Thủ tướng Chu Ân Lai mà mọi người quen thuộc, hoặc ôn hòa lịch thiệp, niềm nở gần gũi, trên khuôn mặt luôn rạng rỡ nụ cười tươi tắn làm say lòng người; hoặc uy nghiêm lạnh lùng, kiên định quật cường, trong ánh mắt lóe lên tính cách của thép và băng. Thế nhưng, "một ngọn núi lửa dưới lớp băng dày" vẫn chưa phải là toàn bộ Chu Ân Lai. Trong mấy chục năm tôi đi theo ông, điều khiến tôi vô cùng cảm động còn có một Chu Ân Lai khác ít khi xuất hiện ở những nơi công cộng, đó chính là một Chu Ân Lai dạt dào tình cảm, phóng khoáng không gò bó.

Tôi từng chứng kiến Chu Ân Lai đứng dưới tán hoa hải đường ở Tây Hoa Hâm, ngẩng đầu ngắm hoa; hoa trên cành nở rực rỡ như gấm như mây, một mình ông trầm tư mông lung, xung quanh vắng bóng người, cứ đắm chìm lâu lắc trong thế giới tưởng tượng tuyệt vời tĩnh mịch không lời; tôi cũng từng chứng kiến Chu Ân Lai bứt rứt đi qua đi lại trong phòng, trong tiếng bước chân vội vã, đôi mắt lúc thì đen thẳm, lúc thì lóe lên tia lửa như chớp giật, nắm chặt hai tay vì run rẩy do sự va đập dữ dội của cảm xúc bên trong... Khả năng tự chủ và kiềm chế của ông cực kỳ mạnh mẽ, nhưng tình cảm của ông cũng quá phong phú và dồi dào, cho nên vẫn không thiếu những lúc mất đi sự tự chủ kiềm chế mà để mặc cho tình cảm tuôn trào tự nhiên; hỉ nộ ái ố đều có lúc không bộc lộ ra ngoài nét mặt, nhưng cũng có lúc tự nhiên tuôn trào.

Chẳng hạn tôi đã nhiều lần thấy Thủ tướng nước mắt trào dâng, đau đớn buồn thương, bi thương không kìm chế nổi. Trong số đó, có bốn lần để lại ấn tượng sâu sắc và khiến tâm hồn tôi chấn động.

Cụ Chu chính là cha của Chu Ân Lai, tên là Chu Trợ Cương. Tất cả nhân viên chúng tôi đều gọi cụ là Cụ Chu theo phong tục xã hội hồi bấy giờ, chị Đặng Dĩnh Siêu thì gọi cụ là Lão gia tử. Bởi vì Chu Ân Lai và Đặng Dĩnh Siêu ở Trùng Khánh thời gian dài, tương đối ổn định, cho nên cha của Chu Ân Lai và mẹ của Đặng Dĩnh Siêu đều lần lượt đến Trùng Khánh.

Cha của Chu Ân Lai và mẹ của Đặng Dĩnh Siêu là hai cụ già có phong cách khí chất khác nhau nhưng đều được mọi người kính trọng như nhau. Mẹ Đặng chủ yếu mặc áo sườn xám, vóc dáng cao hơn Đặng Dĩnh Siêu một chút, có học thức tu dưỡng, có phong độ đại gia, tính theo tiêu chuẩn thời bấy giờ thì là người thuộc phái khá hiện đại. Cụ Chu có chiều cao xấp xỉ con trai mình là Chu Ân Lai, nhưng khí chất thì mang vẻ hoài cổ, thường mặc áo dài vải mộc hoặc lụa đen, thật thà, chất phác, nhút nhát.

Trận địa hoạt động công khai của Cục Phương Nam ở Trùng Khánh chủ yếu là Hồng Nham Chuối, Tăng Gia Nham và tòa soạn báo Tân Hoa.

Số 50 Tăng Gia Nham nằm trong thành phố, là một tòa tiểu lâu ba tầng, bên ngoài gọi là "Chu Công quán". Chu Ân Lai ở đây không nhiều thời gian, bởi vì nó quá gần khu vực Thượng Thanh Tự - nơi đặt cơ quan đầu não của Quốc dân đảng, môi trường xung quanh khá phức tạp, bất kể đi đâu cũng đều phải đi qua con đường ngựa chạy dẫn ra mép vách đá, mà tòa tiểu lâu ba tầng tường gạch trắng bên vệ đường chính là dinh thự của Đới Lập - trùm đặc vụ quân thống Quốc dân đảng. Người ra vào "Chu Công quán" đều phải phơi bày trước mắt tên trùm đặc vụ. Để đảm bảo an toàn, Chu Ân Lai ở Hồng Nham Chuối, chỉ khi nào làm việc trong thành quá muộn thì mới nghỉ ngơi ở số 50 Tăng Gia Nham.

Hồng Nham Chuối là nơi đặt trụ sở của Văn phòng Biệt động quân sự số 18 tại Trùng Khánh, cách khu trung tâm thành phố khoảng 5 km, có một mảnh đất đồi không nhỏ, là một nông trường vườn cây ăn trái, do nhân viên Cục Phương Nam và Văn phòng tự tay xây dựng nên một tòa nhà ba tầng. Sau khi Cụ Chu đến Trùng Khánh, mọi người thấy cụ thật thà chất phác, sợ cụ ra ngoài bị đặc vụ Quốc dân đảng lừa gạt, nên đã sắp xếp cho cụ ở lại Hồng Nham Chuối.

Nơi đây các hộ gia đình xung quanh thưa thớt, tương đối an toàn.

Sức khỏe của Cụ Chu vốn dĩ rất tốt, sắc mặt cũng khá, thuộc kiểu người không gây sự sinh chuyện, an phận thủ thường qua ngày.

Ngoài việc thích uống chút rượu, cụ không có sở thích nào khác cũng chẳng có việc gì phải bận tâm. Chúng tôi chăm sóc cụ cũng chỉ dặn dò cụ uống ít rượu lại, ít đi ra ngoài đi dạo. Nào ngờ lại mắc bệnh.

Một ngày cuối tháng 6 năm 1941, Đổng Tất Vũ, Đặng Dĩnh Siêu, Tiền Chi Quang v.v. đều tụ tập trong phòng của Chu Ân Lai để chờ xe.

Cục Phương Nam, hãng thông tấn Tân Hoa, Văn phòng Biệt động quân sự số 18 tại Trùng Khánh dùng chung một chiếc xe ô tô, bình thường chủ yếu dùng để đưa đón khách bí mật và chở người bệnh cấp cứu, đồng chí tài xế Đoạn Đình Anh chịu thương chịu khó là một đồng chí rất tốt. Hôm nay chính là đợi anh ấy lái xe đến để đưa Chu Ân Lai vào viện làm phẫu thuật. Chẩn đoán sơ bộ, Chu Ân Lai mắc bệnh áp-xe bàng quang.

Trong lúc chờ xe, mọi người tán gẫu đôi câu, người đang nói chuyện là Đổng Tất Vũ. Cụ Đổng nói chuyện thong thả, nhưng rất hài hước. Sáng nay cụ chen xe buýt đã chạm trán Trương Quốc Đào. Vốn dĩ Tiền Chi Quang khuyên cụ đừng đi xe buýt, Tiểu Đoạn bận quá thì có thể thuê xe ngựa mà đi. Hồi đó Chu Ân Lai và Đổng Tất Vũ thường đi xe ngựa, thuê rất tiện lợi, còn tiện hơn gọi taxi ở một số thành phố hiện nay nữa.

Đổng Tất Vũ nói: "Chen xe buýt thì có gì chứ? Các cậu xem Trương Quốc Đào ở hội tham chính ấy, anh ta chẳng phải vẫn không có ô tô, cũng cùng chen xe buýt với mọi người đó sao? Hôm nay tôi lại đụng phải anh ta."

Đặng Dĩnh Siêu nói: "Quốc dân đảng cũng dùng xong anh ta rồi, anh ta chẳng làm nên trò trống gì."

Tiền Chi Quang bĩu môi: "Làm đặc vụ, kiếm cái ghế ủy viên tham chính, mà đến một chiếc xe hơi cũng không kiếm nổi."

Bấy giờ, Đổng Tất Vũ, Đặng Dĩnh Siêu cùng bảy đồng chí là ủy viên tham chính của ĐCS, đi họp tham chính thường hay bắt gặp Trương Quốc Đào, tuy cũng gật đầu xem như chào hỏi, nhưng Trương Quốc Đào tự thấy vô diện, thường rất lúng túng.

Ở khu biên khu Thiểm Cam Ninh gọi anh ta làm phó chủ tịch, anh ta chê nhỏ không chịu làm, Đổng Tất Vũ phủi hai chòm râu, cười nhạt nói, anh ta đến Trùng Khánh làm chủ tịch, vị chủ tịch này của anh ta không có ô tô, thuê xe ngựa cũng gặp khó khăn kinh tế...

Đó chính là kết cục của kẻ phản bội, chỉ đáng giá bấy nhiêu thôi. Tôi chen một câu ở cửa, nghe thấy tiếng xe của chúng tôi, Phó chủ tịch Chu, xe đến rồi, đi thôi.

Chu Ân Lai nhập viện Bệnh viện trung ương Ca Lạc Sơn. Sau khi nhập viện kiểm tra thêm, quyết định tiến hành phẫu thuật. Tình hình được báo cáo về Diên An, Chủ tịch Mao Trạch Đông đã gửi điện cho Đổng Tất Vũ: Ân Lai cần tịnh dưỡng, chưa khỏi bệnh thì không nên xuất viện, sau khi khỏi bệnh xuất viện cũng lại cần tiết chế lao động nghỉ ngơi nhiều, xin các ông lưu ý.

Cụ Đổng đương nhiên rất lưu ý, cụ cùng với Đặng Dĩnh Siêu, Tiền Chi Quang v.v. ngày ngày thay phiên nhau đến bệnh viện thăm Chu Ân Lai. Thế nhưng ngay lúc này, Cụ Chu đột ngột bị đột quỵ, kỹ thuật y tế thời bấy giờ không giỏi, đưa đến bệnh viện không cứu chữa được, rất nhanh đã qua đời.

Một bài toán khó lập tức đặt ra trước mặt Đổng Tất Vũ, Đặng Dĩnh Siêu v.v.: Có nên báo tin này cho Chu Ân Lai hay không? Nếu báo, vết mổ của Chu Ân Lai chưa lành hẳn, ông lại là một người con hiếu thảo, lại là tấm gương truyền thống kính lão của dân tộc Trung Hoa, đau buồn khóc lóc lớn không có lợi cho cơ thể là một nhẽ, lại còn chắc chắn sẽ chạy khỏi bệnh viện để về chịu tang... "Tôi thấy tạm thời không thể nói cho Chu công biết," Đổng Tất Vũ chủ trì nói, "Đại tiền niên ông ấy về Thiệu Hưng thăm họ hàng, gặp tộc trưởng vái ba vái, gặp dượng thì nhường ngôi trên hành lễ bậc vãn bối, không dám tự nhận mình là phó bộ trưởng bộ chính trị. Bây giờ cha qua đời, ông ấy tất nhiên sẽ không chịu ở lại bệnh viện nữa."

