Nhiều người nổi tiếng và có sức ảnh hưởng ở cả trong và ngoài nước từng viết bài rằng: "Không nghi ngờ gì nữa, Châu Ân Lai là một trong những người bận rộn nhất, làm việc nhiều nhất trên thế giới này."

Đi theo Thủ tướng mấy chục năm, cảm nhận mãnh liệt nhất của tôi cũng chính là điểm này. Công việc bận rộn chủ yếu thể hiện tinh thần cống hiến của ông, còn làm được nhiều việc thì không chỉ thể hiện tinh thần cống hiến, mà đồng thời còn thể hiện sự tài trí thông minh vượt trội của ông.

Mọi người đã viết rất nhiều, rất nhiều bài về việc Thủ tướng làm việc quên mình, tôi không muốn lặp lại nữa. Tôi chỉ muốn kể về "sáu văn phòng" của Thủ tướng. Đừng hiểu lầm "sáu văn phòng" này là những địa điểm khác nhau như Tây Hoa Thính, Đại hội đường Nhân dân, Điếu Ngư Đài, Tân sở số 6, v.v., nơi nào cũng có chỗ cho Thủ tướng làm việc. Sáu văn phòng mà tôi muốn kể đến, là sáu "văn phòng" do nhân viên công tác bên cạnh chúng tôi dựa vào quy luật sinh hoạt và làm việc của Thủ tướng mà tự đúc kết ra.

Nơi được chúng tôi gọi là "văn phòng thứ nhất" của Thủ tướng, chính là nhà vệ sinh. Sau khi kiến quốc gọi văn minh hơn một chút, thì là phòng vệ sinh.

Quy luật sinh hoạt của Thủ tướng: Tỉnh giấc ngủ, việc đầu tiên chính là đi vệ sinh. Ông là người vừa mở hai mắt ra là bắt đầu làm việc ngay, cho nên nhà vệ sinh đã trở thành văn phòng thứ nhất của ông. Theo những gì tôi chứng kiến, từ sớm năm 1940, bắt đầu từ khi tôi được điều về bên cạnh ông, đã phát hiện ra là như vậy.

Hồi đó ở Trùng Khánh, không có bồn cầu ngồi, điều kiện của "văn phòng thứ nhất" rất đơn giản thô sơ. Chúng tôi dựng một cái lán nhỏ trong vườn rau của chủ nhà, cách chỗ ở khoảng 10 mét, đào một cái hố dưới lán, rồi lót thêm hai viên gạch để đặt chân khi đi tiêu, đây chính là toàn bộ kiến trúc và thiết bị của "văn phòng thứ nhất". Sau khi Châu Ân Lai thức dậy, vớ lấy tờ báo và tài liệu chuẩn bị giải quyết từ trước khi đi ngủ là đi thẳng tới nhà vệ sinh, tức là văn phòng thứ nhất. Ông ngồi xổm lên hố, bắt đầu đi vệ sinh cũng là lúc bắt đầu làm việc.

Thời gian đi vệ sinh của Thủ tướng tương đối dài, không giống như có người có thể "giải quyết chiến đấu" trong 3 phút. Nhanh thì nửa tiếng, chậm thì hơn một tiếng, khoảng thời gian dài như vậy nếu không làm việc, cả đời sẽ tổn thất biết bao nhiêu? Cho nên lúc vào nhà vệ sinh, ông luôn mang theo rất nhiều báo chí và tài liệu. Thời gian làm việc dài hay ngắn trong "văn phòng thứ nhất" phụ thuộc vào thời gian đi vệ sinh dài hay ngắn; tương tự như vậy, thời gian đi vệ sinh dài hay ngắn, đôi khi cũng phụ thuộc vào việc công đã làm xong hay chưa.

Có người gọi việc đi vệ sinh là đi số 1, còn những người như chúng tôi, đặc biệt là một số đồng chí trong quân đội và cơ quan, gọi việc đi vệ sinh là "làm việc công". Điển tích xuất phát từ chính chỗ Châu Ân Lai này.

Châu Ân Lai làm việc công khi đang đi vệ sinh cũng có trình tự: Xử lý những công văn điện khẩn trước, sau đó xem báo. Đôi khi vừa xem báo vừa phải nghe báo cáo của thư ký và nhân viên công tác, đồng thời đưa ra các chỉ thị khác nhau. Nói chung xem xong báo hoặc xem chưa xong báo, việc đi vệ sinh đã hoàn thành. Thỉnh thoảng báo đọc xong rồi mà việc đi vệ sinh vẫn chưa "hoàn toàn triệt để", thì cứ theo nặng nhẹ gấp rút mà tiếp tục phê duyệt tài liệu.

Tôi nhớ khi mới được điều về bên cạnh Châu Ân Lai làm cảnh vệ, vì có khá nhiều người cùng đến lúc đó, nên ông không trực tiếp nói chuyện riêng với tôi mà đã xuất phát từ Diên An. Đến Trùng Khánh, tôi đến "văn phòng thứ nhất" báo cáo sự việc, lúc đó mới có cuộc trò chuyện riêng.

"Cậu tên là Hà Thụ Anh phải không?"

"Dạ phải, Phó chủ tịch Châu."

"Trước đây ở quân đội nào?"

"Lữ đoàn 385."

"Ồ, cậu là người của tứ phương diện quân."

Tôi có chút không tự nhiên. Tứ phương diện quân xảy ra một Trương Quốc Đào, khiến cho tất cả chúng tôi đều giống như kém người khác một chút gì đó.

Châu Ân Lai như nhìn thấu tâm tư của tôi, cười nói: "Tứ phương diện quân chỉ có Trương Quốc Đào là không tốt, các chiến sĩ đại đa số vẫn tốt mà, trung ương vẫn tin tưởng. Con người Trương Quốc Đào này không biết đánh trận, lại còn chỉ huy rất cụ thể, đến cấp tiểu đoàn cũng muốn nhúng tay vào." Châu Ân Lai nói đến đây thì lắc đầu, rồi nói với tôi: "Hoan nghênh cậu đến làm việc chỗ tôi."

Ông không vì tôi xuất thân từ tứ phương diện quân mà không tin tưởng, giữ tôi lại bên cạnh, không lâu sau còn đề bạt tôi làm phó quan của ông, sau khi kiến quốc lại lần lượt giữ chức thư ký cơ yếu và trưởng vệ sĩ của ông.

Vào thành rồi, điều kiện của "văn phòng thứ nhất" được cải thiện. Kiểu ngồi xổm trước kia, mỗi lần Châu Ân Lai làm xong việc công, đứng dậy cả buổi mà không bước đi nổi, chân đã ngồi tê rần. Vào thành rồi đổi thành bồn cầu ngồi, ngồi thời gian dài tuy chân vẫn sẽ bị tê, nhưng dù sao cũng thoải mái và đỡ tốn sức hơn đứng ngồi xổm, hiệu suất làm việc cũng nâng cao rất nhiều.

Vì đã giành được chính quyền, Châu Ân Lai bắt buộc phải thủ tướng toàn bộ đất nước, cho nên sau khi vào thành không chỉ không hề thoải mái hơn thời kỳ chiến tranh, ngược lại còn bận rộn hơn. Những việc cần xử lý trong "văn phòng thứ nhất" cũng phức tạp và nhiều hơn trước.

Nếu Thủ tướng lên giường lúc 3 giờ sáng, thì hơn 7 giờ là đã thức dậy. Đương nhiên, không phải lúc nào cũng có thể ngủ có quy luật như vậy, vấn đề giấc ngủ sẽ nói riêng ở phần sau; sau khi ông thức dậy, mang theo báo chí, tài liệu, Đại tham khảo đi thẳng tới "văn phòng thứ nhất", ngồi lên bồn cầu trong nhà vệ sinh, công việc của một ngày liền bắt đầu.

Chúng tôi các thư ký đều vô cùng coi trọng khoảng thời gian làm việc khoảng một tiếng này. Kế hoạch một năm bắt đầu từ mùa xuân, kế hoạch một ngày bắt đầu từ buổi sáng mà. Cho khoảng thời gian làm việc một tiếng này, chúng tôi các thư ký đều chuẩn bị và bàn bạc trước.

Trước tiên, các thư ký chúng tôi đem những công văn khẩn do mình phụ trách ra, "tranh giành thị trường", ai đưa trước ai đưa sau, phải tranh một chút, sắp xếp thứ tự. Thường thì những bức điện cần phê chuẩn ngay sẽ được đặt lên phía trước. Đất nước lớn thế này, Thủ tướng chỉ cần chợp mắt 3, 4 tiếng, là sẽ phát sinh một số việc gấp cần giải quyết, huống chi còn có phong vân quốc tế, biến đổi khôn lường; huống chi trái đất hình tròn, chúng ta là ban đêm, nửa quả cầu kia chính là ban ngày; chiến tranh, đàm phán, đại tuyển cử, chính biến, động đất, lũ lụt, tai nạn máy bay, tai nạn xe cộ, không có một phút nào nhàn rỗi. Tất cả những điều này đều liên quan đến "văn phòng thứ nhất" của Thủ tướng, phải được xử lý và đưa ra quyết định ngay lúc ngồi trên bồn cầu.

Thủ tướng chân trước vừa bước vào "văn phòng thứ nhất", chân sau chúng tôi liền đi theo, vây quanh hai bên trái phải của ông, đem điện khẩn, công văn khẩn, báo cáo cần phê chuẩn khẩn cấp, dâng lên theo mức độ nặng nhẹ và thứ tự đã bàn bạc từ trước. Thủ tướng lúc này đang ở trạng thái hưng phấn cao độ, hiệu suất làm việc của ông siêu phàm mà lại kinh ngạc, hễ ai từng nhìn thấy Thủ tướng làm việc, dù bản thân anh vốn dĩ có xuất chúng thế nào đi nữa, có lỗi lạc kiệt xuất thế nào đi nữa, cũng đều phải tâm phục khẩu phục dưới trướng Thủ tướng, kinh thán tột độ.

Chúng tôi thường nói: Thủ tướng có 3 bộ óc cùng lúc làm việc, thông khí cho nhau mà tuyệt đối không hỗn loạn. Người đời có lẽ khó mà tin nổi, nhưng người có điều kiện có thể tùy ý hỏi bất kỳ vị thư ký nào của Thủ tướng; không ai là không cảm nhận một cách sâu sắc điều này.

Nói cụ thể hơn, Thủ tướng đang tiến hành đồng thời ba công việc. Đôi mắt của ông đang đọc điện báo, tài liệu, và không chần chừ đưa ra phê thị ngay trên đó; đôi tai của ông đồng thời đang nghe báo cáo của chúng tôi, bản báo cáo này thường không có chút liên quan nào với văn điện mà ông đang phê duyệt, bởi vì một số điện thoại thỉnh thị cùng những vấn đề do chúng tôi tổng kết là những thứ thường cần báo cáo miệng, đáng lẽ phải báo cáo mà không báo cáo thì sẽ bị phê bình; trong lúc chúng tôi báo cáo, Thủ tướng thỉnh thoảng còn đem một số quyết định và chỉ thị quan trọng mà bản thân đã suy nghĩ kỹ trong đêm, khẩu truyền cho vị thư ký khác. Tôi không biết bao nhiêu lần nhìn thấy tay ông đang phê duyệt công văn khẩn của Bộ Ngoại giao, tai đang nghe báo cáo thỉnh thị về mảng tài chính kinh tế, miệng đang dặn dò chỉ thị về quân sự quốc phòng. Công việc của ba bên có lẽ chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng Thủ tướng việc nào nhớ cũng chắc, phê cũng rõ, nói cũng chuẩn; từng điều từng khoản phân rẽ rõ ràng, không hỗn loạn lẫn nhau, việc nào cũng có nơi có chốn.

Đối với việc này, có người không tin, tôi cũng không trách. Đúng là khó mà tin nổi, nhưng lại là sự thật rành rành chắc chắn. Cảu thảy không nói người nghe khó tin, ngay cả những người làm việc bên cạnh Thủ tướng, những vị thư ký mới đến chưa lâu, lúc đầu đều từng kinh ngạc hoài nghi về cách làm việc thế này, cho rằng Thủ tướng đang phê duyệt tài liệu thì chắc chắn không nhớ nổi báo cáo của mình, hoặc cho rằng Thủ tướng một lòng hai ý, giao phó công việc với người khác thì chắc chắn sẽ phê duyệt tài liệu của mình không rõ ràng. Thường là qua nhiều lần thực tiễn chứng minh, qua sự khảo nghiệm của thời gian và sự thật, mới cuối cùng kinh hô lên một tiếng: "Phục rồi phục rồi, Thủ tướng quả thực là thần nhân nha!"

Bây giờ trong Cục Lưu trữ Quốc gia có vô số bút tích của Thủ tướng, trong đó có điện khẩn công văn khẩn, phần lớn là được phê duyệt trong "văn phòng thứ nhất", các bạn có thể kiểm tra từ trước ra sau, rồi từ sau ra trước, xem có điểm nào phê duyệt không rõ ràng không? Xem có chữ sai nào hoặc dấu câu sử dụng không thỏa đáng nào mà Thủ tướng chưa sửa lại không? Thủ tướng cả đời nghiêm khắc, tỉ mỉ, cẩn trọng. Lấy một ví dụ về phê duyệt tài liệu:

Thủ tướng đọc tài liệu, ngoài việc khoanh tròn chấm gạch từng cái một, lúc xem hết một trang, nhất định phải lật trang này lên; dùng dòng cuối của trang này đè lên trên dòng đầu của trang sau, xem xong chữ cuối cùng ở góc dưới bên phải trang trên, lại xem chữ đầu tiên ở góc trên bên trái trang sau, dùng cách này để bảo đảm chỗ nối tiếp giữa hai trang không bị thừa chữ hay thiếu chữ.

Tài liệu do tôi làm từng bị thừa chữ, các đồng chí thư ký quân sự Vương Á Tự, Quách Anh Hội v.v. từng bị thiếu sót chữ, vấn đề đều xảy ra ở chỗ nối tiếp giữa hai trang, nhưng đều được Thủ tướng trong trạng thái vừa nghe báo cáo, vừa dặn dò công việc vô cùng căng thẳng, vừa đồng thời phê duyệt tài liệu vừa đồng thời phát hiện ra và sửa chữa. Đồng chí Thành Phổ từng làm việc bên cạnh Thủ tướng, khi giới thiệu tình hình cho các đồng chí mới đến, có mấy câu lần nào cũng phải nói, cho nên mọi người đều nhớ kỹ, và trong thực tế đã nhanh chóng được chứng minh: Các bạn đừng xuất phát từ thường thức thông thường để nghĩ về Thủ tướng, nhìn nhận Thủ tướng, ông có một bộ óc đặc biệt, năng lực khó mà tưởng tượng nổi; ông có trí nhớ kinh ngạc, năng lực phán đoán phi phàm, năng lực phản ứng vô cùng nhạy bén nhanh chóng và năng lực tư duy logic chặt chẽ; tất cả những năng lực này có thể đồng thời phát huy và thể hiện đầy đủ ở mấy phương diện, biểu hiện ra chính là hiệu suất công việc cao độ, tầng lớp đầu mối rõ ràng, không hỗn loạn lẫn nhau, việc nào cũng chu đáo, tỉ mỉ, chính xác.

Chúng ta cộng lại tất cả cũng không bắt kịp ông... Văn điện và báo cáo xin phê chuẩn của chúng tôi, thông thường ngoại giao và quân sự được xếp ở phía trước, hai phương diện này sự kiện đột phát nhiều, tình hình khẩn cấp nhiều, mà hệ thống nông lâm thường ở phía sau, trừ phi xảy ra tai nạn. Có tai nạn trọng đại thì phải báo cáo trước.

