho việc lão nhân gia đến tham gia.

Con đường ông đi, thang máy đi, xe lăn đều được kiểm tra an toàn một cách nghiêm túc cẩn thận.

Đại tỷ Đặng vẫn luôn chờ đợi, mong ngóng Mao Trạch Đông đến tham gia.

Đồng chí Tiểu Bình cũng vẫn luôn chờ đợi, mong ngóng.

Các đồng chí lãnh đạo Trung ương cùng tất cả chúng ta tham gia lễ truy điệu đều hồi hộp thấp thỏm chờ đợi mong ngóng.

Sắp đến giờ rồi. Đồng chí Trương Diệu Tự phụ trách công tác an toàn của Chủ tịch lại lên lên xuống xuống thang máy kiểm tra, làm công tác chuẩn bị.

Quá giờ rồi, Mao Trạch Đông vẫn chưa đến. Uông Đông Hưng đành gọi điện thoại đến nhà Mao Trạch Đông. Bên đó nói, Chủ tịch không đến tham gia nữa.

Lễ truy điệu lúc này mới bắt đầu.

Mao Trạch Đông lúc ấy đã không thể đứng dậy nổi, ông không muốn để người khác nhìn thấy hành động khó khăn của mình, không thể rời khỏi xe lăn. Việc nói chuyện của ông cũng không được nữa, chỉ có thể để nhân viên phỏng đoán từ khẩu hình và biểu cảm của ông ấy. Ông không đến tham gia, cũng hoàn toàn có thể hiểu được.

Ngày 10 và 11 tháng 1, quần chúng các giới đến viếng di thể Chu En-lai. Trên thế giới này không còn nỗi bi thương nào sâu sắc đến thế, tiếng kêu khóc làm trời đất đổi màu, thần quỷ đều tiếc thương. Vây quanh di thể Chu En-lai đang an nghỉ giữa rừng hoa, nước mắt của quần chúng đã làm ướt sũng một vòng rộng chừng một mét trên thảm. Đây là trường hợp duy nhất có một không hai trên thế giới!

Chiều ngày 11 tháng 4 giờ 40 phút, linh xa của Chu En-lai từ từ khởi hành hướng về Bát Bảo Sơn. Dọc con đường dài mười dặm, tiếng khóc của hàng chục vạn quần chúng kinh thiên động địa. Cùng lúc đó, 9,6 triệu kilômét vuông đất nước Trung Quốc, đầm đìa nước mắt đau đớn của 800 triệu nhân dân.

Sáng ngày 12 tháng 1, đại tỷ Đặng hẹn ba người Cao Chấn Phổ, Triệu Vỹ và tôi, bàn về việc rải tro cốt của Tổng lý ở đâu? Bà nói: "Trung ương Đảng, Chủ tịch Mao đã phê chuẩn thỉnh cầu không giữ lại tro cốt của đồng chí Ân Lai, sau khi tôi nhận được tin này rất vui mừng. Việc này vẫn phải dựa vào chi bộ, đừng làm kinh động đến nhiều người hơn, cũng không làm phiền tổ chức cấp trên nữa. Các cậu đến vùng có nước gần Bắc Kinh xem thử, xem có thể rải tro cốt được không?"

Trong chi bộ chúng ta đây, tôi đảm nhận chức Bí thư chi bộ. Đại tỷ Đặng trong cuộc họp chi bộ lần này, đã xác định tôi nâng hộp tro cốt, phụ trách hoàn thành nhiệm vụ rải tro cốt.

Chiều ngày 14 tháng 1 năm , tại Cung văn hóa Lao động Nhân dân, hoạt động điếu tang của quần chúng kết thúc. Đại tỷ Đặng được hai thanh niên dìu bước vào linh đường, hai tay nâng hộp tro cốt của Chu En-lai hướng về tất cả các đồng chí có mặt thâm tình nói: "Bây giờ trong tay tôi đang nâng hộp tro cốt của đồng chí Chu En-lai, bày tỏ sự cảm ơn đối với tất cả các đồng chí có mặt."

Lời dứt chưa dứt, tiếng khóc bi thương động trời. Mọi người đổ xô về phía Đặng Dĩnh Siêu, tiếng gào khóc làm rung chuyển đất trời, nước mắt như mưa như triều.

Ngày 15 tháng 1 diễn ra đại hội truy điệu Chu En-lai. Cùng lúc đó, nhân dân Bắc Kinh tự phát đổ xô về Quảng trường Thiên An Môn, hàng vạn vòng hoa vây quanh Đài tưởng niệm Anh hùng Nhân dân, hợp thành một bồn hoa to lớn vô song. Văn bia ấy do Mao Trạch Đông thảo luận phác thảo, Chu En-lai đề chữ:

"Muôn thuở lưu danh các anh hùng nhân dân đã hy sinh trong cuộc chiến tranh giải phóng nhân dân và cách mạng nhân dân từ ba năm nay!"

"Từ đây ngược dòng lên một nghìn tám trăm bốn mươi, kể từ lúc ấy, vì phản đối kẻ thù trong và ngoài nước, tranh thủ độc lập dân tộc và tự do hạnh phúc của nhân dân, các anh hùng nhân dân đã hy sinh trong các cuộc đấu tranh qua các thời kỳ muôn thuở lưu danh!"

8 giờ tối hôm đó, tôi và Cao Chấn Phổ nhận hộp tro cốt của Tổng lý từ tay đại tỷ Đặng, cùng với hai vị đại biểu của Ủy ban tang lễ, lên máy bay, chấp hành nhiệm vụ rải tro cốt Chu En-lai.

Đêm hôm đó, bầu trời vô cùng trong trẻo, muôn ngàn vì sao vây quanh vầng trăng sáng, lặng lẽ nhấp nháy không tiếng động, cúi xuống bao quát đại địa thần châu.

Máy bay ầm ầm cất cánh, từ 8 giờ đến 12 giờ, bay khắp trong ngoài Vạn Lý Trường Thành, sông dài nam bắc. Chúng tôi từng nắm từng nắm rải tro cốt của Tổng lý xuống. Trong gió cao nguyên, tro cốt lập tức tiêu tán, biến mất không tăm tích. Nhưng tôi lại có thể nhìn thấy, đó là một bầu nhiệt huyết của Tổng lý, là những thiết kế mỹ hảo mang lại hạnh phúc cho nhân dân của ông, là toàn bộ thâm tình của ông dành cho nhân dân, cho đất nước, cho Đảng và lãnh tụ, bay bùng lên thành một dải cầu vồng dài, vắt qua toàn bộ đại địa Trung Quốc.

Ông đã đi rồi. Những gì ông để lại cho thế giới này quá nhiều, đòi hỏi lại quá ít, thế nên, ông nhất định sẽ vĩnh tồn trên thế giới này.