"Tạm thời đừng nói cho ông ấy biết, tang sự bên này chúng ta cứ lo trước đã." Đặng Dĩnh Siêu đồng ý với ý kiến của Đổng Tất Vũ, "Thời tiết quá nóng, thi thể không giữ được lâu, trước tiên kiên trì vài ngày xem sao, đến lúc đó tùy tình hình hồi phục cơ thể của Chu công rồi quyết định."

Thế là, tin tức Cụ Chu qua đời đã được giấu Chu Ân Lai.

Thế nhưng, ánh mắt của Chu Ân Lai sắc bén nhường nào, tâm tư tỉ mỉ nhường nào? Giấu một ngày thì được, giấu hai ngày liền bị ông phát hiện điểm bất thường. Lúc ấy tôi chăm sóc ông trong bệnh viện, vào chập tối, ông đột ngột hỏi: "Sao Đổng Tất Vũ hai ngày không ló mặt?"

"Chắc là bận chăng?" Tôi ấp úng nói, "Cục Phương Nam có lẽ có việc?"

"Thật buồn cười." Chu Ân Lai khi không vui hoặc tức giận rất thích nói hai chữ này. Tôi có thể cảm nhận được ánh mắt sắc bén như dao của ông đang quét trên mặt mình, cố tình giả vờ dọn dẹp vệ sinh, có việc hay không có việc cũng phải làm chút gì đó. Thế nhưng, Chu Ân Lai gọi giật tôi lại: "Cậu đừng có kiếm chuyện linh tinh nữa. Tôi hỏi cậu, người nhà có phải xảy ra chuyện rồi không?"

Trong lòng tôi thót lên một tiếng, Chu Ân Lai quá lợi hại, sao ông lại có thể đoán ngay ra là người nhà xảy ra chuyện rồi chứ?

"Không nghe nói có chuyện gì cả." Tôi nỗ lực trấn tĩnh bản thân, "Cục Phương Nam..."

"Cậu đừng có Cục Phương Nam, Cục Phương Nam nữa." Chu Ân Lai thực sự nổi giận, "Cục Phương Nam càng có chuyện thì bọn họ càng chạy đến chỗ tôi càng chăm chỉ, sao lại có chuyện không ló mặt cơ chứ? Buồn cười thật!"

Tôi giật mình, bị nghẹn họng. Chẳng phải vậy sao? Càng có việc lớn việc gấp, cụ Đổng bọn họ lại càng đến thường xuyên, thậm chí mấy người cùng đến, thỉnh thị thương lượng. Trưởng ban tổ chức Ủy ban miền Nam bị bắt phản biến, dẫn dắt đặc vụ phá hoại Tỉnh ủy Quảng Tây, Đổng Tất Vũ và Đặng Dĩnh Siêu chính là lập tức chạy đến chỗ Chu Ân Lai đây, ngay lập tức thương lượng quyết định điều Bí thư Tỉnh ủy Hồ Nam đang gặp nguy hiểm là Cao Văn Hoa về Trùng Khánh. Nếu lại xảy ra chuyện lớn gì, sao có thể không ló mặt cơ chứ?

"Họ nghiên cứu chuyện gì, cũng sẽ không nói cho cháu đâu ạ." Tôi cuối cùng cũng tìm ra một lý do. Chu Ân Lai dùng ánh mắt nghi ngờ đánh giá tôi lần cuối, xua tay không nói gì nữa. Ông rõ ràng không tin lời tôi nói, nhưng cũng không tiện ép tôi nữa. Không nên biết thì đừng hỏi, không nên nói thì không được nói, đây là nguyên tắc và kỷ luật mà ông luôn tuân thủ nghiêm ngặt và yêu cầu chúng tôi bắt buộc phải làm được.

Ngày thứ 3, Ngô Khắc Kiên đến. Anh ta hỏi thăm Chu Ân Lai cũng được, báo cáo tình hình chung cũng được, Chu Ân Lai đều không lên tiếng, đôi mắt cứ thế nhìn Ngô Khắc Kiên, ánh mắt nghiêm nghị, chân thành, cẩn trọng. Ngô Khắc Kiên dù có thâm trầm đến đâu, có bản lĩnh đến đâu cũng không gánh nổi ánh mắt của Chu Ân Lai, càng lúc càng mất tự nhiên, các cơ trên mặt cứng đờ cả lại, cười không ra cười, khóc không ra khóc, miễn cưỡng hỏi một câu: "Phó chủ tịch Chu có chỉ thị gì không?" Anh ta dường như sốt ruột muốn chuồn, đầu lưỡi liếm qua đôi môi khô khốc, rất nhanh lại bồi thêm một câu: "Nếu không có việc gì thì cháu về đây."

“Người nhà có phải xảy ra chuyện rồi không?” Chu Ân Lai chặn đầu hỏi một câu như vậy.

“Khô... Không có gì ạ...” Ngô Khắc Kiên cười cứng ngắc nhún vai, dang hai tay.

“Nếu không thể nói, cậu đừng nói nữa.” Chu Ân Lai đột nhiên trở nên nghiêm khắc. Bình thường ông niềm nở gần gũi, cho nên chỉ hơi lộ ra vẻ nghiêm khắc, sức nặng liền vô cùng lớn. “Nhưng không cho phép nói dối! Tôi hỏi lại lần nữa, người nhà có phải xảy ra chuyện rồi không?”

Môi Ngô Khắc Kiên động đậy một chút, không lên tiếng.

Trong sự im lặng, Chu Ân Lai gật gật đầu, giọng chuyển sang dịu dàng: “Thế này mới đúng, cậu về đi.”

Ngô Khắc Kiên vừa đi, Chu Ân Lai liền muốn xuống giường: “Tiểu Hà, tôi lập tức xuất viện.”

“Ái chà,” tôi vội vàng tiến lên ngăn cản: “Không được, vừa cắt chỉ xong, vết thương của anh vẫn chưa lành hẳn...”

“Cậu đừng nói nữa, tôi nhất định phải ra ngoài.”

Tôi hiểu rằng, sự việc đã đến bước này, không ai có thể ngăn cản được nữa. Đành phải lùi một bước nói: “Vậy thì cũng phải làm thủ tục xuất viện, gọi xe đến đón chứ ạ. Phó chủ tịch Chu, cháu đi liên hệ ngay đây, anh nằm xuống nghỉ ngơi chút đã...”

Nhờ có cách này, mới ngăn được Chu Ân Lai không lập tức đi ngay. Làm thủ tục xong, liên hệ với Đổng Tất Vũ xong, mọi người đều biết không cản được nữa, sáng sớm hôm sau liền có xe đến đón Chu Ân Lai về Hồng Nham Chuối.

Khi xuống xe, Chu Ân Lai đã cảm nhận được bầu không khí có điều bất thường, sắc mặt tái nhợt đi, cũng không nói nhiều, vội vã chạy thẳng về phòng làm việc.

Trước kia ông đi bộ rất nhanh, nhưng bây giờ vết mổ chưa liền hẳn, bước đi vội vã thế này khiến người ta lo lắng. Tôi muốn đuổi theo để đỡ, nhưng bị ông hất ra, chạy lom khom như bay bước vào phòng làm việc.

Đặng Dĩnh Siêu nghe thấy tiếng động, đang nghênh đón ra, Chu Ân Lai đã đi trước một bước bước vào phòng làm việc, vừa liếc thấy dải khăn tang màu đen trên cánh tay của Đặng Dĩnh Siêu, bỗng nhiên khựng lại, hệt như trước mặt bất ngờ chắn ngang một vực sâu vạn trượng, cứ như thể bước thêm một bước nữa là sẽ rơi xuống đáy vực tối đen như mực.

Sự kinh ngạc thoáng qua, sự tĩnh lặng nặng nề đó để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc. Hai con mắt vốn dĩ vô cùng có thần dưới đôi mày rậm đen của Chu Ân Lai trong chớp mắt trở nên đờ đẫn và cứng đờ, trân trân nhìn Đặng Dĩnh Siêu, đông cứng lại. Cứ như là rất lâu, lại như chỉ có hai ba giây, khi trên mặt Đặng Dĩnh Siêu nổi lên một vẻ áy náy mà lại bi thương muốn nói điều gì đó, Chu Ân Lai mới hít mạnh một hơi, như thể từ trong ác mộng bừng tỉnh, ánh mắt bỗng nhiên hoảng sợ run rẩy, đôi môi co giật, lông mi run bần bật, cứ như trong lòng hứng chịu sự va đập cực lớn không kịp đề phòng, toàn thân cũng run theo, cuối cùng bật ra một tiếng từ trong lồng ngực:

"Sao, chuyện gì thế này?" Chu Ân Lai chưa từng bao giờ mất kiểm soát mất thái độ lộ vẻ hoảng loạn như thế, đến mức Đặng Dĩnh Siêu đau lòng cúi gằm mặt xuống, không dám thốt lên lời. Chu Ân Lai đã quay cổ sang trái sang phải, liên tục hỏi dồn: "Đã xảy ra chuyện gì? Rốt cuộc đã xảy ra chuyện gì?"

Thực ra, với sự thông minh của Chu Ân Lai, từ lâu đã hiểu rõ chuyện gì đã xảy ra, ông chỉ là không thể tin nổi cũng không thể chấp nhận hiện thực bi thảm này.

"Lão gia tử... qua đời rồi." Đặng Dĩnh Siêu cuối cùng cũng nói nhỏ một câu.

Cơ thể Chu Ân Lai chấn động một trận, tiếp đó lảo đảo một cái, tôi vội vàng đỡ lấy cánh tay trái của ông. Ông không hề cảm nhận được, đôi mắt vẫn đờ đẫn, hình như vẫn chưa thể chấp nhận hiện thực này. Đặng Dĩnh Siêu tiếp tục nói nhỏ: "Bị đột quỵ, rất nhanh không qua khỏi, qua đời ba ngày trước rồi..."

Chu Ân Lai cứ đứng lặng ở đó, đôi môi hé mở vẫn luôn run rẩy, trong đôi mắt đờ đẫn từ từ rỉ ra một vành nước mắt; tôi nghe thấy tiếng thở của ông, và càng lúc càng rõ ràng, đó là do khoang mũi và cổ họng bị nghẹn tắc, thứ tiếng thở nặng nề run rẩy ấy cuối cùng biến thành nhịp điệu nức nở rên rỉ, nước mắt đã ngập tràn khóe mi, trào dâng như suối, tuôn chảy dạt dào qua gò má tái nhợt.

Tôi gọi thầm trong lòng: Phó chủ tịch Chu, anh phải nén bi thương, phải chú ý sức khỏe chứ. Thế nhưng tôi một câu cũng không thốt ra được. Sự kiện Nam Xương tôi từng thấy ông khóc, nhưng lần khóc này khác với lần đó. Rốt cuộc khác ở điểm nào? Nhất thời tôi vẫn chưa nói chuẩn được... Bỗng nhiên, chuyện không ngờ tới đã xảy ra.

"Hừ ——" Tôi nghe thấy một tiếng khóc o o thê thảm kéo dài, hai bàn tay Chu Ân Lai che lên mặt, tựa hồ như việc rơi nước mắt đã không thể làm giảm bớt nỗi đau nhói buốt ở trong lòng, ông cuối cùng cũng buông lỏng cổ họng, gào khóc thật to, và ngã phịch mông xuống đất.