Tôi nhớ có lần báo cáo, vị thư ký phụ trách nông nghiệp chào hỏi vị thư ký phụ trách ngoại giao: "Này, anh làm nhanh lên nhé. Trong hội nghị quốc vụ hôm nay, Thủ tướng nghe mảng nông lâm báo cáo, tình hình cơ bản tôi phải báo cho anh ấy trước."

Đến khi bước vào "văn phòng thứ nhất", thư ký ngoại giao và quân sự rất nhanh là xong việc, chừa thời gian lại cho thư ký nông nghiệp báo cáo.

Nhưng thư ký nông nghiệp có chút do dự, bởi vì Thủ tướng đang phê duyệt văn điện, và thỉnh thoảng lại dặn dò thư ký cơ yếu phát điện, khẩu truyền điện văn.

Đứng đằng sau thư ký nông nghiệp còn có thư ký phụ trách văn hóa giáo dục thể thao, thấy thư ký nông nghiệp do dự, liền muốn báo cáo trước. Thư ký nông nghiệp biết Thủ tướng mãi mãi bận rộn, chờ đợi là không được, đành phải báo cáo vậy.

Cũng trách thư ký nông nghiệp do dự, lúc đó là kinh tế kế hoạch, anh ta báo cáo có một chuỗi các con số, ví dụ như số liệu sản lượng lương thực, bông, dầu v.v., số liệu thu mua trưng thu, số liệu đã hoàn thành, số liệu phân phối v.v. Trong tình huống như vậy báo cáo thì Thủ tướng làm sao có thể nhớ nổi chứ?

Điều khiến người ta há hốc mồm kinh ngạc là, đến hội nghị quốc vụ, Thủ tướng nghe báo cáo, vậy mà lại sửa sai cho người báo cáo một con số niệm nhầm! Hơn nữa trong phần hỏi đáp, hễ liên quan đến con số, vị thứ trưởng kia là phải lật lại tài liệu xem xét, còn Thủ tướng thì lại rất mất kiên nhẫn mà giúp ông ta nói ra con số chính xác. Sau sự việc, vị thứ trưởng này nói: "Chúng tôi không có cách nào so sánh với Thủ tướng. Nhiều con số như vậy, chúng tôi chỉ có thể ghi lên giấy, Thủ tướng đều có thể nhớ hết trong lòng." Tôi nói: "Anh còn chưa biết đâu, Thủ tướng chính là nghe báo cáo một buổi sáng là nhớ hết rồi."

Tôi không nói nhiều nữa. Tôi mà nói lúc Thủ tướng nghe báo cáo nhớ con số, trong tay vẫn đang phê duyệt tài liệu, thì ông ta chắc chắn sẽ không tin. Lại còn hiểu lầm sai rằng Thủ tướng không coi trọng công việc của họ nữa chứ.

Đương nhiên, văn điện và tình hình do toàn quốc báo về mỗi ngày nhiều như biển, không thể nào bắt Thủ tướng đều xem hết, đều báo cáo với Thủ tướng hết, trước tiên phải thông qua sự sàng lọc gạn lọc của các thư ký chúng tôi, có chọn lọc mà dâng lên, có chọn lọc mà báo cáo.

Có lần hội nghị quốc vụ kết thúc, một vị phó thủ tướng hỏi Châu Ân Lai vấn đề thủy lợi Hoàng Hà: "Thủ tướng, tài liệu này chúng tôi đã báo cáo lên rồi, không biết ngài có ý kiến và chỉ thị gì không?"

Thủ tướng lập tức lắc đầu, khẳng định nói: "Tài liệu này tôi chưa từng thấy, cũng chưa từng nghe thư ký nhắc qua."

Ông gọi vị thư ký liên quan Lý Nham tới, quả nhiên, là đã bị thư ký Lý sàng lọc bỏ xuống rồi, không báo cáo Thủ tướng. Phàm là những cái báo cáo lên, Thủ tướng đều là "nhìn qua không quên, nghe qua không rơi". Kể từ đó, để tránh việc sàng lọc xảy ra sai sót ảnh hưởng đến công việc, chúng tôi đã thay đổi cách làm. Chính là đối với những tài liệu báo cáo đã bị sàng lọc bỏ xuống, lúc rảnh rỗi liền lải nhải với Thủ tướng vài câu. Đừng coi thường mấy câu lải nhải này, Thủ tướng nghe qua thì sẽ không quên, nhỡ đâu vị phụ trách nào nhắc đến chuyện này với Thủ tướng, Thủ tướng sẽ không đến nỗi không biết.

Do môi trường đặc biệt của "văn phòng thứ nhất", nên đã làm khó Trần Hạo, Dương Thuần cùng những nữ thư ký khác. Họ không tiện vào, có việc gấp chỉ đành cầu cứu mấy nam thư ký chúng tôi đưa vào giúp. Nếu có thể, họ cũng đem những bức điện vô cùng khẩn cấp đó đưa vào "văn phòng thứ nhất" từ trước, đợi sau khi Thủ tướng thức dậy, bước vào phòng vệ sinh là có thể kịp thời phát hiện xử lý. Loại điện báo cực kỳ quan trọng đó, nhận được là phải lập tức đưa cho Thủ tướng, nếu Thủ tướng đã bước vào "văn phòng thứ nhất" rồi, thì chỉ đành gọi người, nhờ chúng tôi đưa vào trong, một khắc không được chậm trễ, chậm trễ là sẽ bị ăn mắng. Có lần Trần Hạo nhận được một bức điện do một đại sứ quán nước ngoài phát tới nói về vấn đề biên giới, trên điện ghi rõ là đặc khẩn. Trần Hạo cân nhắc Thủ tướng đang nghỉ ngơi, nên không đưa ngay, cũng không đưa trước vào "văn phòng thứ nhất", kết quả là bị Thủ tướng phê bình nghiêm khắc một trận. Từ đó về sau, không ai còn dám chậm trễ điện khẩn nữa, "văn phòng thứ nhất" trong lòng các thư ký cũng có một vị trí đặc biệt.

Trong "văn phòng thứ nhất" của Thủ tướng còn chuẩn bị bàn trà và ghế ngồi, để đặt tài liệu, đặt báo chí tài liệu. Ghế ngồi là vì có đồng chí lãnh đạo cần gặp Thủ tướng ngay lúc đó, thì có thể ngồi báo cáo, tiếp nhận chỉ thị. Cho nên, có khi Thủ tướng ngồi bồn cầu, chiếc ghế đối diện liền ngồi phó thủ tướng hoặc bộ trưởng, bên này báo cáo, bên kia chỉ thị, nhanh chóng giải quyết một số sự vụ khẩn cấp.

Có một lần Liêu Thừa Chí vội vã đến gặp Thủ tướng, vệ sĩ trực ban nói: "Ấy cha, hoạt động hôm nay của Thủ tướng sắp xếp kín mít rồi, thực sự tìm không ra chút khoảng trống nào, e rằng không nói chuyện được đâu."

"Chuyện này rất gấp, không gặp không được." Liêu Thừa Chí sốt ruột hỏi: "Bây giờ Thủ tướng ở đâu?"

"Đang đi đại tiện trong nhà vệ sinh ạ."

"Được, được," Liêu Thừa Chí cũng biết cái "văn phòng thứ nhất" này, lập tức trút bỏ lo lắng, nói: "Không sao, không sao, tôi đi vào một lát là ra ngay."

Nói rồi, mặc kệ vệ sĩ có ý kiến gì, anh ta tự mình xông vào "văn phòng thứ nhất", ngồi xuống chiếc ghế đối diện Thủ tướng, bắt đầu thỉnh thị báo cáo.

Sau sự việc, Liêu Thừa Chí cũng chỉ nói anh ta đã đến văn phòng thứ nhất của Thủ tướng, đã thỉnh thị báo cáo rồi, chứ sẽ không nói là đi nhà vệ sinh thỉnh thị báo cáo với Thủ tướng.

Vì các thư ký chúng tôi thường hay nói "văn phòng thứ nhất", dần dần, rất nhiều đồng chí ở Quốc vụ viện và các bộ ủy ban đều biết, đều gọi phòng vệ sinh của Thủ tướng là "văn phòng thứ nhất".

Thông thường, Thủ tướng ở "văn phòng thứ nhất" chỉ xử lý điện khẩn công văn khẩn, việc lớn việc trọng đại. Loại công sự mang tính hàng ngày đó, không thể đem tới đây làm được. Bởi vì Thủ tướng còn phải đọc báo, có thể nói là chưa từng thiếu lần nào.

Thủ tướng chủ yếu đọc bốn loại báo: Nhân Dân nhật báo, Quang Minh nhật báo, Văn Hối báo và Giải phóng quân báo. Tốc độ đọc báo của ông nhanh hơn người bình thường từ 3 đến 4 lần, ít nhất là nhanh hơn chúng tôi những người thư ký 3 lần. Đây là điều chúng tôi đã lén so sánh trong quá trình tiếp xúc lâu dài.

Ánh mắt của ông lướt qua nhanh chóng giữa các dòng chữ, bên tai vang lên tiếng lật báo sột soạt, ông nắm rõ như lòng bàn tay nội dung mỗi trang đăng gì, có những chuyên mục nào; có bài đọc tiêu đề, có bài đọc lướt, có bài đọc kỹ, một lát sau, đại sự thiên hạ cơ bản là đều nắm rõ.

Từ "văn phòng thứ nhất" bước ra, nếu không có cuộc gặp khách khẩn cấp hay điện thoại hẹn gặp của Mao Trạch Đông, Thủ tướng có thể tập thể dục 5 phút. Vì tập thể dục không thuộc về làm việc, cho nên thời gian bấm giờ rất gắt gao, nhiều hơn nửa phút cũng không được.

Tuy nhiên, không cần người giám sát thời gian, bộ bài tập thể dục bảo dưỡng sức khỏe mà ông tập là do chính ông tự biên tự luyện, tập xong toàn bộ các động tác chuẩn xác là dùng chẵn số phút, nhịp điệu tốc độ của động tác ông nắm rất rõ.

Bộ bài tập thể dục bảo dưỡng sức khỏe tự biên này các động tác chính gồm có: Hai tay chống hông, hai chân đứng rộng bằng vai, sau đó vặn eo trái phải, sau đó xoay eo, sau đó quay đầu trái phải, sau đó ngẩng đầu cúi đầu, sau đó duỗi tay, sau đó mở ngực, sau đó nâng chân, sau đó đá chân, sau đó thu thức kết thúc.

Tập thể dục xong, ông dùng hai phút để đánh răng súc miệng, rồi liền bước vào "văn phòng thứ hai".

Cái gọi là văn phòng thứ hai, chính là bàn ăn của Thủ tướng. Nói bàn ăn không nói phòng ăn, là bởi vì Thủ tướng bất kể ăn cơm ở đâu, cũng không dừng công việc lại. Có người hỏi, dự yến tiệc cũng không dừng công việc lại sao? Không dừng. Bất kể yến tiệc đãi khách nước ngoài hay khách trong nước, bản thân nó đã là làm công việc rồi.

Đương nhiên, điều tôi muốn kể đến vẫn chưa phải là công việc kiểu trò chuyện yến tiệc đó, công việc mà tôi kể vẫn là chỉ việc xử lý các loại công vụ. Bao gồm đọc báo, xem tài liệu, phê điện báo, nghe báo cáo, họp nhỏ, đưa ra chỉ thị v.v. Cho nên, "văn phòng thứ hai" chủ yếu vẫn là chỉ phòng khách kiêm phòng ăn trong nhà ông.

Văn phòng thứ hai hoàn toàn không nổi tiếng bằng văn phòng thứ nhất, bởi vì đi sớm không đi muộn, việc gấp việc lớn đều đã giải quyết dồn ở văn phòng thứ nhất rồi, không có tình huống đặc biệt, không phải phát sinh việc gấp việc lớn tạm thời, các thư ký nhẹ nhàng không nỡ vào thời gian ăn cơm mà đi quấy rầy Thủ tướng. Huống chi Đại tỷ Đặng từng lên tiếng vì chuyện này rồi: "Các cậu hơn 20 thư ký chĩa vào một mình chú ấy, luân phiên tác chiến, cũng phải cho chú ấy thời gian ăn cơm thở dốc chứ."

Nói thì nói vậy, chúng tôi vẫn không thể nào sắp xếp nổi thời gian ăn cơm cho Thủ tướng. Trên bàn làm việc của Thủ tướng có đặt lịch để bàn, thư ký trực ban đều đem sắp xếp hoạt động trong ngày của Thủ tướng ghi hết lên lịch để bàn, mặt trước mặt sau của lịch để bàn đều ghi kín mít, viết không hết thì còn một tấm bảng đen nhỏ, bảng đen nhỏ cũng thường bị viết kín mít, cho nên công việc của Thủ tướng cũng được sắp xếp kín mít. Họp, báo...

báo, nói chuyện, hội kiến, tiếp kiến, phê duyệt tài liệu, làm báo cáo, thời gian đều được tính bằng phút. Ví dụ như Chủ tịch Mao Trạch Đông hẹn Châu Ân Lai 4 giờ chiều gặp mặt, chúng tôi có thể sắp xếp biểu đồ hoạt động của Thủ tướng mãi đến 3 giờ 58 phút, chừa lại 2 phút là thời gian Thủ tướng đi bộ. Ông đi bộ nhanh như một cơn gió, từ Tây Hoa Thính đến Cúc Hương Thư Ô, hai phút là chạy bước nhỏ tới nơi.

Ngày 20 tháng 1 năm ..., Đại tỷ Đặng đến Văn phòng Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, đem hơn 20 cuốn lịch công tác do Thủ tướng Châu Ân Lai để lại giao cho Tổng Bí thư Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc lúc đó là Hồ Diệu Bang.

Đây là cuốn lịch mà Châu Ân Lai đã sử dụng từ ngày 1 tháng 1 năm 1950 đến ngày 8 tháng 1 năm 1976, gọi là lịch công tác. Bởi vì ghi kín nội dung của 26 cuốn lịch và lẻ 08 tờ giấy lịch, toàn bộ đều là công việc. Lật khắp cuốn lịch, một phút đuổi theo một phút, ngày nối tiếp ngày, chỉ là các loại công việc, duy chỉ không tìm thấy thời gian ăn cơm được sắp xếp ở đâu?

Bởi vì Thủ tướng ăn cơm đa phần là tranh thủ thời gian kẽ hở, bởi vì Thủ tướng ăn cơm chưa từng tách rời công việc.

M Mao Trạch Đông ăn cơm không có quy luật, Châu Ân Lai ăn cơm cũng không có quy luật; Mao Trạch Đông ăn cơm tay không rời sách, Châu Ân Lai ăn cơm cũng tay không rời sách. Châu Ân Lai chủ yếu là đọc báo, những bài báo chưa kịp đọc kỹ ở văn phòng thứ nhất, đều phải đọc kỹ lại một lượt ở văn phòng thứ hai.

Tuy nhiên, Châu Ân Lai và Mao Trạch Đông cũng có điểm khác nhau. Năm xưa đi Moskva đàm phán với Stalin, nhóm người mà Mao Trạch Đông dẫn theo cơ bản đều làm về triết học, cho nên trong đàm phán, liên quan đến các dự án viện trợ xây dựng và hiện trạng sản xuất kinh tế của Trung Quốc, Mao Trạch Đông và nhóm người ông dẫn theo đều nói không rõ. Các đồng chí có mặt từng nói với tôi, Stalin nói với Mao Trạch Đông rằng: "Bàn về sản xuất và dự án viện trợ anh không được đâu, anh gọi Châu Ân Lai tới bàn đi." Châu Ân Lai sau đó dẫn theo một cỗ nhân mã vội vã đến Moskva, nhóm người ông dẫn theo đều làm về kinh tế. Tại yến tiệc, Mao Trạch Đông từng nói một câu: "Bây giờ, toàn bộ nhân mã làm thượng tầng kiến trúc và làm cơ sở kinh tế của chúng ta đều đã đến rồi."

