Qua đi rồi

tuyết trắng

và màu xanh trở lại

trên đồng cỏ

trong tán lá.

Ân sủng của mùa xuân

đã về lại với ta.

Đó vòng quay thời gian,

cuốn theo

ánh sáng

nhắc nhở với ta:

cuộc sống là thoáng qua.

Gió ấm chỉ là khởi đầu của mưa lạnh. (IV, 7)

Thông thường, ta coi những sự vật đang tồn tại bây giờ, trong hiện tại, là “hiện thực”. Ta không nói vậy với những thứ đã từng tồn tại, hoặc sẽ tồn tại trong tương lai. Ta nói những sự vật trong quá khứ và tương lai là “đã” là hiện thực, hoặc “sẽ” là hiện thực, nhưng chúng ta không nói chúng là hiện thực.

Các nhà triết học dùng từ “duy hiện tại” để chỉ ý tưởng cho rằng chỉ có hiện tại là thực sự tồn tại, rằng quá khứ và tương lai vốn không tồn tại - và rằng hiện thực tiến hóa từ hiện tại này sang hiện tại khác nối tiếp nhau.

Cách nghĩ này sẽ không còn phù hợp nữa khi “hiện thực” không thể được định nghĩa một cách tổng thể, mà chỉ có thể định nghĩa ở lân cận của ta, trong một xấp xỉ nhất định. Nếu hiện tại ở một nơi xa xôi không được định nghĩa đối với ta, thì cái gì là “hiện thực” trong thế giới này?

Những giản đồ như ta đã thấy ở các chương trước vẽ toàn bộ sự tiến hóa của không thời gian trong một khung hình duy nhất: chúng không mô tả một thời gian duy nhất, mà mô tả tất cả thời gian cùng một lúc:

Chúng giống như một chuỗi các bức ảnh của một người đang chạy, hoặc một cuốn sách đang kể một câu chuyện phát triển qua nhiều năm. Chúng là sự phác thảo của một lịch sử khả dĩ về thế giới, chứ không phải một trạng thái nhất định tạm thời của nó.

Giản đồ thứ nhất minh họa chúng ta đã từng quan niệm cấu trúc thời gian của thế giới thế nào trước Einstein. Tập hợp các sự kiện hiện hữu ngay bay giờ, ở một thời điểm nhất định, được thể hiện với màu xám đậm:

Nhưng giản đồ thứ hai biểu diễn cấu trúc thời gian của thế giới này tốt hơn, và trong đó ta không có gì giống như là hiện tại. Hiện tại không tồn tại. Vậy cái gì là hiện thực?

Vật lý học thế kỷ 20 đã chỉ ra, theo cách mà tôi cho là hết sức rõ ràng, rằng thế giới của chúng ta không được mô tả bởi thuyết duy hiện tại, một hiện tại khách quan phổ biến không hề tồn tại. Giỏi nhất là ta có thể nói về hiện tại tương đối với một vật thể chuyển động. Nhưng những gì là hiện thực với tôi lại khác với những gì hiện thực với bạn, mặc cho chúng ta có cố gắng sử dụng từ “hiện thực” theo nghĩa khách quan nhất có thể. Do đó, thế giới này chẳng thể nào được mô tả như là một chuỗi dài các thực tại.

Ta còn lựa chọn nào khác?

Các nhà triết học dùng từ “thường kiến” để chỉ ý tưởng cho rằng dòng chảy biến dịch của thế giới chỉ là ảo giác: hiện tại, quá khứ, và tương lai đều hiện thực như nhau, đều đồng thời tồn tại. Thường kiến là ý tưởng cho rằng toàn bộ không thời gian, phác họa ở các giản đồ trên, cùng nhau tồn tại trong sự vĩnh cửu của nó không hề có sự đổi thay. Chẳng có gì trôi đi.