Những người có mặt, người thì kinh ngạc, người thì hoảng hốt luống cuống, người thì đau đớn sụt sùi khóc theo. Tôi cũng rơi nước mắt, bởi vì tôi cuối cùng cũng nghe ra tiếng khóc lần này khác với những lần trước. Đây là tiếng khóc của lòng trung hiếu đại nghĩa, mang theo bầu không khí nồng đậm của dân tộc chúng ta, mang theo sức mạnh của truyền thống và đạo đức luân lý, ngưng tụ khí thế của nền văn minh năm nghìn năm, bùng nổ mãnh liệt ra ngoài. Tiếng khóc này khiến tâm hồn tôi chấn động, sinh ra một cảm giác bi tráng oanh oanh liệt liệt; nhìn Chu Ân Lai đang khóc lóc thảm thiết, tôi bỗng nhiên sinh ra một nhận thức sâu sắc mới mẻ đối với dân tộc chúng ta, đối với đảng chúng ta, đối với vị lãnh tụ của đảng chúng ta. Tôi lờ mờ hiểu ra một đạo lý, sở dĩ Đảng Cộng sản Trung Quốc có thể đoàn kết nhân dân, sở dĩ có sức mạnh trường tồn không suy, trở thành hạt nhân ngưng tụ nhân dân và dân tộc, một nguyên nhân cực kỳ quan trọng nằm ở chỗ đảng ấy kế thừa và phát huy truyền thống văn hóa ưu tú của dân tộc chúng ta và tất cả nền văn minh mà nhân loại năm nghìn năm đã sáng tạo ra...

Chị Đặng Dĩnh Siêu và mấy đồng chí bước tới khuyên giải, đỡ Chu Ân Lai không để ông nằm bẹp xuống đất. Chu Ân Lai ngồi dưới đất, hai chân quờ quạng trước sau, đột ngột ngẩng phắt đầu lên. Bi thương, oán hận, hối hận, phẫn nộ bùng nổ trong chớp mắt, nước mắt tuôn rơi như mưa, tiếng mắng mỏ tựa lửa:

"Các người không có cha chắc? Các người sao có thể làm như vậy? A, hu hu, ông ấy là cha tôi!" Tiếng khóc tiếng mắng đan xen nối tiếp, liên hồi không dứt: "Cha tôi chết mà các người phong tỏa tôi, chủ nghĩa Mác cũng chưa từng nói là không cần cha! Chủ nghĩa Mác cũng không thể nói cha mẹ ruột sinh ra mà đều không cần nữa, hu hu..."

Đặng Dĩnh Siêu không dám khuyên nữa, cũng không khuyên nổi, vội vàng gọi Đổng Tất Vũ tới. Đổng Tất Vũ bất an bước lên nói: "Đồng chí Ân Lai, ý ban đầu của chúng tôi..."

"Anh không có cha chắc?" Chu Ân Lai khóc lóc thảm thiết: "Hu ma... Các người giở trò phong tỏa, cha tôi chết ba ngày mà các người không báo cho tôi một tiếng, ông ấy là cha tôi! Hu hu, bất kính cha mẹ, bất trung bất hiếu, thì tính là đảng viên cộng sản gì chứ? Hả!"

"Đồng chí Ân Lai, ây, mọi người là vì sức khỏe của cậu thôi." Đổng Tất Vũ khom lưng, cúi người nhỏ giọng giải thích: "Mọi người sợ ảnh hưởng đến vết thương của cậu..."

"Tôi cũng đâu phải cứ các người báo tin cho tôi là tôi không sống nổi nữa đâu! Hu hu, ông ấy là cha tôi, không có cha thì có tôi không? Đây là tình người thông thường mà..."

"Mọi người cũng là có lòng tốt," Đổng Tất Vũ đau đớn lắc đầu, "Chúng tôi suy xét không chu đáo. Ân Lai à, cậu đừng nổi giận nữa."

Chu Ân Lai lau nước mắt, ngẩng đầu lên: "Quốc dân đảng vốn dĩ đã công kích chúng ta không có tình người, không tôn kính tổ tiên, sáu thân không nhận, các người lại còn dám phong tỏa tôi. Cả thảy phong tỏa tôi 3 ngày!"

"Chúng tôi suy xét không chu đáo, đều là chúng tôi suy xét không chu đáo." Đổng Tất Vũ liên tục tự trách, tiếng khóc của Chu Ân Lai nhỏ đi đôi chút.

Đổng Tất Vũ thừa cơ giải thích tiến thêm một bước: "Ân Lai à, quyết định để cậu phẫu thuật, Chủ tịch rất quan tâm, chuyên môn gọi điện báo cho chúng ta, cậu xem này, 'Ân Lai cần tịnh dưỡng, chưa khỏi bệnh thì không nên xuất viện, sau khi khỏi bệnh xuất viện cũng lại cần tiết chế lao động nghỉ ngơi nhiều, xin các ông lưu ý.' Điện báo đánh cho tôi, bảo tôi phải lưu ý, tôi phải hoàn thành căn dặn của Chủ tịch chứ, không thể không suy xét tình hình sức khỏe của cậu chứ. Chủ tịch nói chưa khỏi bệnh thì không nên xuất viện, tôi phải làm sao đây? Tôi cũng khó xử lắm chứ, nghĩ tới nghĩ lui, bây giờ xem ra suy xét vẫn là chưa chu đáo. Sự việc đã thế này rồi, xin cậu hãy lượng thứ. Chủ tịch còn căn dặn 'sau khi xuất viện cũng lại cần tiết chế lao động nghỉ ngơi nhiều', bảo tôi phải lưu ý. Đồng chí Ân Lai, hãy nén bi thương, chú ý sức khỏe, đây là yêu cầu và căn dặn của Chủ tịch, cũng là hy vọng của mọi người..."

Chu Ân Lai vừa rơi nước mắt vừa xem bức điện của Mao Trạch Đông, dưới lời khuyên giải của Đổng Tất Vũ dần dần nín khóc, vẫn mang nước mắt hỏi:

"Thi hài của cha tôi đâu?"

"Vẫn giữ gìn." Đổng Tất Vũ vội vàng gật đầu, "Thời tiết quá nóng, kiếm đá lạnh khó khăn, chúng tôi dựng một cái lều trên núi, thi thể quàn trên núi."

Chu Ân Lai đứng dậy từ dưới đất, vừa lau nước mắt, vừa bước đến bàn, cầm bút lấy giấy, suy nghĩ thoáng qua, nước mắt lại trào ra nhiều hơn và chảy nhanh hơn. Ông dùng tay áo mạnh mẽ lau nước mắt một cái, bắt đầu vung bút viết phắt đi, đôi môi mím chặt, mếu máo như thể chịu đựng nỗi oan ức cực lớn, rất nhanh viết xong mấy chữ lớn, giao cho tôi: "Phát điện ngay cho Chủ tịch."

Khi tôi đưa bức điện, có đọc nội dung đó. Rõ ràng, nỗi bi thương của Chu Ân Lai vẫn cần phải giải tỏa. Ông không tiện tiếp tục nổi giận với mọi người, cũng không muốn chỉ trích thêm nữa, Chủ tịch Mao Trạch Đông liền trở thành người duy nhất mà ông có thể giãi bày oan ức và bi thương.

"Chủ tịch, sau khi về mới biết cha tôi đã bệnh qua đời ba ngày, đau buồn tột độ, ôm hận suốt đời. Sẽ an táng vào ngày mai."

Bức điện được gửi đi, rất nhanh liền nhận được điện hồi âm thăm hỏi của Mao Trạch Đông:

"Tôn ông tạ thế, đồng sự Bộ chính trị đều hết sức chia buồn, mong hãy nén bi thương. Bệnh nặng mới khỏi, mong nghỉ ngơi nhiều, đồng thời chú ý tiết chế lao động trong công việc sau này là mong mỏi."

Ngay trong ngày, Chu Ân Lai lê cơ thể vẫn chưa khỏi bệnh, lên núi canh linh cữu cho cha. Ông đeo khăn tang, bước những bước nặng nề lên núi, rất nhiều đồng chí của Cục Phương Nam và Văn phòng Biệt động quân sự số 18 tại Trùng Khánh đi theo phía sau. Đến trước lều quàn thi thể, Chu Ân Lai dừng bước, cúi sâu ba vái, sau đó mặc niệm.

Thi thể phủ vải trắng, xung quanh xông hương khói và ngải cứu, bởi vì trời nóng, dùng đá lạnh vô cùng khó khăn, cho nên đã dùng phương pháp thô sơ này để bảo vệ thi thể và xua mùi.

Chu Ân Lai bước đến trước thi thể, tự mình vén vải trắng lên, lần cuối cùng chiêm ngưỡng di nhan của cha, lại cúi ba vái, rồi ngồi xuống ngay trước linh cữu. Không ai khuyên nổi ông về nghỉ ngơi, cũng không ai dám khuyên ông rời đi. Ông canh linh cữu suốt một đêm, ngày hôm sau vẫn không chịu về nghỉ ngơi chút ít, cứ canh mãi đến xều chiều khi di quan.

Nhân viên dùng cáng khiêng thi thể xuống núi, đặt lên xe ngựa, đưa về Tiểu Long Khảm. Chúng tôi đã mua một mảnh nghĩa địa ở đó, người của Văn phòng chết đều chôn ở đó, cha của Chu Ân Lai, mẹ của Đặng Dĩnh Siêu cùng đồng chí Lý Thiếu Thạch v.v. - người bị binh lính Quốc dân đảng đánh chết trong thời gian Chủ tịch Mao đàm phán tại Trùng Khánh - hơn 20 người, lần lượt đều được chôn cất ở đó.

Khi hạ huyệt Cụ Chu, Chu Ân Lai xúc xẻng đất đầu tiên, sau đó mọi người mới bắt đầu giúp vun đất. Đắp mộ xong, lại là Chu Ân Lai vun xẻng đất cuối cùng, tỉ mỉ vỗ cho phần mộ chắc chắn rồi chỉnh sửa lại cho gọn gàng.

Chu Ân Lai mặc niệm trước mộ cha, cúi sâu chào cha, cúi chào, lại cúi chào. Trong đôi mắt nhòa lệ của ông, tuôn trào nỗi nhớ nhung và bi thương sâu sắc...

Lần khóc thứ hai của Chu Ân Lai khiến tâm hồn tôi chấn động, xảy ra vào ngày 8 tháng 4 năm 1946.

Sau khi tiễn các đồng chí Vương Nhược Phi, Bác Cổ, Diệp Đình, Đặng Phát v.v.; tôi theo Chu Ân Lai quay trở về phòng làm việc của ông ở Thượng Thanh Tự.

Lúc đó Đoàn đại biểu ĐCS của chúng tôi đã chuyển đến Thượng Thanh Tự, đây cũng là vì sự thuận tiện cho việc hòa đàm Quốc - Cộng.