Làm triết học có thể thoát khỏi sự dây dưa của số lượng lớn sự vụ cụ thể, làm kinh tế thì bắt buộc phải giải quyết các vấn đề thực tế cụ thể. Cho nên, Thủ tướng ăn cơm không những phải đọc báo, mà còn phải phê duyệt tài liệu, bất cứ lúc nào cũng nghe báo cáo của chúng tôi và đưa ra chỉ thị. Thủ tướng mỗi ngày ăn món gì, chúng tôi cơ bản đều biết hết. Bởi vì hơn 20 thư ký, kiểu gì cũng phải có mấy người đụng trúng thời gian ăn cơm mà tìm Thủ tướng thỉnh thị sự việc.

Chỉ có lúc gặp phải Thủ tướng và Đại tỷ Đặng ăn cơm cùng nhau, chúng tôi mới cố gắng tránh đi thỉnh thị vấn đề. Thủ tướng ăn cơm không có quy luật, rất ít khi ăn cùng Đại tỷ. Nhưng nếu thực sự đụng trúng khoảng thời gian như vậy, thì quả thực rất khiến người ta khó xử.

Có một lần, nữ thư ký Dương Thuần đã đụng phải bài toán khó này. Có một bài viết về chính sách nông nghiệp sắp được đăng báo, lúc định bản thảo có mấy chỗ thay đổi, cần Thủ tướng thẩm định. Cô ấy cầm bản thảo đi tìm Thủ tướng, đúng lúc đụng phải Thủ tướng và Đại tỷ Đặng đang ăn cơm cùng nhau. Chờ một lúc nữa rồi đến ư? Đằng kia lại cứ nhìn chằm chằm đợi lấy câu trả lời ngay, cô ấy thực sự khó xử. Đi vòng quanh như quay cuồng ở cửa mấy vòng, không nhịn được mà thò đầu vào trong cửa một cái. Gương mặt vừa thoáng qua bên mép cửa, thì vô tình bị Thủ tướng nhìn thấy.

"Vào đi chứ," Thủ tướng lập tức chào hỏi, "Có việc thì cứ vào đi chứ."

Dương Thuần đành phải bước vào, nhìn Thủ tướng lại nhìn Đại tỷ Đặng, bộ dạng vô cùng lúng túng.

"Hầy," Đại tỷ Đặng cười lắc đầu; "Ăn cơm mà các cậu cũng không buông tha cho chú ấy à!"

"Dạ, dạ..." Dương Thuần thật sự thảm hại rồi.

Thủ tướng cười liếc Đại tỷ Đặng một cái, lại nhìn Dương Thuần, ôn hòa nói: "Không sao đâu, em nói đi."

Dương Thuần liền vội vàng nói, vội vàng dâng bản thảo lên xin Thủ tướng phê chuẩn. Vì thời gian của Thủ tướng quá trân quý, các thư ký chúng tôi đều dưỡng thành thói quen nói lời ngắn gọn, nói lời nhanh chóng, nói thói quen nói "phải" hoặc "không phải", tất cả lời khách sáo, lời xã giao, thậm chí cả những lời giải thích không thật sự cần thiết đều bỏ đi, ngay cả tính từ cũng đồng thời lược bỏ hết. Có người đánh giá cách nói chuyện của các thư ký Thủ tướng chúng tôi là "đóng cọc xuống đất thẳng thừng khô khan, đi thẳng vào vấn đề trần trụi". Thực ra, càng thế này càng có thể nói rõ sự việc một cách trực tiếp rõ ràng, tiết kiệm cho Thủ tướng một chút thời gian quý báu.

Ăn xong bữa sáng (thực ra thường không phải vào buổi sáng), Thủ tướng vừa súc miệng vừa bước vào văn phòng thứ ba, nước súc miệng đó thường được nhổ vào cái ống nhổ ở văn phòng thứ ba.

Văn phòng thứ ba của Thủ tướng, mới là văn phòng trong khái niệm của những người bình thường. Đây là một căn phòng được bài trí giản dị thực tế, vách tường vì nhiều năm nên ngả đen, đến mùa hè nồm ẩm, chân tường sẽ xuất hiện những vòng hoa muối, mãi cho đến lần tôi bị phê bình vì sửa nhà, mới phun vữa lên tường, biến sàn gạch lát thành sàn gỗ, khiến cho cả văn phòng trông sáng sủa hơn một chút. Trong văn phòng này có một tấm thảm cũ, các phòng ngủ khác và các phòng khác đều không có thảm. Thủ tướng nói trong văn phòng tiếp khách nhiều, trải một tấm thảm có thể để mọi người cùng chung hưởng, cho nên đã đồng ý.

Chính giữa văn phòng, kê sát tường dựng một chiếc giá gỗ tự chế, trải một tấm thảm cũ sử dụng từ trước giải phóng, phía trên bày bức tượng Chủ tịch Mao, là tượng bán thân bằng thạch cao. Hai bên sát tường là giá sách, chủ yếu là tác dụng của Mác-Ân-Lê-Stalin và tuyển tập Mao Trạch Đông.

Ngoài ra thì sách công cụ kiểu Từ nguyên Từ hải là nhiều.

Bàn làm việc của Thủ tướng bốn mặt không sát tường, là loại bàn làm việc hai mặt ngăn kéo trước giải phóng. Lúc đầu bố trí cho ông một chiếc ghế xoay, ông ngồi không quen, đổi thành ghế sô-pha, là loại ghế ngồi mềm lò xo bề mặt vải nhung kẻ thường thấy nhất hồi đầu thời kỳ giải phóng, hiện nay, loại ghế ngồi kiểu cũ này ở khắp nơi đều không dễ nhìn thấy nữa. Ngoại trừ chiếc bàn làm việc này, còn có một chiếc bàn dài không có ngăn kéo, trải một miếng vải nỉ xanh lá cây, mỗi bên bốn chiếc ghế đẩu, hai đầu còn mỗi bên có một chiếc ghế đẩu, tổng cộng mười chiếc ghế đẩu bằng gỗ cứng. Thủ tướng thường triệu tập các phó thủ tướng hoặc một số bộ trưởng tới đây để nói chuyện hoặc họp nhỏ.

Trên bàn làm việc của Thủ tướng quanh năm suốt tháng ngày qua ngày chất đầy tài liệu chờ phê chuẩn, chỉ chừa lại một khoảng mặt bàn nhỏ không lớn ở trước ghế ngồi để ông dùng phê duyệt tài liệu mà thôi. Khoảng mặt bàn nhỏ này ngoài dụng cụ văn phòng như bút mực ra, còn có lịch để bàn, còn có ba "bảo bối", chính là ống tay áo, kính lão và dầu gió.

Thủ tướng từng cảm thán văn phòng này của ông không bằng hang đá làm việc ở Diên An. Hang đá ở Diên An là mùa đông ấm mùa hè mát, "văn phòng thứ ba" của Thủ tướng thì ngược lại. Trời càng nóng, trong phòng càng nóng; trời càng lạnh, trong phòng càng lạnh.

Hồi đó không có điều hòa, mùa hè chỉ có một chiếc quạt máy nhỏ, trời nóng đổ mồ hôi không ngừng, cánh tay ướt dính cả giấy, liền đặt một chậu nước lạnh hoặc đặt một chậu đá cục trước quạt máy, coi như là "máy điều hòa" chế tạo theo phương pháp thủ công của chúng tôi. Mùa đông thì chúng tôi sợ nhất là thổi gió tây bắc, hễ thổi lên, "văn phòng thứ ba" lạnh đến mức không thể ở nổi, tay cóng lại không viết nổi chữ. Lúc này, Thủ tướng sẽ ôm tài liệu chuyển sang "văn phòng thứ nhất", bởi vì nhà vệ sinh không có cửa sổ hướng về phía tây bắc, nhiệt độ tương đối cao hơn một chút.

Thủ tướng mỗi ngày đi đến trước bàn làm việc, việc đầu tiên là cẩn thận đeo ống tay áo vào. Đó là loại ống tay áo công tác hoàn toàn giống với ống tay áo công tác mà công nhân nhà máy hay dùng, may bằng vải thô màu xanh lam, hai đầu có thun chun. Làm như vậy có thể bảo vệ tay áo không bị mòn rách không bị làm bẩn.

Ông vừa đeo ống tay áo, vừa cúi người, nheo đôi mắt lại nhìn lịch để bàn ghi chép sự sắp xếp hoạt động trong ngày.

Đeo ống tay áo xong, Thủ tướng liền ngồi xuống, một tay gác kính lão lên sống mũi, tay kia đã đi dời tài liệu, việc làm việc trong "văn phòng thứ ba" liền bắt đầu.

Mỗi ngày lượng làm việc lớn nhất, đặc biệt là phê duyệt tài liệu, chủ yếu được hoàn thành ở "văn phòng thứ ba". Từ khi Thủ tướng bắt đầu làm việc, chúng tôi những người thư ký cũng đều đi theo vận chuyển, đi theo bận rộn;tùy thời chuẩn bị để Thủ tướng gọi hỏi, lúc nào cũng đem những tài liệu quan trọng hơn trong tay đưa tới, lúc nào cũng báo cáo tình hình lên.

Thông thường, các "chương trình" hoạt động ban ngày của Thủ tướng nhiều, phải họp, làm báo cáo, tiếp khách nước ngoài, thị sát v.v., cho nên thời gian ngồi lại ở "văn phòng thứ ba" không nhiều, cũng không dài. "Văn phòng thứ ba" thực sự căng thẳng náo nhiệt là sau 10 giờ đêm, Thủ tướng kết thúc các hoạt động ở bên ngoài, vội vã quay về Tây Hoa Thính. Xe hơi dừng ở sân ngoài, ông vừa hắng giọng vừa bước vào văn phòng thứ ba.

Lúc nghe thấy tiếng hắng giọng, chúng tôi các thư ký đã sớm tụ tập về hướng văn phòng thứ ba, trên tay mỗi người một đống tài liệu, điện báo, tư liệu, toàn là đại sự trong và ngoài nước báo về trong khoảng thời gian Thủ tướng ra ngoài hoạt động, đang gấp rút chờ phê thị. Thủ tướng năm xưa làm công tác bí mật, dùng tiếng ho làm ám hiệu để gọi cửa, lâu dần thành thói quen, trước khi bước vào bất kỳ cánh cửa nào, đều phải phản xạ có điều kiện mà hắng giọng, ho khan mấy tiếng. Thế là, âm thanh này liền trở thành "tiếng chuông" đi làm của chúng tôi, nghe thấy âm thanh này chúng tôi liền biết Thủ tướng đã về rồi, liền tụ tập về văn phòng thứ ba.

Thủ tướng bước chân vào cửa văn phòng, động tác quen thuộc là đưa mắt quét một vòng quanh phòng, nhìn thấy số thư ký tới nhiều, bóng người lúc lắc khắp phòng, thì biết hôm nay sự việc nhất định nhiều. Tôi đã quan sát rất nhiều lần, cho dù mệt mỏi đến cực điểm, chỉ cần trước mắt bóng người lúc lắc nhiều, ông chắc chắn là hít sâu một hơi, rồi phì mạnh ra từ lỗ mũi, hai vai đồng thời dùng lực ném mạnh xuống một cái, tinh thần lập tức phấn chấn lại: "Pha cho tôi một cốc trà đặc!"

Việc này hầu như đã thành quy lệ, nhìn thấy chúng tôi các thư ký là đòi trà đặc, là hưng phấn. Đại tỷ Đặng từng không chỉ một lần nói với chúng tôi:

"Thủ tướng có một tính khí các cậu không biết, chú ấy cứ nhìn thấy các cậu thư ký là hưng phấn, là không khống chế nổi bản thân; bóng người trước mắt vừa lúc lắc, chú ấy là không thể tĩnh lại được. Các cậu có thể nào chỉ giữ lại thư ký trực ban thôi không, ai có tài liệu thì ở lại, giao cho thư ký trực ban, Thủ tướng nhìn thấy người ít đi, là có thể thả lỏng một chút."

Chúng tôi cố gắng làm theo lời Đại tỷ nói, nhưng có một số việc không báo cáo miệng không được, số người rốt cuộc vẫn không ít đi được bao nhiêu.

Thời gian này việc làm việc của Thủ tướng có mấy đặc điểm.

Trước tiên là sự hưng phấn, mang theo một sức mạnh đang cháy bỏng; khiến cho cả văn phòng thứ ba sục sôi khí thế, nhưng đôi khi cũng sẽ làm bạn bỏng rát. Đặc biệt là lúc công việc vừa mới bắt đầu, những việc báo cáo trước tiên đều là việc lớn việc gấp, thường xuyên nghe thấy giọng điệu sốt sắng của Thủ tướng:

"Điện báo nhận được từ khi nào?"

"Buổi trưa ạ."

"Tại sao bây giờ mới đưa tới?"

"Ngài vẫn luôn bận rộn, tôi thấy không có khoảng trống..."

"Điều này là không cho phép! Tôi đã nói bao nhiêu lần rồi, Chủ tịch có việc thì phải báo cáo ngay, có thiên tai có sự kiện trọng đại thì phải báo cáo ngay, bất kể tôi đang nghỉ ngơi hay đang bận, bắt buộc phải báo cáo ngay, tại sao lại kéo dài nửa ngày?" Ánh mắt Thủ tướng luôn dán chặt vào điện văn, vừa quở trách vừa phê duyệt, đến lúc trả lại cho thư ký, mới nhướng mi mắt lên, ngữ điệu chuyển sang ôn hòa: "Các cậu đừng sợ tôi bận chứ, tôi cáng đáng được. Sau này lại gặp tình huống như thế này, bất kể tôi đang ngủ hay đang họp hoặc bận việc gì khác, đều phải báo cáo ngay lập tức."

Miệng vừa nói, tay đã cầm lấy tài liệu tiếp theo bắt đầu xem.

Đó là một tài liệu do một vị phó thủ tướng chuẩn bị phê chuẩn dưới danh nghĩa Trung ương. Vị phó thủ tướng này là cán bộ công nông, năng lực thực tiễn mạnh, trình độ văn chữ kém, lời phê hai ba trăm chữ, kết cấu, logic, câu cú đều không thông suốt lắm. Thủ tướng xem qua mấy câu liền nhíu mày, ánh mắt lóe lên từ phía trên gọng kính lão, chằm chằm nhìn như lửa đốt vị thư ký đang đứng trước bàn làm việc: "Thứ này cậu đã xem qua chưa?"

"Xem qua rồi ạ."

"Cậu thấy được không?"

"Nội dung thì tạm ổn, chỉ là văn chữ hình như hơi kém, cần phải điều chỉnh lại một chút..."

"Đã biết rồi, tại sao không điều chỉnh lại cho đàng hoàng rồi hãy đưa tới!" Thủ tướng ném trả lại bản thảo cho thư ký.

"Ấy cha," thư ký vẻ mặt khó xử, "Đây là Phó thủ tướng viết, tôi không tiện động vào..."

"Cậu ở chỗ tôi, thì trước tiên phải chịu trách nhiệm với tôi!" Thủ tướng không lơi lỏng nửa giây lại cầm tài liệu mới lên phê duyệt, miệng vẫn tự lầm bầm phê bình: "Thứ chưa chín muồi mà cứ xem đi xem lại, đây là lãng phí thời gian của tôi!"

Thủ tướng chính là tiến hành công việc với sự căng thẳng hưng phấn, nhiệt liệt sục sôi như vậy. Thế nhưng sự hưng phấn nhiệt liệt về mặt tinh thần, tuyệt đối không ảnh hưởng đến thái độ cẩn trọng,nghiêm túc của ông.