Những người bảo vệ triết lý này về hiện thực - tức thuyết thường kiến - thường trích dẫn một bức thư nổi tiếng của Einstein:

Những người tin tưởng vào vật lý học như chúng tôi đều biết rằng sự phân biệt giữa quá khứ, hiện tại và tương lai chỉ đơn thuần là một ảo giác cố hữu.

Ý tưởng này còn được gọi là thuyết “vũ trụ khối”: ý tưởng cho rằng ta cần phải nghĩ về lịch sử của vũ trụ như một khối đơn nhất, hiện hữu một cách bình đẳng, và rằng sự trôi đi của thời gian từ thời điểm này sang thời điểm tiếp theo chỉ là ảo giác.

Vậy phải chăng thuyết thường kiến, vũ trụ khối, là cách duy nhất còn lại để ta nhận thức về thế giới này? Chúng ta sẽ phải nghĩ về thế giới với quá khứ, hiện tại, và tương lai như một hiện thực duy nhất, đều cùng tồn tại theo cùng một cách? Rằng không có gì thay đổi, và rằng vạn vật là bất động? Rằng sự biến dịch chỉ là ảo giác?

Không, tôi thực sự không nghĩ như vậy.

Tuy ta không thể sắp xếp thế giới này thành một chuỗi đều đặn theo thời gian, điều đó cũng không có nghĩa là không có gì thay đổi. Nó chỉ có nghĩa là sự biến dịch không được sắp xếp theo một tiến trình trật tự: cấu trúc thời gian của thế giới phức tạp hơn một tiến trình tuyến tính của các khoảnh khắc. Điều này không có nghĩa là sự biến dịch không tồn tại hay chỉ là ảo giác.

Sự phân biệt giữa quá khứ, hiện tại, và tương lai không phải là một ảo giác. Nó là cấu trúc thời gian của thế giới. Nhưng cấu trúc thời gian của thế giới không phải là cấu trúc thời gian của phái duy hiện tại. Các mối quan hệ thời gian của thế giới phức tạp hơn những gì chúng ta vẫn nghĩ, nhưng không phải vì thế mà chúng không tồn tại. Mối quan hệ dòng giống không tạo ra một quan hệ toàn cục, nhưng điều đó không có nghĩa nó chỉ là ảo giác. Nếu chúng ta không cùng trong một dòng phả hệ, thì điều đó cũng không có nghĩa là giữa chúng ta không có quan hệ nào. Biến dịch, vạn sự đang xảy ra - chúng không phải là ảo giác. Điều mà ta phát hiện ra chỉ là chúng không tuân theo một trật tự toàn cục.

Ta hãy trở lại với câu hỏi mà ta đã bắt đầu mọi chuyện: Cái gì là “hiện thực”? Cái gì là “tồn tại”?

Và đây là câu trả lời: đó là một câu hỏi tệ, báo hiệu rằng câu trả lời sẽ là “mọi thứ”, hoặc “không gì cả”. Bởi vì tính từ “hiện thực” là mơ hồ; nó có muôn ngàn nghĩa. Động từ “tồn tại” còn đa nghĩa hơn. Với câu hỏi “Con rối mà mũi của nó dài ra mỗi lần nói dối có tồn tại không?” ta có thể trả lời rằng: “Hiển nhiên nó tồn tại! Nó chính à Pinocchio!”; hoặc: “Không, nó không hề tồn tại, nó chỉ là một phần của của trí tưởng tượng mơ mộng của Collodi”.

Cả hai câu trả lời đều đúng, bởi vì chúng sử dụng những nghĩa khác nhau của động từ “tồn tại”.