Vương Nhược Phi, Bác Cổ là về Diên An để báo cáo với Trung ương ĐCS tình hình sau cuộc đàm phán Quốc - Cộng và Hội nghị Hiệp thương chính trị. Tướng Diệp Đình là vừa được giải cứu ra tù sau Hội nghị Hiệp thương chính trị. Vốn dĩ Chu Ân Lai khuyên ông nghỉ ngơi thêm mấy ngày, đi chuyến máy bay khác, nhưng tâm trạng về Diên An của ông rất bức thiết, kiên quyết đi chuyến máy bay này, và mang theo con gái ông là Tiểu Dương My. Đặng Phát là về nước sau khi dự Đại hội Đại biểu Công hội Thế giới tại Paris.

Chu Ân Lai dừng bước ở cửa phòng làm việc. Nụ cười khi tiễn biệt chiến hữu vẫn vương vấn bên khóe môi, nhưng đôi mắt ông lại lộ ra một thứ thần sắc ngẩn ngơ như mất mát thứ gì? Bây giờ nghĩ lại, có lẽ đó chính là cái gọi là "giác quan thứ sáu" mang đến cho người ta sự bất an ẩn giấu chăng?

Ánh mắt ông đảo quanh trước sau ở hành lang không dài mà quạnh quẽ, chớp mắt một cái, thở dài nói: "Ây, thoắt cái đã lạnh lẽo quạnh hiu rồi!" Bàn tay phải của ông lướt theo hành lang một cái, giống như mọi khi, do cánh tay bị tàn tật, lúc vung tay thì bả vai và cơ thể cử động theo, trông rất có lực, ánh mắt lần lượt lướt qua mấy cánh cửa phòng: "Tiểu Dương My cứ chạy tới chạy lui trong phòng chúng ta... Đặng Phát và Kiều Quán Hoa ngày hôm qua còn đùa giỡn ầm ĩ ở phòng tôi cơ mà."

Ông cảm thán lắc đầu, nói với các đồng chí đài phát thanh: "Chú ý liên lạc với Diên An, máy bay đến nơi thì lập tức đến báo cho tôi."

Hôm nay Chu Ân Lai không ra ngoài hoạt động, cứ túc trực trong phòng làm việc để đợi điện báo. Cả đời ông đi máy bay đối mặt hiểm nguy mười mấy lần, thế nhưng vẫn cực kỳ yêu thích đi máy bay, nguyên nhân chỉ có một: Nhanh. Thời gian của ông quá quý báu. Chính vì gặp nguy hiểm nhiều, cho nên, bản thân rất thích đi máy bay nhưng lại không mấy yên tâm khi các đồng chí chiến hữu ngồi máy bay. Ví dụ như sau khi kiến quốc ông không chủ trương để Chủ tịch Mao đi máy bay, ví dụ như các đồng chí bên cạnh ngồi máy bay thì trước sau gì ông cũng có chút bất an.

Lần này cũng vậy, ông không tài nào yên tâm xem tài liệu. Nhấc lên rồi đặt xuống, đặt xuống lại nhấc lên, cố đọc qua mấy trang rồi bỗng ngẩng phắt đầu lên, như thể nghe thấy tiếng động gì đó, tiếp theo đẩy tài liệu sang một bên, đứng dậy vòng qua bàn làm việc đi vòng đi vòng lại bước đi.

Tình huống này cực kỳ hiếm khi xảy ra, có chút tương tự tình huống "hận biệt chim kinh hoàng". Khi thư ký Trần Hạo bước vào, ông nhạy cảm chấn động một trận, đứng khựng lại hỏi: "Diên An điện tới chưa?"

"Chưa ạ." Trần Hạo lắc đầu, "Máy bay không nhanh thế đâu, vẫn chưa đến."

"Ồ, vẫn chưa đến." Chu Ân Lai nhìn đồng hồ trên cổ tay, "Vẫn còn hơn nửa tiếng nữa cơ."

Ông ngồi xuống trước bàn làm việc, vừa định xem tài liệu, lại đột ngột đứng phắt dậy. Hóa ra là người yêu của Vương Nhược Phi là Lý Bội Chi đi vào.

Vẻ lo lắng bất an của Lý Bội Chi bộc lộ rõ hơn mấy phần. Thế rồi, biểu hiện không yên tĩnh đó của Chu Ân Lai liền bị xua tan đi, khôi phục lại sự bình tĩnh thản nhiên vốn có, chỉ vào chiếc đồng hồ trên cổ tay nói: "Vẫn chưa tới, cũng sắp rồi. Chị đừng đi vội, chúng ta cùng đợi điện báo."

Khi cảm xúc bất an cuồn cuộn, con người ta sẽ vì bản năng mà xích lại gần nhau, dường như làm thế mới có thể nương tựa nâng đỡ lẫn nhau, có được chút trấn định. Trong phòng làm việc của Chu Ân Lai dần dần tụ tập một số người, mọi người cố gắng tìm mấy chủ đề nhẹ nhàng để tán gẫu, mượn đó để thả lỏng thứ cảm giác căng thẳng khó tả đang bủa vây trong lòng.

Đang ở vào thời kỳ đấu tranh giai cấp quy mô lớn vô cùng khốc liệt, có thể nói, nỗi lo lắng lớn nhất của Chu Ân Lai hồi đó vẫn là sợ Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch giở trò phá hoại. Nhớ khi Mao Trạch Đông sang Trùng Khánh đàm phán, Hiệp định Song thập vẫn chưa được ký kết, Đại sứ Mỹ tại Trung Quốc Hurley liền chuẩn bị phụng mệnh về nước. Chu Ân Lai nghe tin vô cùng sốt ruột, lập tức lái xe đi tìm Hurley, vừa gặp mặt liền nghiêm túc nêu rõ:

"Đại sứ tiên sinh, ngài đón Chủ tịch Mao của chúng tôi ra rồi, ngài nhất định phải đưa Chủ tịch Mao trở về Diên An. Hiệp định hiện tại vẫn chưa ký kết, ngài đã muốn đi, thế này là không được. Lúc này ngài nhất định sẽ thất tín với thiên hạ!" Hồi đó, Tưởng Giới Thạch quả thực có ý định hãm hại Mao Trạch Đông, mặc dù ông ta vẫn còn đầy rẫy kiêng dè, buộc phải cân nhắc lòng người cùng dư luận và ảnh hưởng quốc tế nên không dám hành động thiếu suy nghĩ, nhưng tâm tư thì có, khả năng thì tồn tại. Trước khi ký kết Hiệp định Song thập, ông ta lại phái Trương Trị Trung đi làm chủ tịch tỉnh Cam Túc.

Trong mắt chúng tôi, chỉ có hai vị "bảo nhân" là Hurley và Trương Trị Trung được điều chuyển khỏi Trùng Khánh, ông ta mới dễ bề hành động. Chu Ân Lai hiểu rất rõ mối quan hệ lợi hại trong đó, hồi đó sự căng thẳng, lo lắng, sốt ruột của ông còn lớn hơn việc đợi tin máy bay lúc này. Vừa hay tin, ông lập tức đến thăm Trương Trị Trung. Ông hiểu rõ, chỉ cần trên máy bay có hai vị "bảo nhân" là Hurley và Trương Trị Trung, âm mưu của Tưởng Giới Thạch liền không thể tung hoành. Ông kích động bày tỏ với Trương Trị Trung: "Văn Bá huynh, anh không thể thất tín với thiên hạ. Anh đã đón Chủ tịch Mao ra khỏi Diên An, anh nhất định phải đưa Chủ tịch Mao trở lại Diên An. Bằng không chúng tôi không đời nào đồng ý!" Sau đó, Chu Ân Lai lại đi thăm Tưởng Giới Thạch, với thái độ kiên quyết cứng rắn đưa ra yêu cầu tương tự. Tưởng Giới Thạch chịu áp lực của dư luận và ảnh hưởng chính trị, đành phải đồng ý yêu cầu của Chu Ân Lai. Mao Trạch Đông cuối cùng đã an toàn bay về Diên An.

Bây giờ, Chu Ân Lai lại không thể không lo lắng thay cho các đồng chí Diệp Đình, Vương Nhược Phi, Bác Cổ, Đặng Phát v.v. Theo thời gian từng chút một trôi qua, phía Diên An trước sau vẫn không thấy máy bay tới. Các cơ quan hữu quan đã bắt đầu khẩn trương tìm kiếm ở Diên An.

Chu Ân Lai và Lý Bội Chi ngồi trên ghế không nói một tiếng, mỗi lần Trần Hạo bước vào, họ lại sốt sắng nhìn về phía cô ấy.

Không cần ngôn ngữ, nhìn một cái xong lại cúi gằm đầu xuống, nét mặt đó rõ ràng là không có tin tức. Sắc mặt của họ không còn là vẻ sốt ruột nữa, mà đã đổi sang một thứ thần sắc âm u nặng nề.

"Có lẽ thời tiết không tốt, đã hạ cánh khẩn cấp ở đâu đó rồi chăng?" Tôi nhỏ giọng lầm bầm. Bây giờ tôi mới hiểu, khi tôi theo Chu Ân Lai đi máy bay đến khắp nơi, tâm trạng của các đồng chí dưới mặt đất lúc đó là thế nào; hết lần này đến lần khác thay đổi đường bay hoặc chuyển đổi sân bay hạ cánh, tâm trạng của những đồng chí đợi tin tức ấy chẳng phải giống với tâm trạng hiện tại của tôi sao?

Hy vọng mà chúng tôi không nỡ từ bỏ chính là thời tiết không tốt nên đã đổi đường bay hoặc tạm thời đổi sân bay hạ cánh. Thế nhưng, theo thời gian trôi qua, khả năng này cũng càng lúc càng mong manh. Máy bay từ lâu đã hết xăng, không thể nào vẫn còn ở trên trời; cho dù đã hạ cánh xuống các sân bay khác, bây giờ cũng sớm nên liên lạc được rồi. Ai nấy đều nhận thức được là đã xảy ra chuyện rồi, nhưng không ai nói ra cả, mọi người không nỡ từ bỏ khả năng duy nhất là hạ cánh khẩn cấp ở ngoại ô...

Thế nhưng, bức điện báo máy bay tai nạn cuối cùng cũng đến!

Khi Chu Ân Lai nhận được bức điện, đôi mày rậm bỗng co rút lại với nhau, tựa như một cơn đau thắt tim gan đã bóp nghẹt hơi thở của ông, sắc mặt tái nhợt đi trong chớp mắt. Ánh mắt ông dừng lại trên mặt thư ký một thoáng, rõ ràng biết không lành nhưng lại đành phải chuyển hướng sang tờ điện báo, lộ vẻ chần chừ và khó nhọc. Tôi đứng sát bên Chu Ân Lai ở khoảng cách trong gang tấc, kỷ luật khiến tôi không thể lén nhìn nội dung bức điện đó, tôi chỉ có thể "đọc" nội dung từ ánh mắt và thần sắc của Chu Ân Lai. Tôi thấy ánh mắt của Chu Ân Lai vừa chạm vào bức điện báo, liền run rẩy một cái, những con chữ chì đó giống như mưa đá hạt tuyết mang theo cái lạnh thấu thẳng vào tâm can ông; đôi tay ông bắt đầu run rẩy, khóe miệng mấp máy, ánh mắt càng lúc càng ảm đạm, càng lúc càng mờ mịt, dần dần, khóe mắt bắt đầu lấp lánh. Ông đột ngột ngẩng phắt đầu lên, mí mắt khép hờ. Tôi hiểu, ông muốn kìm nén nước mắt, một mình gánh chịu nỗi đau đớn đó. Thế nhưng, hạt nước mắt lấp lánh ở khóe mắt đó ngày một to hơn, tựa như được vắt kiệt từng chút một từ trong tim, cuối cùng rơi lã chã xuống. Ông hé miệng ra để cho cổ họng đang nghẹn tắc thông thoáng hơn một chút, nhưng khóe mắt lại bắt đầu lấp lánh, nỗi đau đớn bóp chặt lấy tâm can ông từng chút một, vắt ra hạt nước mắt trong veo đó, rồi lại rơi lã chã xuống...