Đặc điểm thứ 2 khi Thủ tướng làm việc chính là cẩn trọng tỉ mỉ.

Ông làm việc, không rời khỏi sách công cụ như Từ hải, Từ nguyên v.v., để cầu chính xác từng chữ, đôi khi thậm chí còn phải lật cả Khang Hi từ điển.

Tôi từng giúp ông lật Khang Hi từ điển, lật ra rồi ông còn phải tự mình tra cứu đối chiếu lại một lượt. Phàm là nội dung đưa lên báo hoặc phát hành xuống dưới, lại càng nắm giữ cửa ải nghiêm ngặt, có nội dung trích dẫn tác phẩm kinh điển, ông nhất định phải tìm bản gốc ra đối chiếu. Sau khi các thư ký chúng tôi giúp đối chiếu rồi ông vẫn không yên tâm, vẫn phải tự mình đối chiếu lại một lần nữa. Đối với các con số trên sản xuất xây dựng, đối với các hạng mục kế hoạch, từng con số một ông đều phải tự mình tính toán lại một lượt. Các thư ký chúng tôi lúc nào cũng mang theo thước tính, hễ gặp lúc kiểm tra kế hoạch hoặc dự quyết toán tài chính, còn phải khiêng cả máy tính quay tay lên bàn làm việc, giúp Thủ tướng tính toán đối chiếu.

Có một lần, tôi thấy Thủ tướng quá vất vả, dùng thước tính đối chiếu từng con số một, đằng sau còn có ngần ấy tài liệu, khó tránh lại là cả ngày cả đêm không được chợp mắt, liền khuyên một câu: "Người ta đều tính qua hết rồi, xấp xỉ thế thôi Thủ tướng đừng tính nữa..."

Lời tôi nói vẫn chưa dứt, bởi vì Thủ tướng bỗng chốc nhướng mi mắt lên nhìn chằm chằm tôi và đôi mày nhíu chặt lại: "Sao lại nói lời xấp xỉ thế hả?"

Tôi tự biết mình lỡ lời, ngượng ngùng ngậm miệng lại. Thủ tướng rất không thích nghe những lời chung chung đại khái kiểu như "ước chừng", "đại khái", "xấp xỉ", ông làm việc gì cũng theo đuổi sự chính xác.

"Cái này là thừa thãi sao?" Thủ tướng giơ giơ máy tính lên, "Bắt tôi ký một chữ rất dễ, nhấc bút vạch một cái là xong. Thế nhưng liên quan đến quốc kế dân sinh, tiền vốn của đất nước, mồ hôi nước mắt của nhân dân, tôi là nhấc bút nặng ngàn cân đấy, không dám không cẩn trọng lại càng cẩn trọng!"

Thái độ cẩn trọng tỉ mỉ việc gì cũng tự tay làm lấy này của Thủ tướng, quả thực đã phát hiện ra không ít vấn đề, tránh được rất nhiều sơ suất. Nhớ khi đàm phán biên giới Trung-Ấn, Trung-Miến, Thủ tướng đã tra cứu lượng lớn tư liệu, bản đồ, còn thỉnh giáo rất nhiều chuyên gia. Có một lần, bản đồ đính kèm tài liệu dâng lên thiếu một cứ điểm của đối phương, còn có một đoạn đường biên giới vẽ cong đi. Đây vốn dĩ là trách nhiệm của nhân viên kỹ thuật cụ thể, các cấp phụ trách bên dưới đều đã xem qua, đều không phát hiện ra. Thủ tướng lúc thẩm duyệt đã phát hiện ra vấn đề này, khiến cho những người chịu trách nhiệm cụ thể đó vừa cảm động vừa hổ thẹn, chịu một bài học sâu sắc.

Đặc điểm thứ 3 khi Thủ tướng làm việc chính là tinh thần trách nhiệm cực kỳ nghiêm túc. Ông thường ngồi bên bàn làm việc mười mấy tiếng đồng hồ, sửa chữa tài liệu do các ban ngành gửi tới. Nhớ có lần ông đặt bút xuống, xoa mặt lại xoa mấy ngón tay đã cứng đờ, nhìn chằm chằm vào tôi, bỗng nhiên thốt ra một tiếng cảm thán: "Hầy, tôi vị thủ tướng này, chẳng khác gì một giáo viên ngữ văn, ngày ngày ở đây sửa bài tập..."

Thủ tướng nói rất hình tượng. Tuy nhiên, các thư ký chúng tôi bàn tán với nhau, lại có một sự hình dung khác, chúng tôi nhìn Thủ tướng phê duyệt tài liệu, giống như điêu khắc và thêu thùa tỉ mỉ đến thế, cẩn thận đến mức không chịu nổi một hạt cát thế. Tinh thần trách nhiệm của ông không dung thứ cho bất kỳ sự hời hợt qua loa, đùn đẩy kéo dài nào; hễ phát hiện ra tình huống như vậy, ông liền dùng lời lẽ nghiêm khắc đanh thép để phê bình.

Có lần, Bộ Ngoại giao báo cáo lên một vụ án, không tính là chín muồi lắm. Thư ký Trần Hạo nhận được báo cáo, chưa tra rõ hoàn toàn đã đưa cho Thủ tướng. Thủ tướng vừa nhìn thấy cách đặt vấn đề trong báo cáo rất nhiều chỗ không chính xác, vấn đề chưa làm rõ, lập tức nổi giận, nghiêm khắc hỏi thư ký Trần: "Vụ án này cậu đã hỏi rõ chưa?"

Trần Hạo bất an nói: "Ấy cha, tôi cũng chưa làm rõ lắm."

"Sao lại cứ thế này mà đưa cho tôi?" Thủ tướng ném báo cáo lên bàn: "Không được! Mau đi, gọi họ tới đây!"

Trần Hạo vội đi gọi điện thoại, gọi vị phó bộ trưởng chủ quản Bộ Ngoại giao và các đồng chí phụ trách tư lệnh liên quan tới. Sau khi Thủ tướng phê bình nghiêm khắc, liền đánh trả vụ án về, bảo bọn họ làm lại từ đầu.

Đặc điểm thứ 4 khi Thủ tướng làm việc là, ngày qua ngày, năm qua năm, đắm chìm trong sự lao động quên mình đã thành thói quen, quả thực là kiên cường bất khuất, cúc cung tận tụy.

Trường hợp bình thường, thời gian ngủ của Thủ tướng cũng thường chỉ có ba bốn tiếng. Trong quá trình lao động liên tục kéo dài mười mấy tiếng đồng hồ đó, điều để lại ấn tượng cho chúng tôi không chỉ có tinh thần siêu phàm, mà còn là ý chí kiên định và cắn răng chống đỡ vô cùng cảm động.

Tôi từng quan sát lâu dài trong quá trình Thủ tướng làm việc, tinh thần và cơ thể đã trải qua mấy giai đoạn. Bắt đầu là hưng phấn sục sôi, căng thẳng nhiệt liệt; sau khi xử lý xong những công sự trọng đại và khẩn cấp đó, Thủ tướng và thư ký giống như vừa đánh xong một trận chiến xung phong, có thể hơi thở dốc một chút. Lúc này, Thủ tướng nhất định phải nhân cơ hội uống mấy ngụm trà đặc, rồi liền bước vào công việc bận rộn mang tính tiết lộ liên tục lâu dài. Giai đoạn này rất dài, có thể bốn năm tiếng, cũng có thể bảy tám tiếng, lúc đó chúng tôi những người thư ký này đều là độ tuổi sung sức khoảng 30 tuổi, thường cảm thấy không chống đỡ nổi, có tâm lý muốn chìm xuống và cảm giác hoa mắt buồn ngủ. Nhưng Thủ tướng trong khoảng thời gian này, vẫn luôn tỏ ra phấn chấn tinh thần, nhiệt tình dâng trào. Chính vì thế, ông mới để lại cho chúng tôi ấn tượng sâu sắc là tinh thần siêu phàm.

Thế nhưng, tiếp tục phê duyệt tài liệu xuống dưới, lao động vượt quá 10 tiếng rồi, Thủ tướng liền bước vào thời kỳ mệt mỏi "kiên trì" và "cắn răng chống đỡ". Mức độ mệt mỏi của ông cũng được chia thành mấy giai đoạn.

Ông nhập tâm vào công việc quá mức, ở vào cảnh giới quên mình, cho nên lúc mệt mỏi bắt đầu ập đến, ông không hề tự giác, hoàn toàn là xuất phát từ bản năng tự vệ sinh học, ngáp một cái hoặc ngẩng đầu hít sâu một hơi.

Sự mệt mỏi đang âm thầm nặng thêm, cuối cùng đã ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc, và ép ông hết lần này đến lần khác phải ngẩng đầu lên hít sâu. Lúc này, ông ý thức được là mệt, phản ứng đầu tiên chính là uống từng ngụm lớn trà đặc, để kích thích thần kinh đang dần tê dại hưng phấn trở lại.

Cứ kiên trì như vậy một đoạn. Dường như chất kiềm trong trà đã mất đi hiệu lực, Thủ tướng sẽ bực bội đột ngột đứng phắt dậy, đi vòng quanh bàn làm việc mấy vòng thật nhanh, kết hợp với xoa bóp hốc mắt và thái dương, rồi ngồi xuống tiếp tục làm việc.

Ông cuối cùng cảm thấy cách này cũng không giải quyết được vấn đề, liền cầm "bảo bối" đặt trên bàn làm việc lên, mở hộp sắt ra, dùng ngón tay quệt một ít dầu gió, bôi lên trán và thái dương. Lúc này, dường như trong cõi u minh có linh cảm thần kỳ gì đó, Đại tỷ Đặng sẽ xuất hiện ở cửa văn phòng Thủ tướng, lặng lẽ đi vòng quanh ngoài cửa, mang theo sự lo lắng và đau xót mà ném từng cái nhìn rồi lại cái nhìn vào vị Thủ tướng đang cắm cúi lao động bên bàn làm việc ở bên trong. Chị rất ít khi bước vào văn phòng Thủ tướng, không đi can thiệp công sự của Thủ tướng, đây là hiệp ước có từ lúc kết hôn.

Văn phòng của Thủ tướng có ba chiếc chìa khóa. Một chiếc ở trong tay cảnh vệ, lúc cảnh vệ giao ca, chìa khóa thuộc về một trong những nội dung giao ca.

Chiếc kia ở trong tay thư ký, thông thường là đặt ở chỗ thư ký cơ yếu. Bản thân Thủ tướng có một chiếc, lúc ngủ thì đặt dưới gối, lúc thức dậy thì nhét vào túi áo, chưa từng rời người. Đại tỷ Đặng không có chìa khóa, Thủ tướng không có ở đó, chị liền không vào được văn phòng; Thủ tướng có ở đó, chị cũng rất ít khi bước vào, đi vòng quanh ở cửa một hồi, cuối cùng hướng vào trong cửa khẽ gọi một tiếng: "Ân Lai à, nên nghỉ ngơi một lát rồi." Thủ tướng nhướng mi mắt lên, ánh mắt nhìn qua phía trên gọng kính về phía Đặng Dĩnh Siêu, gật gật đầu, nhưng ngay lập tức lại cắm cúi vào đống tài liệu, tiếp tục việc phê duyệt sửa chữa của mình.

Một lát sau, Đại tỷ Đặng lại khẽ gọi một tiếng: "Ân Lai à, đứng dậy vận động một chút đi."

Thủ tướng lại một lần nữa nhướng mi mắt lên, như có chút chấn động, hai tay chống lên bàn, liền đứng phắt dậy: "Được rồi, tôi vận động một chút đây, em đi nghỉ ngơi đi."

Thủ tướng lại bắt đầu đi vòng quanh bàn làm việc thật nhanh, sự vận động kiểu này phần lớn là để an ủi Đại tỷ Đặng. Đi nhanh hai vòng, liền vẫy tay về phía Đại tỷ, bảo chị yên tâm đi nghỉ ngơi đi. Khi bóng dáng Đại tỷ Đặng biến mất ở cửa, Thủ tướng liền ngồi xuống ghế lại từ đầu. Thói quen quệt một ít dầu gió.

Cứ kiên trì như vậy một đoạn thời gian nữa, sự mệt mỏi liền đạt đến mức độ khó mà khắc phục. Mí mắt cứ vô tri vô giác sụp xuống, cây bút trong tay Thủ tướng trong lúc lơ mơ ngủ gật chốc lát, đã để lại một vài chấm hoặc nét mực trên tài liệu. Xuất hiện mấy lần lơ mơ ngủ gật chốc lát như vậy, Thủ tướng sẽ đau đớn vỗ vỗ trán, xoa xoa mặt, đột ngột vứt bút xuống, ngửa người tựa vào lưng ghế, lớn tiếng phân phò: "Cho tôi một chiếc khăn nóng!"

Vừa dùng khăn nóng liều mạng lau mặt, xoa hốc mắt, vừa tiếp tục phê duyệt tài liệu, Thủ tướng đang cố gắng gom góp một chút nhiệt năng cuối cùng còn sót lại của toàn thân, để lao vào công việc. Cứ kiên trì như vậy một lát, lại sẽ lớn tiếng phân phò: "Ai có thuốc lá? Cho tôi một điếu thuốc hút."

Trên bàn làm việc của Thủ tướng có đặt một tấm biển "Xin đừng hút thuốc". Ông không hút thuốc, chúng tôi cũng tự giác không hút, để bảo đảm không khí trong phòng không bị ô nhiễm. Nhưng lúc ông buồn ngủ đến cực điểm, thì sẽ tự mình phá vỡ quy định của bản thân, châm một điếu thuốc lá, để kích thích thần kinh thật mạnh.

Dường như trong cõi u minh vẫn tồn tại loại linh cảm thần kỳ đó, hay còn gọi là điện sinh học? Tôi đã gặp tình huống này rất nhiều lần, Thủ tướng châm thuốc lá hút không lâu, chuông điện bỗng nhiên reo lên. Đây là Đại tỷ Đặng vừa ngủ dậy hoặc khó ngủ đang bấm chuông, phòng ngủ của chị có một cái nút bấm, chị bên đó vừa bấm, chuông bên phía văn phòng Thủ tướng liền reo, là chuông điện được lắp đặt chuyên dùng để liên lạc giữa chị và Thủ tướng, mục đích chính là để Đại tỷ Đặng đốc thúc Thủ tướng nghỉ ngơi. Hơn nữa, chẳng mấy chốc sẽ có vệ sĩ bước vào, truyền đạt lời phân phò của Đại tỷ Đặng:

"Thủ tướng nên nghỉ ngơi rồi."

Nhìn thấy bộ dạng mệt mỏi đến cùng cực của Thủ tướng, chúng tôi những người thư ký đều đau xót. Nhưng đôi khi cân nhắc kỹ tài liệu trong tay lại cảm thấy khó xử, đằng kia đều đang chờ trả lời đấy! Cho dù có thể kéo dài một ngày, nhưng ngày mai vẫn có việc của ngày mai, nói không chừng còn bận hơn hôm nay ấy chứ... Biểu hiện nghiêm trọng nhất của việc Thủ tướng mệt mỏi quá độ, chính là máu đột nhiên chảy ra từ trong mũi. Máu tươi màu đỏ nhạt đôi khi nhỏ giọt lên tài liệu, dùng bóng bông lau không kịp, chặn không xuể. Lúc này, chúng tôi sẽ không nói hai lời cướp lấy cây bút trong tay ông, phối hợp với vệ sĩ kéo ông đến ghế sô-pha ngồi xuống, ngửa người tựa vào sô-pha, dùng khăn ngâm nước lạnh đắp lên trán và sống mũi của ông. Tôi đã nhiều lần nhìn thấy Thủ tướng vì quá mệt mỏi mà chảy máu cam rất nhiều. Vì tranh giành 156 dự án viện trợ với Liên Xô cho Trung Quốc, vì kháng Mỹ viện Triều, vì hoàn thành kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, vì thoát khỏi ba năm khó khăn, khôi phục sự phát triển kinh tế quốc dân, vì sự thành công nổ tung của quả bom nguyên tử đầu tiên, đặc biệt là trong "Cách mạng văn hóa", để giảm thiểu tổn thất, bảo vệ cán bộ, duy trì sự tiếp tục vận động của công tác các mặt của đảng và nhà nước, cắn răng chống đỡ cục diện nguy cấp, đều từng chảy rất nhiều máu. Cảnh tượng đó khiến cho biết bao nhiêu con người tan nát cõi lòng xót xa, nước mắt nghẹn ngào!