Có rất nhiều cách sử dụng khác nhau của động từ này, những cách khác nhau mà ta có thể nói một thứ gì đó tồn tại: một điều luật, một hòn đá, một quốc gia, một cuộc chiến tranh, một nhân vật trong một vở kịch, thượng đế của một tôn giáo (hay các vị thượng đế với tôn giáo đa thần) nào đó không phải của ta, vị Thượng đế của tôn giáo của ta, một tình yêu lớn, một con số... Mỗi thứ trên đây “tồn tại” và “hiện thực” theo một nghĩa hoàn toàn khác với nhau. Ta có thể tự hỏi theo nghĩa nào mà một cái gì đó được coi là tồn tại (Pinocchio tồn tại với tư cách là một nhân vật văn học nhưng chẳng phải là cách mà phòng đăng ký tạm trú tạm vắng chính phủ Ý quan tâm), hoặc một thứ gì đó tồn tại theo một nghĩa xác định nào đó (như ta có dùng điều luật cấm “nhập thành” trong cờ vua nếu ta đã di chuyển quân xe hay không?) Khi hỏi một cách vu vơ rằng “cái gì tồn tại” hay “cái gì là hiện thực” chỉ có nghĩa là ta đang hỏi rằng ta muốn dùng động từ đó hay tính từ đó theo nghĩa nào. Đó là một câu hỏi về ngữ nghĩa, chẳng dính dáng gì tới giới tự nhiên.

Giới tự nhiên, về phần nó, tự nó tồn tại - và ta dần khám phá nó. Nếu ngôn ngữ và trực giác của ta không tương thích với những điều ta khám phá ra, ồ, thật quá tệ: ta phải tìm cách làm cho chúng tương thích mà thôi.

Ngữ pháp của mọi ngôn ngữ hiện đại phân chia hành động thành thì “hiện tại”, “quá khứ”, và “tương lai”. Nó không hoàn toàn thích hợp để nói về cấu trúc thời gian thực tế của thế giới, vốn dĩ phức tạp hơn nhiều. Ngữ pháp phát triển từ kinh nghiệm hạn hẹp của ta, trước khi ta nhận thức được sự hạn chế của nó trong quá trình ta cố gắng nắm bắt cái cấu trúc phong phú của thế giới này.

Ta đã bối rối khi cố gắng hiểu ý nghĩa của cái phát hiện rằng không có thực tại phố biến nào, nhưng điều đó chỉ đơn giản là do ngôn ngữ của ta vốn được hình thành xung quanh sự phân biệt tuyệt đối - “quá khứ/ hiện tại/ tương lai” - điều chỉ tạm đúng trong lân cận của ta. Cấu trúc của thực tại không phải là cái mà ngôn ngữ của ta vốn đã bao hàm. Ta nói một sự kiện “đang”, hoặc “đã”, hoặc “sẽ” xảy ra. Ta không có thứ ngôn từ thích hợp để nói rằng một sự kiện “đã” xảy ra tương đối đối với ta, nhưng “đang” xảy ra với ai đó.

Ta không thể tự cho phép mình lẫn lộn do sự khiếm khuyết của ngôn từ. Đây là một đoạn cổ văn chỉ đến hình dạng khối cầu của Trái đất:

Đối với những người đứng ở dưới, những thứ ở trên là ở dưới, trong khi những thứ ở dưới là ở trên... và điều đó đúng cho khắp mọi nơi trên Trái đất.

Khi mới đọc lần đầu, đoạn văn này thật là một mớ lộn xộn mâu thuẫn. Làm thế nào mà “những thứ ở trên là ở dưới, trong khi những thứ ở dưới là ở trên”? Thật nhảm nhí. Thật chẳng khác nào câu sấm “đẹp đẽ là xấu xa và xấu xa là đẹp đẽ” của ba mụ phù thủy trong Macbeth[1]. Nhưng nếu ta đọc lại nó và giữ trong đầu hình dạng của Trái đất, đoạn văn sẽ trở nên rõ ràng: tác giả của nó muốn nói rằng đối với những người sống ở đối cực bên kia Trái đất đối với ta (tức là Australia), thì hướng “lên trên” sẽ là hướng “xuống dưới” đối với ta ở châu Âu. Ông đang nói rằng, cái hướng “phía trên” thay đổi từ vị trí này sang vị trí khác trên Trái đất. Ông ngụ ý là những thứ ở phía trên đối với Sydney thì là phía dưới đối với chúng ta. Tác giả viết đoạn cổ văn này cách chúng ta hai ngàn năm, đã phải chật vật để thích ứng ngôn ngữ và trực giác của mình với phát kiến mới: phát kiến rằng Trái đất hình cầu, và rằng “trên” và “dưới” có ý nghĩa thay đổi từ nơi này sang nơi khác. Những từ ngữ đó không có một nghĩa duy nhất và phổ biến như người ta hằng nghĩ.