Nỗi đau không lời là nỗi đau lớn nhất. Thế rồi, chúng tôi đều cúi gằm đầu, im lặng sụt sùi khóc theo.

Lý Bội Chi là người đầu tiên bật khóc thành tiếng. Nước mắt đã tích tụ trong lồng ngực cô ấy từ lâu, cuối cùng tuôn trào dữ dội, cô ấy gào khóc lớn. Tiếng khóc đối với người đau buồn đến cực điểm là có ích, có thể làm giảm bớt sức nặng đè nén của nỗi bi thương đó. Đầu tiên là các đồng chí nữ, tiếp đó là nhiều đồng chí hơn nữa, đều theo đó mà khóc oà lên.

Chu Ân Lai cuối cùng cũng khóc òa lên theo. Đó là một thứ tiếng nức nở nặng nề không quên đi trách nhiệm lãnh đạo mà lại không thể đè nén hoàn toàn, vừa dùng ngón trỏ cong lại lau nước mắt trên má.

"Đồng chí Nhược Phi..." Chu Ân Lai phát ra một tiếng gọi run rẩy từ trong lồng ngực, lập tức kìm nén âm thanh lại, nín nhịn rất lâu, khuôn mặt tái nhợt đã phồng đỏ trở lại, tiếng khóc, tiếng giãi bày lúc đó mới lại ào ạt tuôn trào: "Đều tại tôi cả, cho dù là, cho dù là chia ra đi hai, hai chiếc máy bay... Sao tôi lại không nghĩ đến cơ chứ? Tôi có lỗi với đồng chí quá..."

Thực ra, Chu Ân Lai từng khuyên Diệp Đình đưa Tiểu Dương My đi máy bay khác, chỉ là không kiên định đến cùng mà thôi. Cả đời ông luôn nghiêm khắc với bản thân, hễ xảy ra chuyện gì nhất định phải tìm trách nhiệm của mình trước để tự phê bình. Khi các đồng chí lão thành cùng bàn luận, đều nói Chu Ân Lai là người làm việc nhiều nhất, và làm tự phê bình cũng nhiều nhất.

"Tướng... Diệp Đình, đồng chí Đặng... Đặng Phát ngày hôm qua anh ấy còn cười cười nói nói với Kiều Quán Hoa và những người khác..." Chu Ân Lai khóc nghẹn ngào gọi tên chiến hữu, "Đặc biệt là đồng chí Nhược Phi, chúng ta, chúng ta ở Pháp, ngày đêm gắn bó, con người này, phẩm chất cực kỳ tốt, là nhân tài và người bạn hiếm có... Chúng ta phối hợp rất ăn ý, nếu anh ấy không hy sinh, sau khi kiến quốc làm phó thủ tướng thường trực, có thể, có thể chia sẻ bao nhiêu gánh nặng cho tôi..."

"Phó thủ tướng Chu —" Lý Bội Chi hướng về Chu Ân Lai khóc thét lên một tiếng, hai tay lại che mặt, tiếng khóc càng đau đớn thê thảm hơn.

Chu Ân Lai đầm đìa nước mắt, không dùng tay che mặt, chỉ thỉnh thoảng dùng ngón trỏ cong lại lau một cái, vừa khóc vừa giãi bày tiếp, tựa như đang độc thoại, tựa như đang giãi bày cho chúng tôi nghe, lại tựa như trong cõi u minh có một vị thần linh bất công nào đó, Chu Ân Lai trách móc vị thần ấy an bài số phận của con người ta lại tàn nhẫn đến thế: "Tiểu Dương My ngày hôm qua còn, còn chạy nhảy trong phòng tôi, con bé mới bao tuổi chứ, đứa trẻ tốt, tốt biết bao, thế nhưng, thế nhưng..." Chu Ân Lai nói không nên lời, bờ vai phập phồng, đôi mắt đỏ hoe ngước nhìn chúng tôi, mặc cho nước mắt tuôn rơi, vừa nức nở vừa oán trách: "Tôi không ngờ tới, c... các người sao lại... sao lại không nhắc một tiếng hả? Cho dù là, cho dù là chia ra đi hai chiếc máy bay, c... cũng có thể giảm bớt tổn thất, sao các người lại không nhắc một tiếng cơ chứ..."

Tôi đau đớn hổ thẹn cúi gằm mặt xuống. Tôi nhớ lại cảnh tượng vài tuần trước đi theo Chu Ân Lai bay từ Tây An về Trùng Khánh, gặp nguy hiểm khi vượt qua Tần Lĩnh. Đẹp tự nhiên, xinh đẹp vô cùng, Tiểu Dương My lần đó sợ đến khóc thét lên, Chu Ân Lai lập tức nhường chiếc ô của mình cho con bé.

Lần tai nạn máy bay này, Tiểu Dương My hoạt bát đáng yêu đã trải qua sự kinh hoàng đau đớn nhường nào? Tôi hoàn toàn không thể tưởng tượng nổi cũng không dám tưởng tượng, cho đến tận ngày hôm nay 46 năm sau, tôi cứ hít hà nghĩ đến là tim lại run lên, đau buồn muốn khóc.

Rất nhiều đồng chí lãnh đạo vừa rơi nước mắt vừa an ủi lẫn nhau hãy nén bi thương, cử vài đồng chí nữ chăm sóc khuyên giải Lý Bội Chi, những người khác bắt đầu chuẩn bị công việc hậu sự. Ngày 19 tháng 4, các giới ở Trùng Khánh tổ chức đại hội truy điệu "Bốn tám liệt sĩ". Tại buổi truy điệu, Chu Ân Lai lại một lần nữa khóc lóc thảm thiết, vừa rơi nước mắt vừa đọc báo cáo về thân thế sự tích của các liệt sĩ tử nạn. Cùng ngày, ông đăng bài viết "Bốn tám liệt sĩ muôn đời bất tử" trên báo "Tân Hoa nhật báo".

Mọi người đau buồn như thế, một mặt là tưởng nhớ chiến hữu, mặt khác còn mang một thứ tâm trạng. Do đang ở vào thời kỳ đấu tranh giai cấp khốc liệt, hành động ám sát của Quốc dân đảng khá phổ biến, rất nhiều người đều cho rằng tai nạn máy bay lần này là một hành động ám sát chính trị do Quốc dân đảng mưu tính từ trước. Chu Ân Lai mặc dù vô cùng bi thương, nhưng bất kể lúc nào ông cũng kiên trì thái độ cầu thị. Sau khi điều tra tìm hiểu, ông nói với chúng tôi rằng, không nên đoán mò đây là ám sát chính trị. Ông nêu ra ví dụ chúng ta vượt Tần Lĩnh gặp nguy hiểm, nói các phi công Mỹ đều rất nghiêm túc có trách nhiệm, sẽ không làm thế. Sự kiện bất hạnh lần này, nói theo tinh thần cầu thị thì đây là một tai nạn máy bay xảy ra ngẫu nhiên, là do thời tiết đột ngột thay đổi, máy bay không may đâm vào núi Hắc Trà huyện Hưng tỉnh Sơn Tây.

Lần khóc thứ ba của Chu Ân Lai để lại ấn tượng sâu sắc, khiến tâm hồn tôi chấn động, xảy ra vào ngày 28 tháng 10 năm 1946.

Lần khóc này của ông có một quá trình, là sự bùng nổ tổng thể của sự phẫn nộ, đau đớn, bi thương bị kìm nén lâu ngày kể từ khi bắt đầu đàm phán Quốc - Cộng; là sự bùng nổ khi cuộc đàm phán cuối cùng phá sản sau khi đã bỏ ra tâm huyết và hy sinh vô cùng to lớn.

Chu Ân Lai vốn là một nhân vật "mở miệng là cười", "bụng tể tướng có thể chèo thuyền", và khi cười rất có sức hút. Lúc ông cười sảng khoái, thường là hai tay ôm ngực, ngửa đầu ra sau, tiếng cười sang sảng, tràn ngập nhiệt tình. Sau khi kiến quốc những lúc như thế rất nhiều, "ống kính" để lại cũng nhiều. Thế nhưng trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1947, tôi chưa từng thấy ông cười thế này một lần nào, ngược lại còn nhiều lần thấy ông đau đớn rơi nước mắt.

Ngày 26 tháng 6 năm 1946, quân đội Quốc dân đảng mở cuộc vây công quy mô lớn vào Khu giải phóng Trung Nguyên, lớn tiếng tuyên bố sẽ tiêu diệt toàn bộ lực lượng chủ lực Trung Nguyên trong vòng 48 giờ. Lý Tiên Niệm và các vị tướng lĩnh dẫn dắt chủ lực bộ đội phấn đấu kháng cự, chia làm hai đường đột phá vòng vây sang phía tây, lấy đây làm mốc, cuộc nội chiến toàn diện mà Đảng Cộng sản Trung Quốc và nhân dân Trung Quốc dốc sức muốn tránh khỏi cuối cùng đã bùng nổ!

Kể từ ngày hôm đó, thần sắc của Chu Ân Lai mỗi ngày một lạnh lùng nghiêm khắc hơn. Khi điện báo về Trung ương ĐCS, ông đưa ra phán đoán:

"Tình hình hiện nay, vừa đánh vừa đàm, đánh là chính."

Tưởng Giới Thạch trong lúc phát động nội chiến toàn diện, đối với các nhân sĩ dân chủ phái thứ ba cũng đẩy nhanh bức hại. Ngày 11 tháng 7, đặc vụ Quốc dân đảng dùng súng lục không tiếng ồn do Mỹ chế tạo để ám sát Ủy viên Trung ương Liên minh Dân chủ Lý Công Phác, ngày 15 lại ám sát một Ủy viên Trung ương khác của Minh Chánh là Văn Nhất Đa. Hai vị chiến sĩ dân chủ nổi tiếng liên tiếp bị ám sát hại khiến Chu Ân Lai "bi phẫn đến cực điểm", tôi tận mắt chứng kiến ông "sắc mặt tái nhợt, nước mắt nóng tuôn trào", đến cả Diệp Kiếm Anh cũng bày tỏ, nỗi đau đớn cực độ mà Chu Ân Lai thể hiện ra "đã khiến tôi chịu chấn động rất lớn". Khi tôi theo Chu Ân Lai đi gặp Mã Hiển Nhĩ, Chu Ân Lai từng phẫn nộ đến cực điểm nói: "Quốc dân đảng dùng vũ lực để đánh ĐCS, hai bên còn có thể đánh đối kháng, ĐCS chúng tôi có vũ khí. Minh Chánh hoàn toàn không có vũ khí, Quốc dân đảng có mọi quyền lực có thể dùng mà không dùng, lại áp dụng thủ đoạn ám sát để đối phó với các nhân sĩ dân chủ, đây đã là phong cách phát xít vô sỉ đến cùng cực, tôi phẫn nộ đến mức không còn gì để nói..."