Mỗi lần Thủ tướng mệt đến mức chảy máu cam, chúng tôi chỉ đành âm thầm giúp ông đắp khăn lạnh lên trán, tìm bóng bông cầm máu, chứ không thể cưỡng ép ông đi nghỉ ngơi, làm như vậy chỉ khiến ông sốt ruột nổi giận, ngược lại sẽ chảy máu nhiều hơn. Cái này có bài học đấy. Tôi mãi mãi không quên lần chảy máu cam xảy ra hồi kháng Mỹ viện Triều.

Đó là giai đoạn kháng Mỹ viện Triều đánh nhau tàn khốc nhất, máy bay Mỹ cuồng oanh loạn tạc, gây khó khăn cực lớn cho việc vận chuyển của chúng ta, cộng thêm thả khí độc, rải vi khuẩn, không thủ đoạn gì là không làm. Thủ tướng liên tục làm việc, ba ngày ba đêm không chợp mắt, đêm hôm đó liên tục chảy máu cam hai lần. Lần chảy máu cam thứ hai; nghiêng người tựa vào sô-pha, đắp khăn lạnh, nhét bóng bông rồi, máu vẫn không cầm được, thấm đẫm bóng bông tiếp tục chảy xuôi xuống. Chúng tôi vừa xót vừa vội, khuyên can ông đi nghỉ hết lần này đến lần khác, chính là khuyên không nổi. Ông kiên trì muốn đợi một bức điện khẩn đặc biệt từ tiền tuyến.

Tôi thấy sắc mặt Thủ tướng xám ngắt, giữa hơi thở, không chỉ có dòng máu đỏ tươi lặng lẽ chảy ra; mà còn có vô số hạt máu nhỏ ti ti theo hơi thở bắn tung tóe thành hình ngôi sao ở các bộ phận phía dưới lỗ mũi. Tôi xót ruột không chịu nổi, lại một lần nữa bước tới khuyên can:

"Thủ tướng, ngài bắt buộc phải nghỉ ngơi rồi!"

"Không được, bức điện này rất quan trọng, tôi bắt buộc phải đợi."

"Tôi phải chịu trách nhiệm vì ngài." Tôi gọi vệ sĩ, "Mau, dìu Thủ tướng về nghỉ ngơi."

Tôi giữ chặt bả vai Thủ tướng, muốn cưỡng ép ông đi ngủ một lát, thế nhưng, Thủ tướng bỗng nhiên nổi giận: "Làm loạn gì thế! Sao cậu cứ không nghĩ đến việc phải chịu trách nhiệm với các chiến sĩ chí nguyện quân của chúng ta?"

Tôi bị dọa lùi lại một bước, nhìn thấy đôi mắt đầy tơ máu của Thủ tướng đang trừng chăm chăm vào tôi, vì tức giận nổi cáu, máu cam chảy càng dữ dội hơn.

"Thủ tướng!" Tôi kêu lên một tiếng, tôi khóc rồi, "Ngài, ngài đừng giận nữa mà..."

Thủ tướng vô thức lau máu cam chảy đến khóe môi, nhíu mày, làm dịu giọng hơn một chút: "Tôi có thể hơi nghiêm khắc một chút. Nhưng cậu đã nghĩ chưa? Chúng ta có 4 vạn chiến sĩ chí nguyện quân đang đổ máu hy sinh ở tiền tuyến Triều Tiên, tôi chảy chút máu cam này thì tính là cái gì chứ? Bây giờ tôi đi nghỉ ngơi, làm lỡ mất điện báo, có còn xứng đáng với các chiến sĩ chí nguyện quân không?"

"Thủ tướng, tôi sai rồi, tôi suy xét không chu đáo." Tôi vừa khóc vừa nói, tiến lên thay bóng bông cầm máu cho Thủ tướng: "Ngài đừng giận nữa, nếu không máu sẽ chảy càng dữ dội hơn, ngài đừng nói chuyện nữa..."

Thủ tướng vẫn luôn kiên trì ở văn phòng, cho đến khi nhận được điện báo từ tiền tuyến truyền tới, lại còn khẩu truyền nội dung phúc đáp, ký phát điện phúc đáp, rồi mới uống thuốc nghỉ ngơi. Từ đó về sau, hễ gặp lại lúc Thủ tướng mệt đến mức chảy máu cam, chúng tôi tuyệt đối không dám cưỡng ép ông đi nghỉ ngơi, chỉ đành nén sự xót xa khuyên nhủ vài câu theo hoàn cảnh. Thủ tướng tùy theo tình hình, có lúc không nghe khuyên, máu cam vừa ngừng chảy là lại đứng dậy tiếp tục công việc; có lúc tình hình không quá gấp, không có việc quan trọng không thể không làm, thì ông liền nghe lời khuyên của mọi người, tiện tay ôm mấy phần tài liệu, bước vào phòng ngủ của mình.

Thủ tướng cho dù mệt mỏi suy sụp đến thế nào đi nữa, lên giường rồi nhất định cũng phải làm việc một lát, nếu không thì không thể chợp mắt ngủ được. Giống như có người lên giường rồi mà không đọc sách nhảm một lát thì khó mà chợp mắt vậy, đã dưỡng thành thói quen rồi. Cho nên, phòng ngủ này có thể coi là văn phòng thứ... của Thủ tướng.

Giường ngủ của Thủ tướng cũng có ba "báu vật": bút chì đỏ xanh, kính lão và dầu gió. Nếu Thủ tướng chủ động dừng làm việc để đi ngủ, điều đó có nghĩa trong lòng ông đang có chuyện, rất khó chợp mắt, mà có ngủ được cũng không yên giấc. Thường thì ông cứ đọc mãi, đọc mãi, đến khi mắt mỏi đến mức không mở nổi nữa, ông bèn bôi dầu gió, tiếp tục đọc, cho đến khi "mất tri thức", tức là vô tình chìm vào giấc ngủ một cách tự nhiên.

Vệ binh trực ban luôn chú ý động tĩnh trong phòng ngủ, hễ Thủ tướng chợp mắt là rón rén bước vào, tắt đèn, rồi lại rón rén đi ra, khép chặt cửa, nhỏ giọng nói với các thư ký trực ban: "Về đi thôi, Thủ tướng ngủ rồi."

Đương nhiên, có lúc Thủ tướng tự tắt đèn đi ngủ, đây là lúc ông chủ động muốn ngủ, thường là đã không còn chuyện gì vướng bận nữa, hoặc là đau đầu đến mức không thể đọc được thứ gì. Chúng ta đều từng chứng kiến dáng vẻ đau đớn vì làm việc quá sức của Thủ tướng: lông mày hơi nhíu lại, không dám mở lớn mắt; lúc này ông phải uống thuốc ngủ, và nhờ nhân viên y tế xoa bóp vùng đầu giúp để thúc đẩy tuần hoàn máu.

Việc Thủ tướng chủ động tắt đèn đi ngủ thường đi kèm tình trạng ngủ không yên giấc. Hễ thấy ông tắt đèn là thư ký trực ban có thể rời đi.

Thế nhưng chẳng được bao lâu, đèn ở "Phòng làm việc thứ tư" của Thủ tướng lại sáng lên. Đây là lúc ông chợt nhớ ra điều gì đó, gọi vệ binh đến gọi thư ký quay lại, hoặc để hỏi han, hoặc giao phó một việc, hoặc đưa ra chỉ thị cho công tác nào đó.

Tình trạng này xảy ra thường xuyên. Thủ tướng thấy thư ký chạy qua chạy lại thì thấy áy náy trong lòng, bèn nói: "Hạ, làm phiền các cậu thật đấy. Thôi, lắp cho phòng ngủ của các cậu một chiếc điện thoại đi."

Thế là, đầu giường của thư ký trực ban được lắp một chiếc máy điện thoại màu đỏ. Đầu giường Thủ tướng cũng lắp một chiếc máy đỏ, chiếc máy đỏ này không có nút quay số cũng không có chuông, nhấc ống nghe lên là có thể nhờ tổng đài tìm người, có thể gọi đi, nhưng bên ngoài không gọi vào được vì nó không reo chuông. Sở dĩ vậy là vì sợ tiếng chuông làm kinh động đến Đặng đại tỷ ở phòng bên cạnh.

Có điện thoại rồi, chúng ta có thể bớt đi lại rất nhiều. Có những việc nói qua điện thoại là được, trả lời câu hỏi của Thủ tướng hoặc tiếp nhận chỉ thị nào đó, chứ không cần phải chạy từ phòng ngủ sang "Phòng làm việc thứ tư" của Thủ tướng nữa.

Chúng ta đôi khi hay nói đùa, Tây Hoa Sảnh là thế giới của tiếng chuông điện điện. Cả 4 phòng làm việc của Thủ tướng đều lắp chuông bấm, từ nhà vệ sinh cho đến phòng ăn, phòng làm việc rồi phòng ngủ, bất cứ lúc nào chuông cũng có thể reo để gọi thư ký.

Điều kiện làm việc đều được cải thiện từng bước. Ví dụ như "Phòng làm việc thứ tư" của Thủ tướng, ban đầu điều kiện vô cùng thiếu thốn, Thủ tướng ôm tài liệu lên giường, đặt bên cạnh mình, rồi tựa lưng vào đầu giường. Khi phê duyệt tài liệu, ông co hai chân lên, đặt tài liệu lên đùi, vừa xem vừa phê thị. Làm thế này rất mỏi, hơn nữa tài liệu đặt trên đùi thì chữ viết rất khó đẹp, lại còn tốn sức.

Vệ binh nhìn thấy cảnh này bèn giúp tìm một tấm bìa cứng cho Thủ tướng kê lên đùi.

Viết chữ như vậy có tiện hơn chút ít, nhưng người vẫn rất mệt. Đặng đại tỷ nhìn thấy thì thấy xót xa, động não suy nghĩ, bèn mời thợ mộc đến và trực tiếp trình bày ý tưởng của mình. Thợ mộc liền theo ý tưởng của Đại tỷ làm một chiếc bàn nhỏ, có mặt nghiêng, vừa vặn có thể gài lên giường.

Như vậy, Thủ tướng làm việc có thể giảm bớt sự mệt nhọc phần nào.

Chiếc bàn nhỏ này bình thường chỉ đặt ba thứ: bút chì đỏ xanh, kính lão và dầu gió. Đến thập niên 60, Thủ tướng vì làm việc quá sức mà mắc bệnh tim, trên bàn nhỏ lúc này có thêm một lọ nitroglycerin – loại thuốc cấp cứu dùng để phòng ngừa bệnh tim tái phát đột ngột. Hiện tại, chiếc bàn nhỏ nghiêng này đang được trưng bày tại Bảo tàng Cách mạng Trung Quốc.

Việc làm việc của Thủ tướng trong "Phòng làm việc thứ tư" thường ở trong trạng thái gượng chống, khổ chống. Có mấy

khung cảnh để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc cho tôi.

Một lần là vào thời kỳ khó khăn, do các đồng chí lãnh đạo Trung ương đều kiên quyết không ăn thịt, không ăn trứng, ăn lương không vượt quá tiêu chuẩn định lượng, với khối lượng công việc lớn như vậy, Thủ tướng làm sao chịu nổi? Thể chất của ông suy giảm rõ rệt, gầy đến mức hốc mắt trũng sâu, lại thêm bệnh tật.

Hôm đó, sau khi làm việc liên tục 17 tiếng đồng hồ, Thủ tướng từ "Phòng làm việc thứ ba" chuyển sang "Phòng làm việc thứ tư", thân hình tựa vào đầu giường, hoàn toàn không có ý định nghỉ ngơi. Mọi người khuyên mấy lần đều không có tác dụng, thấy y tá Bảo Kiện Trịnh Thục Vân mang thuốc đến cho Thủ tướng, liền nhờ Tiểu Trịnh giúp khuyên nhủ vài câu.

Trịnh Thục Vân nhập ngũ năm 15 tuổi, 18 tuổi bước chân vào Trung Nam Hải, phục vụ bên cạnh Thủ tướng lâu năm nên rất có tình cảm. Những năm cuối đời, Thủ tướng từng thâm tình nói với Trịnh Thục Vân rằng: "Ta nhìn em từ một nha đầu tóc vàng hoe, cho đến khi em thành nha đầu tóc bạc... Thời gian không tha một ai mà!"

Trịnh Thục Vân có cách để khuyên Thủ tướng. Thời kỳ đàm phán Ba Lan giữa Trung Quốc và Mỹ những năm 50, có lần Thủ tướng làm việc liền 22 tiếng đồng hồ, vẫn ngồi ở "Phòng làm việc thứ ba" nhất quyết không chịu chuyển sang "Phòng làm việc thứ tư", đương nhiên lại càng không nói đến chuyện nghỉ ngơi. Đặng đại tỷ đã bấm chuông điện đến 4 lần chỉ để giục hỏi Thủ tướng đã nghỉ ngơi chưa? Đã vận động chút nào chưa? Chúng tôi khuyên không nổi Thủ tướng, đành để Tiểu Trịnh đi khuyên.

Trịnh Thục Vân khuyên Thủ tướng có một chiêu độc quyền, nói theo lời đùa cợt của người dân thường thì gọi là "giở trò lưu manh". Khuyên Thủ tướng mấy câu, Thủ tướng không đáp lời, Trịnh Thục Vân liền đứng lì trước bàn làm việc không đi nữa. Thủ tướng không nhúc nhích, cô cũng không động đậy, cô tin rằng Thủ tướng không thể mặc kệ cô đứng "phạt phạt" như thế mãi được.

Quả nhiên, một lúc lâu sau, Thủ tướng ngẩng đầu lên từ đống tài liệu: "À, vẫn chưa đi à?"

Trịnh Thục Vân đứng im không nhúc nhích, nói: "Anh không ngủ thì ít ra cũng phải vận động một chút chứ, anh không vận động thì em không hoàn thành nhiệm vụ; Thủ tướng không hoàn thành nhiệm vụ thì không được ngủ, em không hoàn thành nhiệm vụ thì cũng không thể đi được."

“À, được, được, tôi vận động, tôi vận động.” Thủ tướng đứng lên đến lần thứ ba mới đứng dậy nổi, hai tay run bắn không ngừng, trong mắt Trịnh Thục Vân chợt ngấn lệ, tất cả những điều này đều vì quá mệt mỏi mà ra! Thủ tướng dưới sự "giám sát" của cô đã đi vòng quanh bàn làm việc mấy vòng, uống ngụm trà đặc rồi lại ngồi xuống... Lần này lại nhờ Trịnh Thục Vân "khuyên giá" mà Thủ tướng đi nghỉ sớm một chút. Khi cô bước vào "Phòng làm việc số 4", thấy Thủ tướng kê một chiếc gối ở đầu giường, tựa người vào đó, đeo cặp kính lão quen thuộc đang tính toán sổ sách; khắp giường là những tờ giấy nháp viết đầy các phép tính và con số. Tiểu Trịnh cũng giống như chúng tôi, đối với sự "tự tay làm lấy mọi việc" của Thủ tướng, vừa cảm động lại vừa có một số quan điểm riêng.

