Một tháng Năm thật tuyệt vời, tôi sang Hồng Kông để diễn thuyết. Thi nhân hay tin liền gọi tôi đến Đại học Trung Văn nơi anh giảng dạy để dùng cơm. Địa hình của Đại học Trung Văn là "dựa núi làm vua". Nếu đi bộ đương nhiên sẽ rất vất vả, nhưng nếu ngồi xe do người khác lái, lên lên xuống xuống leo trèo thoăn thoắt thì cũng khá thú vị, huống chi trong xe lại ngồi đầy những nhà văn "đặc sản" của chốn này.

"Thếngười Quảng Đông này, đôi khi lại có phong cách của thơ hiện đại đấy chứ," thi nhân nói.

Nghe người ta bàn về tiếng Quảng Đông, tôi không khỏi lập tức kính cẩn nghiêm mình, thứ này đối với tôi mà nói thì quá thâm sâu.

"Có một câu gọi là 'thủy tịnh hà phi'..." anh ấy nói tiếp.

"Ơ, sông thì sao mà bay được?" Dù sao thì tôi cũng là người viết tản văn, không hiểu nổi câu nói kỳ quái này.

"Không phải sông bay hay không, là thế này cơ," Lương Tích Hoa là người Quảng Đông chính hiệu, lập tức ra vẻ bậc bề trên, "Ví dụ như, hôm nay cậu đến Đại học Trung Văn, vốn dĩ hẹn hò sẽ có một phen náo nhiệt, nào ngờ bóng người cũng chẳng thấy lấy một, lúc này cậu có thể nói: 'Ơ, đúng là thủy tịnh hà phi rồi!'"

Tôi liền ghi nhớ thật kỹ thành ngữ này, thậm chí còn vì thế mà thấy đắc ý vài phần, rốt cuộc thì người ngoài gốc Quảng hiểu được câu này cũng không nhiều lắm. Cách đó hơn một năm, có một ngày vì làm một bài luận văn mà tôi lật xem vở tạp kịch Vọng Giang Đình của Quan Hán Khanh. Ngôn ngữ của tạp kịch đời Nguyên vốn dĩ sinh động cay cay chua chua, bản thân tôi lúc lật giở sách vào lúc nửa đêm đôi khi cũng không nhịn được mà phì cười thành tiếng, hôm đó đọc đến màn thứ hai, có một câu:

Ngươi chớ đợi đến khi ta ân đoạn nghĩa tuyệt, mày nam mặt bắc, đến lúc ấy thủy tịnh nga phi.

Tôi đang thầm khen hay, thì bỗng nhiên giật mình, ơ? Câu này quen quá, hóa ra câu nói của người Quảng nọ không phải là "thủy tịnh hà phi", mà là "thủy tịnh nga phi" (nước cạn ngỗng bay), chữ "nga" (ngỗng) biến thành chữ "hà" (sông), cứ thế mà truyền sai lệch mãi.

Tôi vừa vui mừng, dứt khoát làm tới cùng, muốn tìm xem trong các vở tạp kịch khác có lối dùng từ tương tự nào nữa không, lần tìm này quả nhiên đại thu hoạch, lại thu được bốn ví dụ chứng thực như sau:

Ta chỉ vì luống chịu ơn mưa móc, mà rời hội Thương Bồ, trận này đáng bằng mấy lần thủy tịnh nga phi ("Liễu Nghị truyền thư - Tiết tử")

Nào ngờ một bộ sênh ca ra khỏi Tùy, đáng bằng mấy lần thủy tận dã nga phi ("Sát cẩu khuyên phu nhị chi")

Ta chỉ bảo trời nam đất bắc, doanh gấm trận hoa, tựa đỏ nép xanh, ngày hôm nay thủy tịnh nga phi. ("Vân song mộng tứ chi")

Sợ không đến lúc dưa ngọt thành đôi, chẳng tránh khỏi thủy tịnh nga phi ("Ung Hi lạc phủ (thứ tư) Điểm giáng thần")

Thế này thì, hầu như có thể nói là chứng cứ rõ ràng rồi, ngôn ngữ của tạp kịch đời Nguyên lấy Đại Đô (nay là Bắc Kinh) làm chuẩn, ngôn ngữ này sau bảy tám trăm năm lại có thể thông nhau với người Quảng Đông, ngẫm lại cũng thật kỳ lạ.

Nhớ có lần thân phụ hỏi tôi:

"Ở quê Từ Châu của chúng ta dịp Tết có vài cuộc diễu hành khánh hỉ, trong đó có một tiết mục, người quê chúng ta gọi nó là 'Nguyệt bính hòa thượng độ liễu thúy' [1], ai cũng nói vậy, nhưng nói cái gì, con có đoán thế nào cũng không ra đâu."

"Con biết chứ," tôi cười lên, "Chuyện này không khó nổi con đâu, đó là 'Nguyệt Minh hòa thượng độ Liễu Thúy' bị đọc chệch âm đi đấy thôi."

Nghĩ không biết có bao nhiêu ngôn ngữ bao nhiêu câu chuyện lưu truyền ở miền Nam miền Bắc sông Dương Tử, cho dù có đọc chệch âm đi, thì trong cái sai sót ấy rốt cuộc vẫn không mất đi vẻ đẹp của nó. Có một lần nghe một vị đại sư Phật giáo nói, kinh Phật có rất nhiều chỗ dịch sai, nhưng từ những chỗ dịch sai ấy lại tự phát triển ra được một phen giáo nghĩa, thật là khiến người ta ngưỡng mộ.

Hóa ra chỉ cần con người tốt, tình cảm tốt, ắt sẽ có lời hay thốt ra: "Thủy tịnh nga phi" vốn dĩ đã vô cùng sinh động, "thủy tịnh hà phi" cũng mang một phong vị khác. "Nguyệt Minh hòa thượng" đi chăng nữa, khi đội ngũ diễu hành đến, ngài ấy cũng đều phải dẹp bỏ vẻ mặt đạo mạo nghiêm nghị của bậc cao tăng, biến thành một gương mặt gỗ biết cười đầy thân thiện, đi độ hóa một thiếu nữ chốn phàm trần.

Trung Quốc quá lớn, nhưng lớn mà đồng ngôn ngữ thì cũng đã đủ tốt rồi, cho dù truyền tai nhau có bị sai lệch, nhưng vẫn có chữ viết giấy trắng mực đen làm bằng chứng. So với Ấn Độ – nơi trăm người nói một kiểu cuối cùng không tránh khỏi việc phải dùng tiếng Anh để giao tiếp, thì thật là may mắn. Nghĩ đến đây bỗng nhiên lại thấy phấn chấn hẳn lên — mặc dù bình thường hễ nhắc đến đề tài lớn lao là Trung Quốc, thì hầu như lúc nào cũng muốn rưng rưng nước mắt.