Chu Ân Lai nói đến đây, vành mắt đỏ hoe, lấp lánh ướ át, nhưng lại kìm nén không để nước mắt trào ra.

Cách đó mấy ngày, Ủy viên thường vụ Trung ương Minh Chánh Đào Hành Tri vì chịu kích thích quá sâu, đột phát xuất huyết não qua đời. Chu Ân Lai và Đặng Dĩnh Siêu vội vã đến thăm, khi Chu Ân Lai nắm lấy bàn tay chưa hoàn toàn cứng đờ của Đào Hành Tri, trong mắt lại ngấn lệ, cố kìm nén không cho chảy ra, nghẹn ngào nói: "Sự nghiệp của anh sẽ được bạn bè, những người kế tục anh kiên trì tiếp bước. Anh yên tâm đi đi..."

Đến tháng 10, Quốc dân đảng mở cuộc tấn công quy mô lớn vào khu giải phóng, liên tiếp chiếm đóng Trương Gia Khẩu, Trường Xuân, An Đông và khu vực Tô Bắc, Sơn Đông v.v., đồng thời hạ lệnh triệu tập Đại hội Quốc dân giả mạo. Đến lúc này, giữa Quốc - Cộng đã không còn gì để bàn nữa rồi. Chu Ân Lai điện báo Trung ương ĐCS: Quốc dân đảng sau khi đánh chiếm Trương Gia Khẩu đã hạ lệnh triệu tập "Đại hội Quốc dân", chứng tỏ là sẽ phá sản. Nam Kinh, Thượng Hải để tranh thủ thời gian sơ tán nhân viên, dự định giữ im lặng trong vòng 4, 5 ngày, xin Trung ương phê phán nghiêm khắc Quốc dân đảng.

Công tác rút lui sơ tán khẩn trương bắt đầu. Thế nhưng các đảng phái dân chủ phái thứ ba có không ít người vẫn ôm tia hy vọng về hòa bình, Trương Quân Lệ, Hoàng Viêm Bồi, Thẩm Quân Nho, Chương Bá Quân, La Long Cơ đến số 50 đường Tư Nam Thượng Hải - Chu Công quán để khuyên Chu Ân Lai đi Nam Kinh tranh thủ tia hy vọng hòa bình cuối cùng. Chu Ân Lai vì để tranh thủ các đảng phái dân chủ, để sự thật giáo dục những người phái thứ ba, sau khi mắng nhiếc Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch, vẫn đến Nam Kinh để nỗ lực hòa đàm lần cuối.

Ngay vào thời điểm Đảng Cộng sản Trung Quốc khó khăn nhất, Quốc dân đảng một mặt đẩy mạnh tấn công khu giải phóng, mặt khác tích cực trù bị triệu tập Đại hội Quốc dân giả mạo, hứa hẹn phong chức tước cho các đảng phái dân chủ. Trong cục diện này, có người phụ trách đảng phái dân chủ vì hòa bình mà sốt ruột, lại vì sự cám dỗ của Quốc dân đảng, đã làm ra chuyện hồ đồ.

Ngày 28 tháng 10, Tổng thư ký Minh Chánh Lương Sấu Minh đưa ra một phương án đình chiến cực kỳ bất lợi cho Đảng Cộng sản Trung Quốc, không bàn bạc với Đảng Cộng sản Trung Quốc, cũng không chào hỏi một tiếng, trước tiên đem phương án phân phát cho Viện trưởng Viện hành chính của chính phủ Quốc dân đảng Tôn Khoa và đặc sứ Mỹ tại Trung Quốc Mã Hiển Nhĩ. Sau đó, Lương Sấu Minh mới đến thôn Mai Viên để giải thích phương án này với Chu Ân Lai.

Chu Ân Lai cầm phương án, nghe nói phương án đã đưa cho Tôn Khoa và Mã Hiển Nhĩ rồi, sắc mặt bắt đầu biến đổi. Bởi vì cách đó không lâu, ông vừa cùng với những người phụ trách đảng phái dân chủ ký kết một "thỏa thuận quân tử", nhớ lúc đó nói chuyện rất nhiệt tình chân thành, nhất trí đồng ý khi tiến hành hành động lớn thì phải chào hỏi trước, quan tâm lẫn nhau, cùng thương lượng, cùng hành động, nhất trí đối phó với Quốc dân đảng. Bây giờ, hành động của Lương Sấu Minh rõ ràng đã làm trái thỏa thuận quân tử này.

Chu Ân Lai nhìn phương án, miễn cưỡng nghe Lương Sấu Minh giải thích mấy câu. Khi Lương Sấu Minh nói đến đoạn "lập tức đình chiến tại chỗ", Chu Ân Lai bỗng vung tay một cái, đôi mày rậm nhíu chặt nhìn chằm chằm Lương Sấu Minh: "Anh không cần giảng tiếp nữa, tim tôi tan nát rồi."

Ông rướn đầu về phía Lương Sấu Minh, thần sắc thất vọng, đau đớn tuôn trào không giấu giếm: "Sao nào, Quốc dân đảng áp bức chúng ta chưa đủ, các anh phái thứ ba cũng hùa vào áp bức chúng ta nữa sao?"

Lương Sấu Minh vội vàng giải thích: "Ân Lai huynh, tình hình hiện tại, chúng ta cũng không thể không cân nhắc thái độ của Quốc dân đảng, mục đích là vì hòa bình..."

"Làm người phải giữ chữ tín, các anh không giữ chữ tín." Chu Ân Lai đau đớn lắc đầu, "Chúng ta có thỏa thuận quân tử, chúng ta có ý kiến đã thương lượng xong, các anh đơn phương không chào hỏi mà làm như thế. Các anh chào hỏi Tưởng Giới Thạch, không chào hỏi chúng ta. Từ khi kháng chiến đến nay, chúng ta vẫn đoàn kết rất tốt, đã kết bạn bè. Bây giờ chúng ta khó khăn, các anh không tận lực giúp đỡ, ngược lại..." Chu Ân Lai càng nói càng kích động, lồng ngực bắt đầu phập phồng. Ông đột ngột nín bặt tiếng, kìm nén mấy giây, bỗng nhiên bật thốt lên một câu: "Các anh không xứng làm bạn!"

Tôi nhớ rất rõ, Chu Ân Lai chính là khóc lúc nói câu "Các anh không xứng làm bạn". Tiếng khóc lần này đến một cách dồn dập đột ngột, không có quá trình "vành mắt đỏ hoe" và "nước mắt trào bờ mi", nương theo tiếng nói "không xứng làm bạn", nước mắt lập tức bắn tung tóe ra, đó là sự phẫn nộ, đau đớn, bi thương bị kìm nén lâu ngày bỗng bùng nổ trong sự thất vọng đối với những người bạn này. Sự bùng nổ này quả thực kinh ngạc mà mãnh liệt, không những tuôn rơi cả tiếng lẫn nước mắt, mà còn mang theo sự chỉ trích phẫn uất vì tình cảm chịu tổn thương cực độ:

Vốn là bạn bè nhiều năm, vào thời khắc then chốt lại làm ra những chuyện có lỗi với chúng ta. Các anh thế này là bán đứng bạn bè, không giữ chữ tín! Chu Ân Lai làm động tác tay kịch liệt, khuôn mặt tái nhợt phồng đỏ bừng trong sự phẫn uất, trong mắt nước mắt trào dâng, lại càng có những tia lửa thiêu đốt bắn ra: Anh không cần biện hộ. Chúng ta sớm có thỏa thuận quân tử, bàn bạc trước, hành động nhất trí, cùng nhau đối phó với Quốc dân đảng. Bây giờ các anh đang làm thế nào đây? Điều khoản nào xứng với thỏa thuận quân tử của chúng ta? Các anh có còn xứng đáng với Đảng Cộng sản không? Xứng đáng với các liệt sĩ Lý Công Phác, Văn Nhất Đa, Đào Hành Tri không?

Nhắc đến Lý Công Phác, Văn Nhất Đa, Đào Hành Tri, Chu Ân Lai khóc càng thêm bi phẫn. Lương Sấu Minh không khỏi cúi gằm mặt xuống, xấu hổ im thin thít không tiếng động.

Tâm hồn tôi chịu chấn động cực lớn. Bởi vì Chu Ân Lai giao du với các nhân sĩ dân chủ, xưa nay vẫn luôn ôn hòa lịch thiệp, niềm nở gần gũi. Kiểu bộc lộ cảm xúc kịch liệt như thế này quả thực là độc nhất vô nhị. Khi ông đầm đìa nước mắt, hùng biện đanh thép, sự phẫn nộ, thất vọng, tiếc nuối, đau đớn, thậm chí là châm chọc, các loại cảm xúc kịch liệt đan xen hiện hữu trong ánh mắt, khóe môi, trên động tác tay:

Các anh không bàn bạc với tôi, làm ra đề án thế này, hơn nữa còn đưa cho Tưởng Giới Thạch trước, rồi mới thông báo cho tôi. Được thôi, chúng ta chẳng có gì cả, cùng lắm thì lại đi đánh du kích. Chúng ta vốn dĩ xuất thân đánh du kích mà. Thế nhưng các anh tính sao đây? Không có Đảng Cộng sản thì các anh tính sao đây? Các anh chẳng lẽ không phải nhờ có Đảng Cộng sản mới có thể tồn tại được tiếp sao? Quốc dân đảng nếu không có Đảng Cộng sản đấu tranh với hắn, hắn có dung cho các anh tồn tại không? Các anh có thể bán đứng bạn bè, không giữ nghĩa khí, nhưng tôi muốn khuyên các anh một câu, hãy nhìn xa trông rộng một chút, không có Đảng Cộng sản, các anh một ngày cũng không tồn tại nổi đâu...

"Ân Lai huynh, anh đừng nói nữa. Chuyện này tôi đuối lý rồi, chúng ta tìm cách vãn hồi." Lương Sấu Minh thành khẩn tự phê bình, đồng thời lập tức hành động, tìm Hoàng Viêm Bồi, Chương Bá Quân, La Long Cơ đều đến thôn Mai Viên, mọi người cùng thương lượng, nhất trí quyết định thu hồi toàn bộ phương án đã đưa ra, đồng thời lập tức phân công hành động.

Đến chỗ Mã Hiển Nhĩ, vì Mã Hiển Nhĩ ra ngoài chưa về, tài liệu vẫn chưa bóc phong bì, cho nên rất dễ dàng thuận lợi lấy lại được. Đến chỗ Tôn Khoa, Quốc dân đảng đã thảo luận về phương án này rồi. Họ vội vàng lấy cớ trong phương án sót mất một điều, cần bổ sung cho đủ, cầm được tài liệu liền mang về.

Một trận phong ba cứ thế trôi qua.