Quan điểm này từng được Đặng đại tỷ nói ra, đó là khi chúng tôi có mặt đông đủ và nói cho Thủ tướng nghe: "Có một số việc người khác làm được thì hãy nhờ người ta làm giúp một tay, đừng có việc gì cũng phải tự tay mình làm mới yên tâm."

Thế là, Trịnh Thục Vân theo giọng điệu của Đại tỷ mà thốt lên: "Thủ tướng, như những việc cụ thể, có tính kỹ thuật này, sao anh không để các đồng chí khác làm giúp một chút ạ?"

Những lời tương tự, tôi và các thư ký khác cũng từng nói qua, ở những bài viết trước đã từng nhắc đến, Thủ tướng khi đó đã nổi giận. Lần này đối với Tiểu Trịnh cũng không ngoại lệ. Thủ tướng nhìn qua gọng kính lão lên phía trên, liếc Trịnh Thục Vân một cái rồi làm lơ, tiếp tục tính toán sổ sách của mình, Thủ tướng đôi khi dùng cách này để bày tỏ sự bất mãn trong lòng.

Trịnh Thục Vân hiểu rõ, một khi có biểu hiện giận hờn như trẻ con thế này thì chắc chắn thuốc cũng sẽ không uống đâu. Cô vẫn áp dụng chiêu cũ, đứng thẳng người trước giường, cứ đợi đấy thôi! Thời gian "chịu phạt đứng" lần này quả thực không ngắn chút nào, Thủ tướng cho đến khi tính xong một dãy số mới đặt bút xuống, tháo kính lão, xoa xoa đôi mắt mỏi nhừ, chậm rãi quay đầu nhìn Trịnh Thục Vân, nét mặt nghiêm nghị: "Em nói đây là công việc kỹ thuật cụ thể, em nhìn nhận như vậy có đúng không? Liên quan đến vấn đề ăn uống của hàng ức con người mà chỉ là công việc kỹ thuật cụ thể thôi sao?"

“Dân lấy ăn làm đầu, tôi không tự mình tính toán một chút thì làm sao biết được ngọn nguồn gốc rễ? Đất nước gặp khó khăn, không phải là lương cao đến mức ăn không hết, tôi tính toán chính xác hơn một chút thì có thể bớt đi một số người phải chịu đói, với tư cách là Thủ tướng một nước thì đây chẳng phải là điều tối thiểu nên làm hay sao?”

Thủ tướng ngừng lại một chút, vơ lấy những chồng giấy tính toán cùng tài liệu, tư liệu liên quan, cân nhắc trọng lượng trong tay, trầm giọng nói: "Em nhìn xem, em nhìn những thứ này xem, từ thành thị cho đến nông thôn, định lượng của nam nữ già trẻ. Lại còn bao gồm cả lao động bán phần, các địa phương đều có sự khác biệt, tôi không tự mình tính toán thì làm sao có thể nắm chắc trong lòng? Làm sao phát hiện ra vấn đề, sửa chữa những sai lầm ở đây? Nhân mạng quan thiên, trong thời kỳ phi thường, với tư cách là Thủ tướng, tôi bắt buộc phải để toàn thể nhân dân vượt qua cửa ải khó khăn này, đây là chuyện nhỏ sao? Chỉ là công việc kỹ thuật thôi sao?"

Thủ tướng nói đến đây, đôi mắt đã nhòa lệ, tựa như nhìn thấy từng dòng người đói khát đang lưu vong khắp cả nước, tìm kiếm mọi thứ có thể ăn được để duy trì sự sống vốn vẫn tin tưởng vào một ngày mai tươi đẹp.

"Giai đoạn trước công việc của chúng ta làm không tốt, nhân dân phải chịu khổ nạn, hiện tại chúng ta không thể để xảy ra sơ hở nào nữa. Tất cả những gì Đảng Cộng sản chúng ta làm đều vì nhân dân, đôi khi khó tránh khỏi việc tốt làm thành chuyện xấu, nhưng tấm lòng phục vụ nhân dân này tuyệt đối không được thiếu đi dù chỉ một chút. Em hiểu được đạo lý này thì sẽ hiểu được công việc của tôi."

“Thủ tướng...” Trịnh Thục Vân kêu lên một tiếng, không tài nào thốt ra câu thứ hai, nước mắt bất chợt trào ra. Đây chính là vị Thủ tướng của nhân dân! Cô vừa khóc vừa dùng sức gật đầu.

“Được rồi, em đi đi.” Thủ tướng uống cạn chén thuốc, lại đeo kính lão lên và vơ lấy bút: “Bây giờ tôi vẫn chưa thể nghỉ ngơi.”

Đêm hôm đó, Thủ tướng lại thức trắng. Khi trời sáng, theo tiếng hắng giọng và tiếng chuông điện, Thủ tướng từ "Phòng làm việc thứ tư" bước vào "Phòng làm việc thứ nhất", đưa ra chỉ thị cho các thư ký đang tụ tập lại, phê duyệt những bức điện khẩn, văn kiện khẩn do các thư ký trình lên... Một ngày mới với công việc mới cứ thế lại bắt đầu.

Ở "Phòng làm việc thứ tư" của Thủ tướng còn có một chuyện để lại cho tôi ấn tượng cực kỳ sâu sắc. Đó là vào năm 1966, khi tiên sinh Lý Tông Nhân từ nước ngoài trở về.

Hôm đó, Thủ tướng đã làm việc liên tục hơn 60 tiếng đồng hồ, mắt sung huyết nặng, đau đến mức không thể nhìn được vật gì nữa, buộc phải chuyển từ "Phòng làm việc thứ ba" sang "Phòng làm việc thứ tư". Nhưng ông vẫn không tài nào chợp mắt được. Quá nhiều việc, ông vẫn kiên trì "tự tay làm lấy mọi việc", nằm tựa đầu giường, nhắm mắt lại nhưng vẫn không thể yên tâm, lại gọi chúng tôi là thư ký đến để bàn công việc.

Bác sĩ đến chữa trị cho ông, ông không buông bỏ được công việc; ngay cả khoảng thời gian y tá tiêm thuốc cho ông, ông cũng không chịu bỏ qua, căn dặn đồng chí Trương Tác Văn: "Thư ký Trương, bài phát biểu của tiên sinh Lý Tông Nhân anh đọc cho tôi nghe đi, phải đọc cho kỹ, đừng để sai sót chữ nào."

“Thủ tướng, hãy tiêm thuốc xong đã...”

“Đọc đi, việc này không ảnh hưởng gì đến việc tiêm.” Thủ tướng dùng giọng điệu mệt mỏi, trầm đục ra lệnh. Để Thủ tướng không phải sốt ruột, thư ký Trương Tác Văn đành phải đọc ngay lập tức.

Đây là một bài phát biểu của tiên sinh Lý Tông Nhân trong buổi tiệc được tổ chức để chào mừng ông, Trương Tác Văn đọc rất kỹ lưỡng và chậm rãi, cố gắng phát âm rõ từng chữ một. Tôi đứng ở bên cạnh lắng nghe thư ký Trương thốt ra từng chữ từng chữ một, nhìn mũi kim tiêm trên tay y tá từ từ bơm vào cơ thể suy nhược của Thủ tướng, nước mắt không kìm được cứ từng giọt từng giọt chảy dọc theo gò má rơi xuống vạt áo...

Sinh mệnh của Thủ tướng cứ thế cạn kiệt dần trong những lao tâm khổ tứ như vậy.

So với bốn phòng làm việc này của Thủ tướng, "Phòng làm việc thứ năm" của ông lại mang một khí thế rộng lớn vô tận. Trời đất ngang dọc, đầu non góc bể; nông thôn, nhà máy mỏ, cơ quan, trường học, phố phường, trung tâm thương mại, đâu đâu cũng là phòng làm việc của ông.

Nói đến đây, người bình thường không khó để hiểu được hàm ý trong đó. Suốt cả đời Thủ tướng, ông không cho phép một phút một giây nào bị lãng phí, yêu cầu chúng tôi làm thư ký phải dám và giỏi "luồn kim qua vải". Dù ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, hễ chớp được chút thời gian rảnh rỗi nào của Thủ tướng, dù chỉ là trong chớp mắt, cũng phải cắm được một "chiếc kim" vào.

Chiếc "kim" này chính là phiếu báo cáo.

Cái gọi là phiếu báo cáo, thực chất là một tờ giấy, đem sự việc hoặc vấn đề mà chúng ta cần trình báo viết lên giấy, hễ có chút thời gian trống là có thể đưa ngay cho Thủ tướng xem. Thủ tướng xem xong sẽ phê thị, nếu vấn đề phản ánh quan trọng thì còn phải chuyển trình Chủ tịch xem. Trọng lượng của phiếu báo cáo này quả thực là vô cùng nặng ký.

Chính vì thế, phiếu báo cáo đòi hỏi chúng ta phải dùng mực tối màu, tuyệt đối không được dùng màu nhạt; chữ phải viết to một chút, không được viết ẩu, cũng không được quá nhỏ, sợ Chủ tịch xem sẽ mất sức. Nội dung phải ngắn gọn súc tích, có xương có thịt. Cái gọi là xương, chính là sự thật; cái gọi là thịt, chính là quan điểm và ý kiến được hình thành trong quá trình chúng ta điều tra tìm hiểu.

Phiếu báo cáo rất khó viết; những lời hữu ích thì một câu cũng không được thiếu, những lời vô ích thì một câu cũng không được thừa, hơn nữa phải cố gắng đặt mình vào góc độ của Thủ tướng để suy xét xem nội dung nào hữu ích, nội dung nào vô ích. Dương Thuần tuy là cán bộ nữ nhưng chị ấy sớm đã đảm nhiệm chức vụ Bí thư địa ủy, có năng lực công tác rất mạnh. Một đồng chí như vậy, khi được điều về bên cạnh Thủ tướng làm thư ký, chịu trách nhiệm mảng nông nghiệp, thế mà lần đầu tiên viết phiếu báo cáo đã phải viết tới 12 lần, sau đó vẫn phải nhờ có sự giúp đỡ của đồng chí thư ký lão cựu Hứa Minh mới hoàn thành được.

Bản thân Bí thư địa ủy vốn đã được trang bị thư ký riêng, lẽ nào năng lực lại kém hơn thư ký? Đừng quên rằng, đây là thư ký của Thủ tướng, làm bất cứ việc gì cũng phải đứng từ góc độ của Thủ tướng để suy nghĩ vấn đề, đó chính là nguyên nhân vì sao có thể làm tốt Bí thư địa ủy nhưng chưa chắc đã làm tốt vị trí thư ký.

“Tự tay làm lấy mọi việc”, đây chỉ là nguyện vọng và theo đuổi của Thủ tướng, trên thực tế không thể nào làm được. Thế nên những người làm thư ký như chúng tôi thường xuyên phải thay mặt Thủ tướng tham gia các hội nghị của các bộ ngành Quốc vụ viện. Khi dự họp chỉ được mang theo tai và mắt, chỉ được dùng tay ghi chép chứ không được mở miệng phát biểu, tuyệt đối không cho phép tùy tiện bàn tán. Nghe xong, nhìn xong, ghi chép lại rồi, về nhà là phải viết phiếu báo cáo, tranh thủ từng khe hở thời gian để trình lên Thủ tướng, sau khi Thủ tướng phê thị thì mới có thể mở miệng phát biểu trước các vị phụ trách bộ ngành, đưa ra chỉ thị.

Trên máy bay, trên tàu thủy; trên tàu hỏa và ô tô; trong những nhà máy mỏ vang dội tiếng máy, trong những ngôi trường râm ran tiếng đọc sách, ngoài đồng áng, tại công trường hồ chứa nước đang sôi sục, Thủ tướng đều từng phê duyệt phiếu báo cáo. Phiếu báo cáo này cũng không ngừng được "hoàn thiện", ban đầu chỉ là một tờ giấy, sau đó được thống nhất quy chuẩn, trở thành loại giấy in chuyên dụng; phía trên in 4 chữ "Báo cáo hằng ngày", phía dưới chia làm đôi, một nửa để viết nội dung báo cáo, một nửa để trống dành cho Thủ tướng viết phê thị.

Mỗi lần chúng tôi ra ngoài tham gia hội nghị, hễ về là nhất định phải viết phiếu báo cáo, đi thẳng vào vấn đề, không chấp nhận một câu khách sáo nào. Ví dụ như: Hôm nay hội nghị bộ trưởng bộ này bộ nọ thảo luận mấy vấn đề, 1, 2, 3, 4, 5, chưa đầy một trang giấy nhưng bắt buộc phải viết rõ ràng toàn bộ.

Nội dung phiếu báo cáo vô cùng rộng lớn và phức tạp, trên từ thiên văn địa lý, dưới đến chuyện lông gà vỏ tỏi. Ví dụ như thư ký Triệu Mậu Phong, đến nay vẫn giữ gìn một tờ phiếu báo cáo "nhỏ" từng được Thủ tướng khoanh tròn ký duyệt:

“Thủ tướng:

Trước hết xin cảm ơn sự quan tâm của Thủ tướng đối với gia đình tôi. Tối nay nhận được thư nhà báo về rằng: Trận động đất lần này đã làm sập nhà cửa ở quê tôi, nhờ cứu chữa kịp thời nên không có tai nạn lớn nào về người, nay xin đặc biệt báo cáo. Và xin một lần nữa cảm ơn sự quan tâm của Thủ tướng.

Triệu Mậu Phong”

Chỉ với một tờ phiếu báo cáo như vậy, khi Thủ tướng đến khu vực thảm họa động đất Hình Đài để thị sát và thăm hỏi, ông đã đặc biệt tiếp kiến cha mẹ và bác của thư ký Triệu.

Việc đệ trình phiếu báo cáo đôi khi còn đòi hỏi phải có thêm một buổi báo cáo miệng đơn giản, trả lời những câu hỏi của Thủ tướng, đặc biệt là đối với các đại sự và sự kiện tuyệt mật. Tôi nhớ có lần ngồi trên ô tô, tôi tranh thủ thời gian kẽ hở đưa phiếu báo cáo lên. Thủ tướng vừa nhìn thấy liền vươn tay ấn nút khởi động, vách ngăn kính từ từ nâng lên, cách ly khoang trước và khoang sau xong thì Thủ tướng mới đặt câu hỏi, lắng nghe báo cáo. Có lúc, khi ông giao phó cho chúng tôi những sự kiện tuyệt mật do Chủ tịch Mao giao phó, ông cũng phải cho nâng vách ngăn kính lên trước rồi mới cất lời.

Đương nhiên, phiếu báo cáo không phải chỉ có thể trình lên Thủ tướng một cách chớp nhoáng ở "Phòng làm việc thứ năm"; tại bốn phòng làm việc của ông ở Tây Hoa Sảnh, chúng ta cũng có thể trình đệ theo quy trình công tác bình thường, hơn nữa số lượng phiếu báo cáo trình đệ theo cách này cũng rất lớn. Tuy nhiên, nhờ có việc phiếu báo cáo có thể được báo cáo và phê duyệt ngay tại không gian rộng lớn của "Phòng làm việc thứ năm", hiệu quả công việc quả thực đã được nâng cao rất nhiều, giúp cho Thủ tướng trong quỹ thời gian sinh mệnh hữu hạn của mình, làm được nhiều hơn rất nhiều việc cho nhân dân Trung Quốc.

Tôi nhớ trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Hoàng đế Tuyên Thống Phổ Nghi bệnh mất. Thư ký Triệu sau khi biết tin này liền lập tức viết phiếu báo cáo trình lên Thủ tướng.

