Ta hãy bắt đầu với một thực tế đơn giản: thời gian trên đỉnh núi trôi nhanh hơn so với thời gian ở mực nước biển.

Sự khác biệt là nhỏ, nhưng có thể đo được với những chiếc đồng hồ chính xác mà ngày nay ta mua được trên internet với vài ngàn đô-la. Qua thực hành, ai cũng sẽ có thể chứng kiến sự chậm lại của thời gian. Với đồng hồ của các phòng thí nghiệm chuyên môn, sự chậm lại của thời gian có thể đo được giữa những độ cao cách nhau vài centimet: một chiếc đồng hồ đặt trên sàn nhà sẽ chạy chậm hơn một chút so với chiếc khác đặt trên mặt bàn.

Không phải chỉ có đồng hồ là chạy chậm lại: xuống thấp hơn, mọi quá trình đều chậm lại. Hai người bạn chia tay, một người sống ở vùng đồng bằng và người kia đi lên núi. Họ gặp lại nhau sau nhiều năm: người sống ở vùng thấp hơn đã sống một khoảng thời gian ít hơn, già ít hơn, quả lắc đồng hồ của anh ta đã lắc ít hơn. Anh ta có ít thời gian hơn để làm việc, cây cối của anh ta lớn chậm hơn, ý nghĩ của anh ta có ít thời gian hơn để bộc lộ. Xuống thấp hơn, ta có ít thời gian hơn so với ở trên cao.

Phải chăng điều này là đáng ngạc nhiên? Có lẽ vậy. Nhưng đó là cách thức mà thế giới này vận hành. Thời gian trôi chậm hơn ở nơi này, và nhanh hơn ở nơi khác.

Có lẽ điều đáng ngạc nhiên hơn là ai đó đã hiểu được sự chậm lại này của thời gian một thế kỷ trước khi ta có những đồng hồ đủ chính xác để đo được nó. Tên người đó, tất nhiên, là Albert Einstein.

Khả năng hiểu được điều gì đó trước khi nó được quan sát trong thực tế là tâm điểm của tư duy khoa học.

Từ thời cổ đại, Anaximander[1] đã hiểu được rằng bầu trời tiếp nối xuống dưới chân ta, rất lâu trước khi tàu thuyền có thể đi lại vòng quanh Trái đất. Mở đầu kỷ nguyên hiện đại, Copernicus đã hiểu rằng Trái đất có chuyển động quay, từ lâu trước khi các nhà du hành vũ trụ thấy được điều đó từ Mặt trăng. Cũng với cách tương tự, Einstein đã hiểu được thời gian không trôi đều đặn ở mọi nơi trước khi xuất hiện các đồng hồ đủ chính xác để đo đạc được sự khác biệt này.

Qua những bước tiến như vậy, ta học được rằng những thứ tưởng như hiển nhiên đối với ta thực ra không là gì hơn những định kiến. Có vẻ như hiên nhiên là bầu trời ở trên chúng ta chứ không phải ở dưới; nếu không, hẳn Trái đất đã rơi xuống. Có vẻ như hiển nhiên là Trái đất không chuyển động; nếu không mọi thứ hẳn sẽ đổ vỡ. Cũng hiển nhiên như vậy, thời gian có vẻ trôi như nhau ở khắp mọi nơi... Trẻ em lớn lên và phát hiện ra rằng thế giới này không giống như thế giới của chúng giữa bốn bức tường nhà. Nhân loại cũng lớn lên theo cách hệt như vậy.

Einstein đã tự hỏi bản thân một câu hỏi hẳn cũng đã làm rất nhiều người trong chúng ta bối rối khi học về lực hấp dẫn: làm thế nào Mặt trời và Trái đất “hút” nhau mà không đụng chạm đến nhau, cũng không sử dụng bất kỳ phương tiện trung gian nào.