Sự thật sau đó chứng minh, phần lớn các đảng phái và nhân sĩ dân chủ phái thứ ba đều rất xứng đáng là bạn bè. Đại hội Quốc dân giả mạo do Tưởng Giới Thạch giở trò, mặc dù trì hoãn 4 ngày mới triệu tập, rốt cuộc vẫn không lôi kéo được mấy "người phái thứ ba" tham gia. Đảng Cộng sản Trung Quốc không tham gia, Chủ tịch Liên minh Dân chủ Trung Quốc Trương Lan cũng phát biểu tuyên bố: "Minh Chánh quyết định không tham gia Đại hội Quốc dân của một đảng." Cuối cùng, "Đại hội Quốc dân" do Quốc dân đảng giở trò, chỉ có Thanh niên đảng, Dân xã đảng và một số ít nhân sĩ không đảng phái tham gia.

Trong lịch sử, có một vài lần trong những vấn đề trọng đại, ý kiến của Chu Ân Lai là chính xác, nhưng không được Mao Trạch Đông chấp nhận, ngược lại còn bị mắng. Ông mặc dù có quan điểm, nhưng vì đại cục, để duy trì sự đoàn kết và sự thống nhất của Trung ương, luôn luôn ủy khuất bản thân, làm bản kiểm điểm. Lúc đó nghe người trong cuộc kể lại, Chu Ân Lai phản đối tả khuynh nóng vội đã chọc giận Mao Trạch Đông. Bởi vì có người đưa ra chỉ tiêu cao, Mao Trạch Đông nóng lòng phát triển kinh tế xã hội, rất tán thưởng chỉ tiêu cao. Chu Ân Lai không đồng ý, nói bắt buộc phải bàn đến sự cân bằng.

Mao Trạch Đông ví von về chỉ tiêu cao này rằng: "Một ngựa đi đầu, vạn mã mới phi nước đại."

Chu Ân Lai sau cuộc họp đã tìm Mao Trạch Đông để bàn về quan điểm. Ông nói: "Tôi là Thủ tướng, trải nghiệm của tôi trong công việc cụ thể là: Một ngựa đi đầu sẽ gây ra sự căng thẳng toàn diện. Một mặt chỉ tiêu cao, các mặt đều phải cấp bách, xây dựng kinh tế không bàn đến sự cân bằng là không được, làm như thế, tôi vị Thủ tướng này sẽ rất khó làm đây."

Do Chu Ân Lai và Trần Vân chỉ đạo xã luận báo chí đề xuất phản "tả khuynh" (phản tả/phản mạo tiến - xin lỗi, phản hữu khuynh/phản tiến chậm, ở đây là phản tiến nhanh/phản mạo tiến), đã chọc giận Mao Trạch Đông. Ông cho rằng phản mạo tiến chính là bảo thủ hữu khuynh, chính là dội nước lạnh vào nhiệt tình xây dựng chủ nghĩa xã hội, chính là không muốn tốc độ phát triển sản xuất cao, do đó tại các hội nghị lớn nhỏ, ông đã nhiều lần phê bình gay gắt "phản mạo tiến", không cho phép tiếp tục nêu lại như vậy, nêu lại như vậy nữa thì chính là hữu khuynh.

Thế là, Chu Ân Lai cũng phải kiểm điểm nhiều lần ở cả trong lẫn ngoài hội nghị.

Hôm đó, Chu Ân Lai đã gọi lý luận bí thư Phạm Nhược Ngu tới, nhờ ông giúp viết bản kiểm điểm. Sau khi Phạm Nhược Ngu từ chỗ Chu Ân Lai trở về, sắc mặt rất nặng nề. Vài ngày sau, chúng tôi mới biết Chu Ân Lai đã nói chuyện với ông về việc Mao Trạch Đông phê bình "phản mạo tiến". Thủ tướng trong lòng rất đau đớn, có mấy lần nhắc đến chỗ đau lòng, trong mắt đều rưng rưng ngấn lệ.

Lúc đó, nhân viên công tác chúng tôi đã phát hiện ra một quy luật không giống quy luật. Trong công cuộc xây dựng kinh tế, quan điểm của Chu Ân Lai và Trần Vân tương đối thống nhất. Kế hoạch năm năm lần thứ nhất vốn hoàn thành rất tốt, sự hồi phục và phát triển của kinh tế quốc dân vào lúc đó vừa vững chắc lại vừa nhanh chóng. Mao Trạch Đông phê phán "phản mạo tiến", cho đến tận sau này tiến hành "Đại nhảy vọt", đã làm xáo trộn nhịp bước xây dựng. Khi Mao Trạch Đông có thể ủng hộ cách làm của Chu Ân Lai và Trần Vân, họ đều dốc toàn lực tung mình vào công việc; khi Mao Trạch Đông không thể dung thứ cách làm của họ, Chu Ân Lai luôn luôn làm kiểm điểm, còn Trần Vân thì chuẩn bị "ốm", hoặc nằm viện hoặc điều dưỡng, trốn đi mất, ông nhất quyết không chịu làm kiểm điểm. Đợi đến khi Chủ tịch Mao phát hiện Đại nhảy vọt không thể tiến hành tiếp được nữa, cảm thấy "nhà nghèo nhớ vợ hiền", thì bệnh của Trần Vân cũng khỏi, lại dốc toàn lực vào công việc. Khi kinh tế quốc dân chuyển biến tốt đẹp, Mao Trạch Đông thở phào nhẹ nhõm nói: "Xem ra vấn đề không nghiêm trọng đến thế nhỉ", lại muốn phát động phong trào, Trần Vân bèn lại sinh bệnh trốn đi.

Chu Ân Lai thì không trốn thoát được, ông là Thủ tướng, hơn nữa còn phải phối hợp với Mao Trạch Đông làm công việc, vì đại cục vì sự đoàn kết, ông chỉ có thể làm kiểm điểm. Trong đảng công nhận Thủ tướng có quan niệm tổ chức mạnh nhất, chưa từng phạm chủ nghĩa tự do. Những nhân viên công tác ở bên cạnh ông chúng tôi chưa từng nghe thấy ông bàn tán sau lưng về khuyết điểm của đồng chí nào, luôn luôn nói người này có ưu điểm gì gì, người kia tốt ra sao, có cống hiến gì gì. Đối với khuyết điểm sai lầm, ông kiên trì nhắc nhở trực diện hoặc nói công khai. Lần này vì chuyện "phản mạo tiến" mà chịu phê bình, ông cũng giống vậy, không bàn tán không nhắc nhở người khác có "sai lầm" gì, chỉ nói "sai lầm" của chính mình, nói sự lo lắng và nỗi khổ tâm của bản thân, tìm khoảng cách trong nhận thức, tìm cách theo cho kịp suy nghĩ của Chủ tịch Mao.

Phạm Nhược Ngu giúp Thủ tướng viết kiểm điểm, nhận thức "vấn đề", chẳng bao lâu sau Thủ tướng không cho ông giúp nữa, nói là phải tự mình viết.

Sau đó chúng tôi mới nghe nói, Mao Trạch Đông đã lên tiếng: "Đừng bảo thư ký giúp đỡ, tự mình nhận thức tự mình viết."

Mao Trạch Đông là muốn để Thủ tướng tự mình ra tay, nhằm thực sự "nâng cao" nhận thức.

Hôm đó, tôi thấy Thủ tướng ngồi trước bàn làm việc, trên cánh tay mang ống tay áo công tác, tay trái chống lên trán, tay phải cầm bút, đối diện với tờ giấy kiểm điểm đó, lâu mãi không động đậy, như thể đã đông cứng lại. Thế nhưng, ánh mắt của ông lại đang lặng lẽ thay đổi; đôi mày rậm nghiêm trang nặng nề nằm ngang ở mép dưới bàn tay trái, mí mắt nhịp nhàng ba giây chớp một lần, ba giây chớp một lần, từ đầu đến cuối không hề ngừng lại; ánh mắt rơi trên trang bản thảo không dịch chuyển, lúc thì sắc bén lúc thì mờ nhạt, lúc thì trong trẻo, lúc thì ngơ ngác. Trên trang bản thảo không chữ mà hơn có chữ, từ trong sự chớp tắt nhấp nháy của ánh mắt ấy, tôi đọc được sự phản tỉnh, suy ngẫm; nghi ngờ lại tín nhiệm, tỉnh táo lại mê mẩn; có nguyện vọng có khó hiểu có quyết tâm lại có đau đớn... Có mấy lần, Thủ tướng hình như đã thông suốt điều gì, quyết tâm điều gì, cây bút ở tay phải hạ xuống mặt giấy. Thế nhưng, khoảnh khắc ngòi bút chạm vào mặt giấy, lại đột ngột dừng lại, giằng co một thoáng, lại đầy vẻ nghi ngờ nhấc lên. Ông mấy lần hạ bút mấy lần nhấc bút, trên mặt giấy để lại một số vết tích hình chấm và hình nét, thế nhưng lại chẳng thành chữ chẳng thành câu.

Bỗng nhiên, Thủ tướng buông bút, vo tròn tờ giấy bị làm bẩn, ném vào sọt rác, thay một tờ giấy khác. Thế nhưng ông không cầm lại bút, ngả người ra sau, tựa vào lưng ghế, ánh mắt lãnh đạm đăm đăm nhìn một điểm nào đó trên trần nhà, giống như đang thẫn thờ.

Bỗng chốc, vành mắt ông chợt đỏ lên, nước mắt dần dần dâng lên, làm ướt khóe mắt. Ông khép nhẹ mí mắt, khóe mắt từ đầu đến cuối vẫn ẩm ướt, nhưng từ đầu đến cuối không hề rỏ giọt nước mắt nào, giống như một bức tượng điêu khắc bằng đá cẩm thạch trắng... Thủ tướng khổ quá đi mất! Tôi chua xót nghĩ trong lòng, vành mắt cũng ướt đẫm. Tôi không một tiếng động lặng lẽ bước ra khỏi phòng làm việc của Thủ tướng. Sau sự việc tôi cũng cảm thấy kỳ lạ, lần "khóc" này của Thủ tướng, chỉ là vành mắt vừa ướt là đã nhắm mắt lại, từ đầu đến cuối không tiếng động, thế nhưng sự chấn động mà nó mang lại cho tôi lại kéo dài bền bỉ như thế, cho đến tận bây giờ hễ nhớ lại là lại thấy chua xót cay mắt muốn trào nước mắt. Hơn nữa, thời gian càng trôi qua lâu, khi nhận thức đối với một số vấn đề càng khách quan toàn diện hơn, cảm giác này lại càng mãnh liệt hơn. Bây giờ, có người khi cảm thấy khó hiểu đối với một số việc trong lịch sử, câu đầu tiên của tôi luôn là: Thủ tướng khổ quá đi mất. Tôi tin rằng, lịch sử và nhân dân cuối cùng đều có thể hiểu đúng đắn điểm này.

Đặng đại tỷ có nguyên tắc của riêng mình, từ trước tới nay không nhúng tay vào công việc của Thủ tướng, nhìn thấy Thủ tướng gặp khó khăn, bà chỉ đi qua đi lại ngoài cửa phòng làm việc, không tiện khuyên nhủ, không tiện giúp đỡ, thậm chí cũng không tiện bước vào cánh cửa phòng làm việc đó. Sau đó bà không nhịn được nữa, bèn gọi điện thoại cho Phạm Nhược Ngu. Bà không biết tình hình Chủ tịch Mao bảo Chu Thủ tướng tự mình ra tay viết kiểm điểm, trong điện thoại liền nói: "Thủ tướng khó khăn như thế, cậu nỡ lòng nào bỏ mặc anh ấy chứ?"