Thủ tướng bận rộn đến mức nào trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", tôi thiết nghĩ không cần phải nói thêm nữa, số lượng lớn các bài viết được công bố với thế giới đã giúp mọi người hiểu phần nào, đến mức nhân viên công tác còn viết cả bức đại tự báo nổi tiếng thế giới thỉnh cầu Thủ tướng chú ý nghỉ ngơi. Ở đây tôi chỉ xin dẫn ra hai ví dụ nhỏ để mọi người có thể cảm nhận sâu sắc hơn Thủ tướng bận rộn đến nhường nào trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa".

Tôi đi theo Thủ tướng mấy chục năm, đã quen nghe câu cửa miệng của ông: "Các cậu đừng sợ tôi bận chứ, tôi không sợ bận thì các cậu sợ cái gì? Tôi lo xuể mà."

Tôi từng tận mắt chứng kiến Chu Ân Lai làm việc liên tục suốt một tuần lễ mà chỉ nghỉ ngơi có 13 tiếng đồng hồ. Đây là con số do đồng chí Trưởng vệ binh của Thủ tướng khi đó là Thành Nguyên Công tính toán chi tiết từng phút từng giây, tính từ lúc Thủ tướng lên giường cho đến khi thức dậy, bất kể có ngủ được hay không, cộng dồn tổng số giờ nằm nghỉ. Với cường độ làm việc như vậy, Thủ tướng vẫn mỉm cười nói: "Không sao đâu, tôi lo xuể mà." Khi ông dẫn đoàn đi thăm 14 nước Á Phi, chúng tôi tính toán từng phút từng giây, thời gian ngủ trung bình mỗi ngày của ông chỉ có 2 tiếng đồng hồ, thế mà ông vẫn tinh thần phấn chấn nói: "Tôi chịu được, tôi không sợ bận."

Với nguồn năng lượng siêu phàm và tinh thần quên mình như thế, vậy mà trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", chính miệng ông lại thừa nhận mình đã bị công việc vắt kiệt sức lực đến mức suy sụp.

Tôi nhớ rất rõ, Thủ tướng từng nói trước mặt mấy người chúng tôi hai câu nói mà cho đến tận bây giờ mỗi khi nhớ lại vẫn khiến người ta không kìm được nước mắt muốn trào ra.

Trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Thủ tướng bận đến mức thường xuyên vừa đi đường vừa ăn tạm chút gì đó để lót dạ. Khi ông vội vã đi qua sân Tây Hoa Sảnh, lúc nào cũng bắt gặp người làm vườn lão Châu đang cắt tỉa cây ăn quả, xúc cỏ dại, sửa sang bồn hoa, bận rộn không ngừng nghỉ. Có một lần, Thủ tướng đột ngột dừng bước, không nhai miếng bánh mì đang cầm trên tay vốn dùng làm bữa trưa nữa, lặng lẽ nhìn chăm chăm người làm vườn lão Châu. Lão Châu ngẩng phắt người dậy, lau mồ hôi, hỏi:

“Thủ tướng có việc gì ạ?”

Thủ tướng lắc đầu, không giấu vẻ thương cảm thở dài một tiếng: "Hây, ở Tây Hoa Sảnh chúng ta chính là hai người mang họ Châu chúng ta là cực khổ nhất thôi."

Chẳng bao lâu sau, đồng chí Kiều Kim Uông từng có thời gian công tác bên cạnh Thủ tướng lại được điều về lại bên cạnh ông. Khi gặp mặt, vị Thủ tướng với khuôn mặt đầy vẻ bệnh tật, phờ phạc tiều tụy, cất giọng run rẩy nói: "Lão Kiều à, 'Cách mạng Văn hóa' đã vắt kiệt sức tôi rồi!"

Chúng tôi chưa từng nghe Thủ tướng nói những lời đau lòng và bi thương đến thế, thực sự không thể chịu nổi, lúc đó tất cả mọi người đều khóc.

Tôi thường nhìn thấy cụm từ "giữa trăm muôn nghìn bận" trên các báo chí bài vở, đó là những từ ngữ đã bị lạm dụng mất rồi. Có mấy ai thực sự là giữa trăm muôn nghìn bận? Có ai có thể bận rộn trăm bề, nghìn bề, vạn bề giống như Thủ tướng cơ chứ?

Chính giữa trăm muôn nghìn bận rộn ấy, chúng tôi vẫn phải dùng phiếu báo cáo để chèn ép lấp đầy từng phút từng giây "rảnh rỗi" ít ỏi của Thủ tướng; chúng tôi không đành lòng làm thế, nhưng lại buộc phải làm thế.

Tôi nhớ khi thư ký Triệu đem phiếu báo cáo về cái chết của Phổ Nghi trình lên Thủ tướng, Thủ tướng khi đó đang bận đến mức hết lần này đến lần khác dùng dầu gió xoa thái dương. Nhìn thấy tờ phiếu báo cáo này, ông sững sờ trong giây lát, lập tức nhíu chặt đôi mày đầy đau buồn. Đối với vị hoàng đế cuối cùng Phổ Nghi này, từ trước đến nay ông vẫn luôn quan tâm, ông đã có rất nhiều lần gặp gỡ, giao qua lại với cả Phổ Nghi lẫn em trai Phổ Nghi là Phổ Kiệt, từ đó thiết lập nên tình cảm. Ông từng mời cả đại gia đình Ái Sinh Giác La đến Trung Nam Hải gói sủi cảo cùng nhau đón giao thừa vào năm mấy đó, cảnh tượng ấy dường như vẫn còn hiển hiện ngay trước mắt.

Thủ tướng gác lại công việc trong tay, đặc biệt đưa ra chỉ thị về cái chết của Phổ Nghi, yêu cầu Ban Thống chiến phác thảo một phương án tang lễ cụ thể, đồng thời báo cáo kết quả lại cho ông.

Số mệnh của vị hoàng đế cuối cùng Trung Quốc Phổ Nghi cùng gia đình ông ta hoàn toàn khác biệt với số mệnh của gia đình sa hoàng Nga trong Cách mạng tháng Mười, Đảng Cộng sản Trung Quốc và các nhà lãnh đạo của họ trong việc xử lý sự việc này cũng đã thể hiện rõ "đặc sắc Trung Quốc"; thể hiện được đặc sắc tư tưởng Mao Trạch Đông và đặc sắc văn hóa Trung Quốc. Đặc sắc này cũng kiên cường, to lớn, chấp nhất y như tính cách dân tộc của dân tộc Trung Hoa chúng ta, cho dù ở trong hoàn cảnh đại loạn thiên hạ, mọi thứ đều lệch lạc cực đoan như thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", thì nét đặc sắc ấy vẫn được duy trì và thể hiện một cách vô cùng rõ nét.

Tang lễ của Phổ Nghi được tiến hành dưới sự quan tâm trực tiếp của Thủ tướng. Trong phạm vi điều kiện cho phép khi đó, sự việc mang tầm ảnh hưởng chính trị và lịch sử này đã được giải quyết một cách sớm nhất, nhanh chóng nhất và tốt đẹp nhất.

“Phòng làm việc thứ sáu” của Thủ tướng, chẳng qua chỉ là vì sự thuận tiện trong việc giới thiệu nên bản thân tôi tự gọi theo thứ tự thuật lại mà thôi.

Trước đó chưa từng có ai gọi như vậy cả.

Đây là một "Văn phòng Thủ tướng" mang ý nghĩa hoàn toàn khác biệt so với năm "Phòng làm việc" được giới thiệu ở phần trước, nó chỉ một cơ cấu tổ chức cấp một, thuộc biên chế của Quốc vụ viện, giống như những cơ quan mà mọi người thường nhắc đến hiện nay như "Văn phòng Đặng", "Văn phòng Trần", "Văn phòng Dương" vậy, tất cả chúng tôi những nhân viên công tác này đều nằm trong biên chế của "Văn phòng Thủ tướng".

"Văn phòng Thủ tướng" cũng dùng để chỉ chung ê-kíp công tác ở bên cạnh Thủ tướng, vì địa điểm làm việc nằm ở Tây Hoa Sảnh nên thường bị mọi người gọi tắt là "Tây Hoa Sảnh". Ví dụ như câu "Văn phòng Thủ tướng gọi điện tới", thường bị các bộ ngành nói thành "Tây Hoa Sảnh gọi điện tới".

Văn phòng Thủ tướng có Chủ nhiệm văn phòng, Phó chủ nhiệm; phía dưới còn từng thiết lập các tổ như Tổng hợp, Ngoại giao, Quân sự, Tài chính kinh tế, Hành chính v.v., có Tổ trưởng, Phó tổ trưởng. Tuy nhiên, bất kể là Chủ nhiệm hay Tổ trưởng, trách nhiệm công tác chủ yếu vẫn là điều phối, phối hợp về mặt hành chính, còn về mặt nghiệp vụ thì Chủ nhiệm, Tổ trưởng và mỗi một vị thư ký đều quản lý một mảng hoặc một phương diện riêng, đều trực tiếp phát sinh quan hệ với Thủ tướng. Thủ tướng không cho phép cái cơ chế báo cáo tầng tầng lớp lớp từ trên xuống dưới đó. Ông từng nói với tất cả chúng tôi rằng: "Công việc của các cậu mà còn phải thông qua Chủ nhiệm văn phòng, Phó chủ nhiệm, Tổ trưởng, Phó tổ trưởng nữa, thế thì Chủ nhiệm với Tổ trưởng chẳng phải đã biến thành Thủ tướng thứ hai, Thủ tướng thứ ba rồi sao?"

"Lịch sử hưng thịnh suy vong" của "Văn phòng Thủ tướng" đại khái là thế này: Sau khi kiến quốc, lần lượt từ khắp nơi trên cả nước, một số cán bộ có văn hóa, có kinh nghiệm thực tiễn và có kiến thức chuyên môn đã được điều động về bên cạnh Thủ tướng để công tác, ê-kíp này được gọi là "Văn phòng Thủ tướng", là cơ quan trực thuộc Chính vụ viện (sau đổi tên thành Quốc vụ viện). Tuy nhiên, tất cả chúng tôi đều được gọi là thư ký Văn phòng Thủ tướng, lúc bấy giờ vẫn chưa gọi là thư ký Thủ tướng, bởi vì chúng tôi còn phải chịu trách nhiệm giải quyết những công việc do ba vị Phó thủ tướng Trần Vân, Trần Nghị và Tập Trọng Tôn giao phó. Đương nhiên, bản thân ba vị Phó thủ tướng cũng có thư ký riêng, bình thường không hay tìm đến chúng tôi. Nhưng Thủ tướng từng có lời huấn thị: "Các cậu phải phục vụ cho 4 người chúng tôi, không thể chỉ phục vụ một mình tôi."

Rất nhanh chóng, "Tây Hoa Sảnh" đã trở thành tên gọi thay thế cho "Văn phòng Thủ tướng". Chúng tôi lại gọi Tây Hoa Sảnh là "nhà". Ví dụ như câu "Trong nhà gọi điện đến" hoặc "Bảo cậu mau về nhà đi", mọi người chỉ nghĩ đến Tây Hoa Sảnh chứ không hề nghĩ đến cái "nhà" nào khác. Khi Thủ tướng đi vắng, chúng tôi cũng nói: Ai ai theo Thủ tướng ra ngoài, ai ai ở lại "trông nhà". "Trông nhà" chính là ở lại Tây Hoa Sảnh làm nhiệm vụ trực ban.

Các thành viên trong cái gia đình này thực sự đến từ khắp bốn phương tám hướng. Ví dụ như Cố Minh phụ trách Ủy ban Kế hoạch, Ủy ban Kinh tế đến từ An Sơn (do Vương Hạc Thọ giới thiệu); Vương Phục Lâm phụ trách giao thông đến từ Trường Bộ binh cao cấp số 4 của quân đội (Hiệu trưởng là Lâm Bưu); Dương Thuần phụ trách nông nghiệp từng là Bí thư địa ủy Tùng Giang, đến năm 1956 lại được điều đến Ủy ban Kế hoạch Nhà nước; Lôi Anh Phu phụ trách quân sự là "tài tử Lạc Dương" do Chủ tịch Mao giới thiệu, tháng 1 năm 1956 Châu Gia Đỉnh được điều tới vốn công tác dưới quyền Tư lệnh Đại quân khu Tây Nam Long Hạc; tôi năm đó từ Lữ 385 do Đoàn trưởng Trương Tài Thiên và Lữ trưởng Vương Duy Châu giới thiệu vào làm việc bên cạnh Thủ tướng, sau khi kiến quốc thì từ võ quan thay đổi thành thư ký cơ yếu; Ngô Quần Cảm - thư ký phụ trách tài chính kinh tế đến từ Cục Công thương Thượng Hải (do Cục trưởng Hứa Địch Xin giới thiệu); Trần Hạo và Mã Liệt phụ trách ngoại giao, một người là học sinh đảng viên trẻ tuổi vào năm 1945 thông qua kỳ "thi tuyển" do Vương Bính Nam tổ chức để gia nhập Tổ Ngoại giao Cục miền Nam ĐCSTQ, một người đi theo Bí thư Khu ủy Lữ Đại Âu Dương Khâm với tư cách là tùy viên của Thủ tướng Chu đi Moskva tham gia đàm phán Trung Xô, sau đó được điều đến Văn phòng Thủ tướng... Khoảng quanh thời điểm hoàn thành Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, chúng tôi cơ bản đã chỉ chịu trách nhiệm trước một mình Thủ tướng. Bắt đầu từ cuộc kháng Mỹ viện Triều, tuy số lượng thư ký hai nhóm ngoại giao và quân sự không ít, nhưng dẫu sao sau khi kiến quốc đã chuyển sang trọng tâm xây dựng kinh tế, cho nên nhóm thư ký tài chính kinh tế vẫn là đông nhất, lên tới sáu bảy người. "Tây Hoa Sảnh" có thiết lập chi bộ Đảng, nhóm tài chính kinh tế có số lượng đông nhất nên được thành lập riêng một tiểu tổ Đảng, đồng chí trẻ tuổi Ngô Quần Cảm giữ chức Tổ trưởng tổ Đảng, Thủ tướng sinh hoạt tổ chức tại tiểu tổ Đảng này.

Năm đó, công tác xây dựng kinh tế đất nước đạt được những thành tựu to lớn chưa từng có, Văn phòng Thủ tướng cũng bước vào thời kỳ đỉnh cao thịnh vượng, số lượng thư ký lên tới hơn 20 người. Sau khi Mao Trạch Đông phê phán "chống tiến bước mạo hiểm", bắt đầu từ năm 1958, Văn phòng Thủ tướng bắt đầu tiến hành tinh giản nhân sự, Tây Hoa Sảnh dần trở nên quạnh hiu. Tuy nhiên, đợt tinh giản đầu tiên này không phải vì "chống hữu", mà là vì Thủ tướng cho rằng nên chi viện cho mặt trận văn giáo. Trần Hạo đến Bệnh viện Nhi đồng nhậm chức Bí thư Đảng ủy; Lưu Ngang đến Bộ Cơ khí làm Ty trưởng; Lý Kỳ đến Sơn Tây nhậm chức Trưởng ban Tuyên huấn Tỉnh ủy; Vi Minh đến Bộ Văn hóa Ủy ban Thành phố Bắc Kinh nhậm chức Phó bộ trưởng... Chủ nhiệm Văn phòng Thủ tướng ban đầu do Phó Tổng thư ký Quốc vụ viện Tề Yến Minh kiêm nhiệm, đến khi bắt đầu tinh giản nhân sự vào năm 1958, liền điều Tổng thư ký Ban Thống chiến Đồng Tiểu Bằng về lại bên cạnh Thủ tướng nhậm chức Chủ nhiệm Văn phòng Thủ tướng, còn Hứa Minh giữ chức Phó chủ nhiệm. Số lượng thư ký giảm từ hơn 20 người xuống còn hơn 10 người, và vẫn phải tiếp tục giảm nữa.