Ông đi tìm một lời giải thích có vẻ hợp lý và đã tìm thấy câu trả lời bằng cách tưởng tượng rằng Mặt trời và Trái đất thực ra không trực tiếp hút nhau, mà mỗi thiên thể từng bước tác động lên cái nằm giữa chúng. Và bởi vì cái nằm giữa chúng chỉ là không thời gian, ông đã tưởng tượng rằng Mặt trời và Trái đất đã làm biến đổi thời gian và không gian xung quanh chúng, cũng giống như một vật thể nằm trong nước làm biến đối phần nước quanh chúng. Sự biến đổi này của cấu trúc thời gian ảnh hưởng đến sự chuyển động của vật thể, khiến chúng “rơi” về phía nhau.

“Sự biến đổi của cấu trúc thời gian” này là gì? Đó chính là sự chậm lại của đồng hồ mô tả ở trên: một vật nặng làm chậm lại thời gian ở quanh nó. Trái đất là một vật nặng lớn, và nó làm chậm lại thời gian ở vùng quanh nó. Thời gian chậm lại nhiều hơn ở đồng bằng, ít hơn ở vùng núi, bởi vì đồng bằng gần với Trái đất hơn. Đó là lý do tại sao anh bạn ở lại đồng bằng già đi chậm hơn so với anh bạn đi lên núi.

Nếu các vật bị thả đều rơi, thì đó chính là do sự chậm lại này của thời gian. Khi thời gian trôi đồng đều khắp nơi như ở trong khoảng không vũ trụ, các vật thể sẽ không rơi. Chúng trôi nổi trong không gian. Ở đây, trên mặt hành tinh của chúng ta, ngược lại, chuyển động của các vật thể có khuynh hướng hướng về phía thời gian trôi chậm hơn, giống như khi ta chạy từ bờ cát xuống biển cả và sức cản của nước lên chân khiến ta ngã chúi đầu vào những làn sóng. Các vật thể rơi xuống là bởi vì, dưới kia, thời gian bị Trái đất làm chậm lại.

Thê nên, mặc dù chúng ta không dễ dàng quan sát được nó, sự trôi chậm lại của thời gian dẫu sao đi nữa cũng có một hệ quả cốt yếu: các vật thể rơi xuống là vì nó, và chính nó cho phép ta giữ đôi chân của mình vững vàng trên mặt đất. Nếu đôi chân của ta bám chắc được vào mặt đường, thì đó là vì toàn bộ cơ thể ta có khuynh hướng tự nhiên đi xuống nơi mà thời gian trôi chậm - và thời gian dưới chân trôi chậm hơn ở đầu của ta.

Phải chăng điều này là kỳ dị? Nó cũng giống như khi đang ngắm cảnh Mặt trời huy hoàng đi xuống trong chiều tà và biến mất dần đi sau những đám mây xa, ta bất chợt nhớ ra rằng thực ra Mặt trời không chuyển động, mà chính là Trái đất đang quay. Chúng ta đang nhìn với tuệ nhãn của tri thức để thấy toàn bộ hành tinh - mang theo bản thân chúng ta trên đó - đang quay ngược lại, đi xa dần với hướng Mặt trời. Ta đang nhìn với cặp mắt “điên” như thằng khờ trên đỉnh dốc của Paul McCartney[2]: cái nhìn cuồng dị đôi khi vượt xa hơn tầm nhìn lờ mờ thông thường của ta.

❀ ❀ ❀

[1] Anaximander (khoảng 610 - 546 TCN): nhà triết học Hy Lạp cổ đại thời tiền Socrates. (ND)

[2] Paul McCartney (sinh năm 1942): nhạc sĩ, ca sĩ người Anh, cựu thành viên nhóm The Beatles. Paul McCartney viết bài The fool on the hill (Thằng khờ trên đỉnh dốc) năm 1967, trong đó có đoạn: “The fool on the hill/Sees the sun going down/And the eyes in his head/See the world spinning round...” (ND)