Phạm Nhược Ngu mang vẻ mặt khó xử nói: "Đại tỷ, không phải con muốn đi, là Thủ tướng bảo phải tự mình viết."

"Bây giờ anh ấy viết không nổi nữa kìa." Đặng đại tỷ sốt ruột lo lắng nói, "Anh ấy rất đau khổ, cậu giúp anh ấy đi chứ."

Phạm Nhược Ngu lại vội vã chạy đến chỗ Thủ tướng. Thế nhưng, cuối cùng anh ấy vẫn không giúp được gì cho Thủ tướng. Chu Ân Lai vẫn kiên trì tự mình ra tay viết bản kiểm điểm.

Từ việc phê bình "phản mạo tiến", tiến triển thành "Đại nhảy vọt", thiên tai nhân họa, đất nước cuối cùng đã rơi vào thời kỳ khó khăn ba năm nghiêm trọng.

Tôi nhớ trong một lần hội nghị toàn thể do Quốc vụ viện triệu tập, Bộ Dân chính báo cáo tình hình thiên tai khắp cả nước.

Thủ tướng trước đây nghe báo cáo, rất thích hỏi han, chấn chỉnh, chỉ đạo. Lần này ông hầu như không nói chen vào câu nào, hơi cúi đầu, lặng lẽ lắng nghe, thỉnh thoảng lồng ngực phập phồng vài cái, rồi lại gắng sức kìm nén lại. Thần sắc của ông nghiêm nghị nặng nề, chân mày nhíu chặt, tựa như đang bao trùm trong nỗi đau thương ăn mòn xương tủy. Từ vị trí của chúng tôi nhìn sang, có thể nhìn thấy cái trán đang cúi thấp đầy bi thương và đôi mắt sụp mí xuống của ông, khóe miệng mím chặt, rút ngược vào trong. Chúng tôi hiểu Thủ tướng, mọi hình thần của ông đều đang biểu thị rằng ông đang tiến hành tự trách và phản tỉnh nghiêm khắc... Bộ Dân chính kể từ Tứ Xuyên sang Vân Nam, kể đến một số vùng núi nghèo cùng cực khổ cực đến tột cùng, một nhà chỉ có độc một chiếc quần, ai ra cửa thì người đó mặc.

Lúc này, tôi phát hiện lông mi của Thủ tướng run bần bật, hai hàng nước mắt từ khóe mắt theo gò má tái nhợt lặng lẽ trào xuống, bám trên mặt lấp lánh thầm lặng. Ông ngẩng đầu lên thêm một chút, mắt nhòa lệ nhìn trân trân vào hội trường, yết hầu dùng sức giật mạnh một cái, khàn giọng thốt ra một tiếng: "Nhìn xem, tôi cái vị thủ tướng này làm không tốt rồi..."

Ông nghẹn ngào. Vết nước mắt vương trên mặt vẫn chưa khô, lại đong đầy thêm những dòng lệ phong phú hơn, cuối cùng có giọt nước mắt rơi xuống vạt áo trước ngực.

Hội trường yên tĩnh vô cùng, yên tĩnh vô cùng, yên tĩnh đến mức có thể nghe thấy tiếng giọt nước mắt của Thủ tướng rơi xuống vạt áo. Thế là, lòng tôi quặn thắt, nước mắt trào ra khỏi vành mắt. Thế là, trong hội trường nổi lên một tiếng thở dài mơ hồ nào đó, đại khái là các quan chức chính phủ có mặt đều đã khóc. Suy cho cùng, họ đều là những người con của nhân dân. Cán bộ thời đó rất ít rất ít người mưu tư lợi bằng quyền lực, không dám không thể thậm chí nghĩ cũng không thèm nghĩ tới. Họ là một nhóm người có lý tưởng, nhiệt tình dâng hiến, thế nhưng, hiện thực lại tàn nhẫn khiến họ phải rơi nước mắt...

Đến thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", hiện thực trái với mong muốn này một lần nữa lại khiến Thủ tướng của chúng ta rơi nước mắt.

Đó là vào tháng 3 năm 1970, Chu Ân Lai gọi các đồng chí lãnh đạo tỉnh Thiểm Tây và Diên An đến Bắc Kinh họp, tham gia hội nghị còn có các đồng chí lãnh đạo của thành phố Bắc Kinh. Thủ tướng yêu cầu tỉnh Thiểm Tây phải quan tâm đến sản xuất và đời sống của nhân dân Diên An, yêu cầu Bắc Kinh chi viện khu vực Diên An, phái nhân viên khoa học kỹ thuật, giúp đỡ Diên An phát triển 5 ngành công nghiệp nhỏ. Thủ tướng mang tâm trạng nặng nề nói: "Khu căn cứ cách mạng cũ Diên An, đã cống hiến đặc biệt cho cách mạng Trung Quốc. Chúng ta vào thành rồi, Diên An vẫn còn khổ như vậy, tôi vẫn là từ miệng đứa con nhỏ của một đồng chí bên cạnh tôi mới biết được chuyện này..."

“Đồng chí bên cạnh” mà Thủ tướng nói chính là tôi, “đứa con nhỏ” mà ông nói chính là con gái tôi.

Con gái tôi vào năm 1968 mới 15 tuổi đã xuống nông thôn đến khu vực Diên An cắm đội, tháng 3 năm 1970 về Bắc Kinh thăm thân. Thủ tướng yêu quý con gái tôi, lúc con gái tôi còn nhỏ, ông và Đặng đại tỷ đã nhiều lần bế con gái tôi rồi mời mọc: "Lệ Lệ, đến nhà tôi ở đi." Bây giờ, Thủ tướng nghe tin con bé từ nông thôn về, bèn đặc biệt đón con bé đến nhà ăn cơm. Khi hỏi đến đời sống quần chúng khu vực Diên An, Lệ Lệ đã nói thật. Khi nhắc đến một số hiện trạng nghèo đói của quần chúng nhân dân ở đó, Thủ tướng vừa nghe vừa khốc, dừng việc ăn uống lại, đặt đũa xuống, đau khổ cúi đầu xuống. Khi con gái tôi kể xong, Thủ tướng chậm rãi ngẩng đầu lên, nước mắt đã lặng lẽ chảy ra khỏi khóe mắt.

"Nhìn xem, tôi cái vị thủ tướng này làm không tốt rồi..."

Tất cả những lần khóc không tiếng động này, đều mang theo sự nhẫn nhịn tựa đá xanh, trong đó có biết bao nhiêu nỗi niềm khó nói, oan ức, không cam lòng và bất đắc dĩ biết bao cơ chứ!

Loại nước mắt đắng chát này, ông chỉ có thể lặng lẽ nuốt ngược vào trong bụng của mình. Tôi hiểu rõ, đối với Thủ tướng mà nói, đây mới chính là trận khóc đau đớn nhất.

Khi chương này kết thúc, tôi muốn nói thêm vài câu nữa.

Mao Trạch Đông lúc tuổi già, thường hay rơi nước mắt, đôi khi không kìm chế được bản thân. Trần Vĩnh Quý đến thăm ông, ông nắm lấy bàn tay của Trần Vĩnh Quý, không thốt nên lời, nước mắt tuôn trào như suối. Trần Vĩnh Quý cũng khóc lớn đau đớn không ngừng theo. Mao Trạch Đông mời Trưởng y tá Ngô Húc Quân – người đã theo hầu bên cạnh ông lâu năm vì quá mệt mỏi mà phải nằm viện – đi xem phim, nhìn thấy quân Giải phóng vào thành, đau đớn khóc lớn không thành tiếng, đến mức khắp phòng tiếng khóc vang dội, bộ phim không thể chiếu tiếp...

Thủ tướng lúc tuổi già ngược lại chưa từng khóc một lần nào. Phát hiện ung thư, nằm viện, phẫu thuật, chiến hữu đồng chí đến thăm; nói chuyện quá khứ, nói chuyện hiện tại, nói chuyện tương lai; cho dù chủ đề là công việc hay là sinh hoạt, ông chưa từng rơi một giọt nước mắt nào.

Từ lúc Thủ tướng nằm viện cho đến khi qua đời, tôi vẫn luôn hầu hạ bên cạnh ông, cảnh tượng đó sẽ được giới thiệu chi tiết trong chương cuối cùng. Trong ba bốn năm cuối cùng ấy, tôi không thấy ông rơi một giọt nước mắt nào, kiên nghị, trầm tĩnh, điềm tĩnh, trang trọng hơn bất kỳ khoảng thời gian nào trong đời.

Sau khi bệnh nặng mà khó có thể xuống giường nổi, những người từ cấp Ủy viên Bộ Chính trị trở lên vào thời điểm đó đều từng đến thăm. Ba đồng chí Diệp Kiếm Anh, Lý Tiên Niệm, Kỷ Đăng Khuê đến thăm nhiều hơn một chút, Soái Diệp có khoảng thời gian gần như ngày nào cũng đến. Mỗi lần đến, Thủ tướng đều xốc lại chút tinh thần cuối cùng, nói nói cười cười, hơn nữa chỉ bàn công việc không bàn cơ thể, bầu không khí đó luôn mang lại cho người ta một cảm giác cơ thể rất tốt, sắp khỏi bệnh xuất viện đến nơi.

Hễ khách vừa đi, Thủ tướng liền ngã ngửa ra giường, đầu toát mồ hôi lạnh, không còn chút sức lực nào để cử động cơ thể hay nói một câu.

Tôi tận mắt nhìn thấy, Diệp Kiếm Anh và Lý Tiên Niệm mỗi lần bước ra khỏi phòng bệnh đều phải lau nước mắt. Họ không khóc trước mặt Thủ tướng, xốc lại tinh thần nói chuyện, còn có thể cười. Nhưng cứ ra khỏi cửa là khóc. Họ đều dùng dằng nén nỗi bi thương, an ủi đối phương, sợ ảnh hưởng đến cảm xúc của đối phương. Tình cảm chiến hữu lay động lòng người ấy đã khiến tôi phải trốn ra ngoài khóc lớn không biết bao nhiêu lần.

Tôi nhớ rất rõ, Lý Tiên Niệm có mấy lần rời khỏi phòng bệnh xong, vừa lau nước mắt vừa bước nhanh chân hơn, nước mắt chảy càng lúc càng gấp, bước chân đi càng lúc càng nhanh, dáng vẻ như sắp không nhịn nổi nữa, đi đến cuối hành lang, cuối cùng không nhịn được nữa, oà lên một tiếng, khóc lớn thiết tha.

Người nhìn thấy người nghe thấy không một ai là không khóc lớn không thành tiếng theo.

Đặc biệt là các đồng chí từng công tác bên cạnh Thủ tướng, trong lúc Thủ tướng hôn mê thì được phép đi vào lặng lẽ nhìn một cái. Sau khi bước ra ngoài, mấy người oà khóc lớn, ngã vật xuống đất. Người không tận thân trải qua thì rất khó mà hiểu được loại tình cảm đó, loại đau đớn đó.

Thế nhưng, Thủ tướng của chúng ta từ đầu đến cuối không rơi một giọt nước mắt nào, cho đến tận khi lặng lẽ không một tiếng động rời khỏi thế giới này...