Đợt tinh giản thứ hai của Văn phòng Thủ tướng diễn ra từ cuối năm 1964 đến đầu năm 1965, khi ấy hai vị thư ký của một đồng chí lãnh đạo xảy ra sai sót trong công tác đối ngoại, làm lỡ việc lớn. Sự việc phản ánh đến chỗ Chủ tịch, Chủ tịch nổi giận, chỉ nói một câu: "Quá nhiều thư ký sẽ làm hỏng việc."

Mao Trạch Đông từ trước đến nay lời nói luôn ngắn gọn súc tích, càng nói hàm ý bao nhiêu thì trọng lượng càng nặng bấy nhiêu, Thủ tướng đâm ra lo lắng. Ông quay về liền nói:

"Thư ký nhiều nhất đương nhiên là ở chỗ tôi rồi." Lập tức hạ quyết định tinh giản.

Ngay trong khoảng thời gian quyết định tinh giản ấy, trong một lần gặp mặt, Mao Trạch Đông nói với Chu Ân Lai: "Cậu nuôi nhiều thư ký thế để làm gì? Để thư ký dắt mũi dẫn đi à."

Thủ tướng quay về, bèn đưa ra quyết định: Triệt tiêu Văn phòng Thủ tướng.

Tháng 1 năm đó, Chủ nhiệm Đồng Tiểu Bằng được điều sang Sảnh Trung ương; Phó chủ nhiệm Hứa Minh được điều sang Quốc vụ viện nhậm chức Phó tổng thư ký; Cố Minh đi Ủy ban Kế hoạch Nhà nước làm Phó chủ nhiệm. Văn phòng Thủ tướng bị triệt tiêu, đổi tên thành Phòng Trực ban Thủ tướng. Các thư ký cũng bị điều đi một số, ví dụ như thư ký ngoại giao Mã Liệt được điều sang Vănòng Ngoại sự Quốc vụ viện, Lý Nham đi Sảnh Văn phòng Bộ Công nghiệp đóng tàu thứ sáu, Thích Kiến Nam được điều về Văn phòng Tài chính Thương mại, Phòng Trực ban Thủ tướng chỉ còn lại 6 thư ký.

Trước cửa Tây Hoa Sảnh thanh tĩnh hơn nhiều, nhưng công việc của Thủ tướng vẫn nhiều như thế; Mao Trạch Đông chỉ lãnh đạo vĩ mô, mọi việc cụ thể đều giao cho Thủ tướng xử lý. Cứ thế, việc lớn việc nhỏ, Thủ tướng đều phải tự mình đi hỏi, tự mình gọi điện thoại, tự mình đi liên hệ. Thư ký ít đi, một người phải phụ trách mấy mảng, đương nhiên lại càng bận rộn hơn.

Cố gắng gượng một thời gian, thực sự bận không xuể nữa, các bộ ngành đành tự mình thành lập một tiểu tổ hoặc văn phòng riêng, chuyên môn liên hệ với Thủ tướng và chịu trách nhiệm trước Thủ tướng. Cộng tổng số những người này lại, số lượng còn đông hơn cả thư ký Văn phòng Thủ tướng trước kia; đúng là tinh giản được một cơ quan nhưng lại phình to toàn bộ bộ máy Quốc vụ viện, thực sự là được không bù nổi mất.

Đến thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Lâm Bưu và "Bè lũ bốn tên" nhiều lần gây khó dễ cho Thủ tướng, Phòng Trực ban Thủ tướng cũng bị triệt tiêu, các thư ký lần lượt bị đày xuống cơ sở, ngay cả Trưởng vệ binh lão cựu Thành Nguyên Công cũng vì bị Giang Thanh gây khó dễ mà bị đày xuống cơ sở. Lúc khó khăn nhất, bên cạnh Thủ tướng chỉ còn lại một vị thư ký duy nhất. Còn công việc của vệ binh thì chỉ còn lại tôi và Cao Chấn Phổ, do tôi gánh vác trách nhiệm Trưởng vệ binh. Sau khi Thủ tướng bệnh nặng, mới điều thêm Kiều Kim Uông tới, coi như tăng cường thêm một người vệ binh, chăm sóc Thủ tướng lúc đang nằm viện...

Quan hệ giữa Thủ tướng và các thư ký vô cùng thân thiết, ông nắm rõ như lòng bàn tay kinh nghiệm, phẩm chất, năng lực, tư tưởng và hoàn cảnh gia đình của từng vị thư ký; ông có thể dùng ánh mắt để chỉ thị hành động cho chúng tôi, sự ăn ý ấy tựa như việc thiết lập một đường dây nóng bằng sóng điện từ sinh học vậy.

Thực tế cũng có "đường dây nóng" thật, do chính tôi lắp đặt chuông điện giữa mỗi thư ký với Thủ tướng, Thủ tướng tự mình quy ước "mật hiệu liên lạc". Ví dụ như văn phòng của nhóm ngoại giao, Thủ tướng quy ước: "Tôi bấm một cái là gọi Mã Liệt, hai cái là tìm Trần Hỏa, còn ba cái ấy chính là Đặng Quang Lai." Sau đó quay sang hướng Dương Thuần: "Còn văn phòng các cậu thì sao, bấm một cái là gọi cậu tới, bấm hai cái là tìm Hứa Minh..."

Khi Văn phòng Thủ tướng bị triệt tiêu, Thủ tướng nói với các thư ký rằng: "Đã giải tán rồi, chúng ta cùng nhau ăn một bữa cơm, chụp một bức ảnh kỷ niệm nhé."

Thủ tướng nâng ly chúc mọi người rượu Mao Đài, thứ tình cảm phức tạp khó nói được giấu kín tận đáy lòng dần dần theo hơi men trào lên sắc mặt. Ánh mắt ướt át của ông lướt qua từng khuôn mặt chúng tôi một cách chăm chú, rồi từ từ trượt qua. Cuối cùng, hít sâu một hơi, đột ngột quay phắt đầu về phía đồng chí Tổng thư ký Quốc vụ viện Chu Vinh Hâm, dùng giọng điệu trắc ẩn đầy cảm xúc mang tính mệnh lệnh nói: "Những đồng chí rời khỏi chỗ tôi, anh nhất định phải bố trí thật tốt cho họ. Ai chưa được bố trí thỏa đáng thì không được đi, vẫn là người của chỗ tôi!"

Thế nhưng, tình cảm sâu đậm với việc "để thư ký dắt mũi dẫn đi" sao lại có thể đánh đồng làm một được cơ chứ? Thật là nực cười.

Dù là khi đó hay hiện tại, quả thực có tồn tại những cán bộ "để thư ký dắt mũi dẫn đi", đặc biệt là một số cán bộ lười biếng, những cán bộ hưởng thụ vinh hoa phú quý, những cán bộ thiếu hụt kiến thức văn hóa và năng lực công tác. Thủ tướng là một vị vô cùng cần cù, "tự tay làm lấy mọi việc", toàn bộ thư ký chúng tôi cộng lại cũng không thể sánh bằng sự thông minh tài trí của ông, làm sao có thể dắt mũi được ông cơ chứ?

Phàm là những người làm thư ký thì không ai là kẻ ngốc cả, họ biết rằng có thủ trưởng thích "dỗ dành", có thủ trưởng thích "hù dọa"; có những việc có thể "dỗ", có những việc tuyệt đối không thể "dỗ". Nhưng đối với Thủ tướng Chu, bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, bất kỳ việc gì cũng tuyệt đối không thể "dỗ", cũng không thể "hù dọa" được.

Có lần Thủ tướng thảo luận vấn đề Hồng Kông, Ma Cao với Lô Triều Chí và những người khác, trong lúc trò chuyện, Chu Ân Lai tiện miệng hỏi một câu: "Tổng diện tích của Hồng Kông và Cửu Long là bao nhiêu?"

Lô Triều Chí đi theo Thủ tướng lâu như vậy, là người hiểu rõ ông nhất. Không biết thì nói là không biết, Thủ tướng sẽ không giận; không biết mà ra vẻ ta đây biết thì Thủ tướng nhất định sẽ nổi giận.

Đón nhận ánh mắt của Chu Ân Lai, Lô Triều Chí thành thật lắc đầu: "Tôi không biết."

Ánh mắt của Thủ tướng chuyển sang vị thư ký phụ trách công tác Hồng Kông, Ma Cao. Có lẽ thấy những người có mặt đều không biết, mà câu hỏi của Thủ tướng chỉ là tiện miệng hỏi chơi chứ không phải để viết vào văn kiện? Hơn nữa trong đầu dường như có chút ấn tượng mang mang, bèn đáp lại một câu:

"Mười mấy vạn ki-lô-mét vuông."

“Nực cười!” Sắc mặt Thủ tướng bừng bừng nổi giận, "Tỉnh Chiết Giang thì có bao nhiêu diện tích hả? Hả!"

Vị thư ký này lập tức đỏ bừng cả mặt, cúi gằm đầu xuống như nước chảy; trước đây chỉ biết Thủ tướng không dung thứ cho những từ loại như "có lẽ", "khoảng chừng", "ước chừng", thế nên đã sớm gọt giũa xóa bỏ những từ loại này trong các bản báo cáo và câu trả lời của mình. Không ngờ lần này lại còn tồi tệ hơn thế...

“Biết là biết, không biết là không biết, kiểu che đậy lừa dối thế này tuyệt đối không được phép tồn tại!” Chu Ân Lai nghiêm giọng quát lớn.

Đã có một lần như thế, lần sau còn ai dám gan lì lừa dối nữa?

Có thư ký nói rằng, làm phiên dịch là dễ lừa gạt thủ trưởng nhất, chỉ cần nói trôi chảy một chút, phiên dịch không chính xác lắm thì thủ trưởng cũng có hiểu gì đâu.

Nhưng đối với Thủ tướng Chu thì không được. Anh, Đức, Nhật, Nga, Pháp, những thứ ngôn ngữ này Thủ tướng đều hiểu cả. Thư ký ngoại giao Mã Liệt từng nói: "Cậu mà dịch sót hoặc dịch sai ở chỗ nào là Thủ tướng có thể phát hiện ra ngay lập tức. Đây chính là điểm khó khăn nhất khi làm phiên dịch cho ông ấy — cậu đừng hòng mong qua ải trót lọt."

Có một lần, Mã Liệt dịch cụm từ "chủ nghĩa đế quốc Mỹ" thành "người Mỹ", Thủ tướng liền nhắc nhở ngay: "Sai rồi, là chủ nghĩa đế quốc Mỹ, đừng dịch thành người Mỹ, sửa lại đi."

Lại có một lần, Thủ tướng nhắc đến cụm từ "người theo chủ nghĩa vô thần", Mã Liệt nhất thời không tài nào nhớ ra nổi cụm từ này, thế là bị nghẹn họng. Đành phải thành thật thú nhận với Chu Ân Lai: "Thủ tướng, cụm từ 'người theo chủ nghĩa vô thần' này tôi nhất thời không tài nào nhớ ra được, anh dùng tiếng Anh nhắc khéo một câu xem nào."

Chính vì Thủ tướng tinh thông ngoại ngữ, cho nên ông thấu hiểu những khó khăn và nỗi khổ tâm của nghề phiên dịch, vì vậy làm phiên dịch cho ông cũng có điểm dễ dàng.

Ví dụ như khi Mao Trạch Đông trò chuyện với khách nước ngoài, ông vẫn duy trì phong cách ngôn ngữ nhất quán của mình, thành ngữ điển cố cứ thế tiện tay niêm lai (nhặt lấy dùng ngay), người trong nước nghe thì thấy sinh động, cảm động và sâu sắc, nhưng người làm phiên dịch thì lại khổ sở vô cùng, thường xuyên không tài nào diễn đạt nổi bằng ngoại ngữ. Còn khi Thủ tướng trò chuyện với khách nước ngoài, ông cố gắng không dùng hoặc dùng thật ít những thành ngữ điển cố khó dịch, câu cú tạo ra bình dị, phác thảo, chuẩn xác, thậm chí một số đơn vị đo lường cũng được quy đổi thành héc-ta, ki-lô-gam, mét để nói chứ không dùng mẫu ruộng, cân chợ, thước v.v. theo chế độ chợ trong nước, để tránh làm khó cho người phiên dịch.

Thủ tướng có lần phê bình thư ký Vi Minh, từng nói một câu vô cùng nghiêm khắc: "Cậu biết mình làm cái gì không? Cậu là thư ký của tôi!" Câu nói này được nói vào năm 1954. Kể từ sau đó, câu nói này giống như một hồi chuông cảnh báo ngân vang mãi, đồng hành cùng chúng tôi suốt toàn bộ quãng thời gian đi theo bên cạnh Thủ tướng. Mỗi một vị thư ký đều không quên đi chức trách của bản thân, đồng thời cũng hiểu rõ thân phận của mình là gì, nên đứng ở vị trí nào, hay nói cách khác là chỉ được phép đứng ở vị trí đó mà thôi.

Trần Hạo từng có một tổng kết về mối quan hệ giữa Thủ tướng và thư ký, tôi cho rằng điều đó khá sát với thực tế.

Thái độ của Thủ tướng đối với thư ký gồm 10 chữ: Tin tưởng, tôn trọng, dân chủ, bồi dưỡng, quan tâm.

Yêu cầu của Thủ tướng đối với thư ký là: Nghiêm túc có trách nhiệm, chuẩn xác, kịp thời, súc tích, có nhật báo, có kiến nghị, giữ bí mật nghiêm ngặt.

Nội dung công tác của thư ký là:

1. Truyền đạt chỉ thị và phê thị của Thủ tướng; 2. Sàng lọc điện tín. Loại đặc biệt quan trọng đặc biệt khẩn cấp thì nhận được là gửi ngay; loại vô cùng quan trọng vô cùng khẩn cấp thì gửi vào "Phòng làm việc thứ nhất" (nhà vệ sinh); loại quan trọng, khẩn cấp thì đặt lên bàn làm việc của "Phòng làm việc thứ ba"; loại bình thường thì tối đến khi Thủ tướng phê duyệt văn kiện mới đưa cho ông xem. 3. Xử lý các vụ việc qua tay. Theo yêu cầu của Thủ tướng, biên tập câu cú cho trôi chảy, tài liệu đính kèm đầy đủ, làm rõ ngọn nguồn gốc rễ, kiểm tra xem có phù hợp với chính sách hay không. 4. Khoanh đỏ tờ "Tin tham khảo", dùng bút đỏ khoanh vùng những nội dung quan trọng của nước ngoài rồi gửi vào "Phòng làm việc thứ nhất" (nhà vệ sinh). 5. Làm bản tóm tắt văn kiện, tiết kiệm thời gian đọc văn kiện cho Thủ tướng. 6. Soạn thảo các bức điện do Thủ tướng đọc cho chép lại; giúp tra cứu bản đồ, trước tác kinh điển, thời gian địa điểm của các sự kiện lịch sử và các tư liệu khác. 7. Viết lại các cuộc điện thoại gọi đến từ các địa phương các ban ngành thành phiếu báo cáo hoặc trực tiếp báo cáo thỉnh thị Thủ tướng. 8. Luân phiên trực ban đêm.

9. Thông báo cho những người có liên quan đến dự họp; chuẩn bị tài liệu, làm công tác ghi chép, khi cần thiết thì biên tập thành văn kiện, qua sự chỉnh sửa định hình của Thủ tướng mới đem in phát hành.

10. Theo chân Thủ tướng đi thăm nước ngoài. Làm công tác chuẩn bị trước khi đi, sau khi ra nước ngoài thì xử lý tài liệu, thảo điện tín, trực ban đêm v.v.

Từ đó cũng không khó để nhận ra rằng, thư ký là phục vụ Thủ tướng, chịu trách nhiệm trước Thủ tướng, tuyệt đối không thể có chuyện Thủ tướng "để thư ký dắt mũi dẫn đi".