Ta đang ở trong cùng một hoàn cảnh. Ta đang chật vật để thích ứng ngôn ngữ và trực giác của ta với cái phát kiến mới mẻ: phát kiến rằng “quá khứ” và “tương lai” không có một ý nghĩa phổ biến. Thay vào đó, chúng có một ý nghĩa biến đổi từ nơi này sang nơi khác. Tất cả chỉ có thế mà thôi.

Thế giới có sự biến dịch, có cấu trúc quan hệ thời gian giữa các sự kiện, vốn chẳng hề là ảo giác. Nó chỉ không xảy ra ở mức độ toàn cục. Nó cục bộ, nó phức tạp, và nó không tuân theo những thuật ngữ dùng để mô tả những tính chất thứ tự toàn cục mà ta quen thuộc.

Thế những gì Einstein đã nói thì sao, “sự phân biệt giữa quá khứ, hiện tại và tương lai chỉ đơn thuần là một ảo giác cố hữu”? Chẳng phải Einstein đang nói ngược lại với ta?

Thậm chí có đúng như vậy đi nữa, tôi chẳng chắc là ta nên coi những gì Einstein đã viết là những lời thánh truyền. Einstein thay đổi quan điểm nhiều lần về những vấn đề cơ bản, và hoàn toàn có thể tìm thấy rất nhiều lời phát biểu của ông vốn sai lầm và mâu thuẫn với nhau. Nhưng trong trường hợp này, vấn đề có lẽ đơn giản hơn nhiều. Hoặc là sâu sắc hơn.

Einstein viết những lời đó khi người bạn của ông Michele Besso qua đời. Michele là người bạn thân thiết nhất, đã sát cánh bên ông trong suy nghĩ, trong tranh luận, từ những ngày ông còn ở Đại học Zurich. Bức thư Einstein đã viết những lời đó chẳng phải dành cho những nhà vật lý, hay những nhà triết học. Nó dành cho gia đình của Michelle, cụ thể là em gái của ông. Trước đó là những dòng này:

Giờ đây anh [Michele] đã rời bỏ cái thế giới kỳ quặc này trước tôi một bước. Điều đó chẳng có nghĩa gì...

Nó chẳng phải là một lá thư viết để thuyết giảng về cấu trúc của thế giới, nó là một lá thư an ủi một người em gái đang đau buồn. Một lá thư tinh tế, thể hiện sự kết nối tinh thần giữa Michele và Albert. Một lá thư mà trong đó Einstein cũng đang phải đối diện với sự đau đớn khi mất đi người bạn thân thiết cả cuộc đời; và trong đó, rõ ràng là ông cũng đang nghĩ về cái chết của mình. Một lá thư đầy cảm xúc, cái ảo giác và nỗi đau mà ông thể hiện chẳng ám chỉ gì đến thời gian hiểu theo cách các nhà vật lý. Nó là một lời nói về những điều sâu sắc hơn là bản chất vật lý của thời gian.

Einstein qua đời ngày 18 tháng Tư năm 1955, một tháng ba ngày sau người bạn của mình.

❀ ❀ ❀

[1] Vở bi kịch ngắn nhất của William Shakespeare. (BT)