Đồng hồ có thể chạy nhanh chậm khác nhau khi ở trên những đỉnh núi và khi ở dưới đồng bằng, nhưng suy cho cùng đây có phải là điều quan trọng nhất đối với chúng ta? Nước ở gần bờ sông chảy chậm hơn nước ở giữa dòng - nhưng nước vẫn chảy... Chẳng phải thời gian vẫn là cái gì đó luôn chảy trôi - từ quá khứ tới tương lai? Hãy gác lại một bên việc đo đạc chính xác thời gian trôi nhanh chậm bao nhiêu mà ta đã trăn trở ở chương trước: số đo của thời gian. Có một yếu tố khác, một khía cạnh cốt yếu hơn của thời gian: thời gian trôi, thời gian chảy, dòng chảy vĩnh cửu của những dòng đầu tiên trong Duino Elegies (Khúc bi thương Duino) của Rilke:[1]

Khắp trên hai cõi

ầm ầm gầm thét

dòng chảy vĩnh hằng

cuốn trôi tuổi tác.

Quá khứ và tương lai là khác biệt. Nguyên nhân có trước hệ quả. Đau đớn đến sau thương tích. Tấm gương vỡ tan thành ngàn mảnh, nhưng các mảnh vỡ chẳng thể tự ráp lại thành một tấm gương. Chúng ta không thay đổi được quá khứ; ta có thể tiếc nuối, ăn năn, hoài niệm. Trái lại, tương lai thì bất định, đầy khao khát, âu lo, mênh mông, và có thể cũng là số mệnh. Ta có thể sống mà hướng đến nó, tạo nên nó, bởi vì tương lai chưa tồn tại. Mọi điều hãy còn có thể... Thời gian không phải là một đường thẳng với hai chiều giống nhau: thời gian là một mũi tên với hai thái cực.

Và đây chính là điều làm hầu hết chúng ta bận tâm hơn so với việc thời gian trôi nhanh hay chậm. Đây là vấn đề căn bản của thời gian. Bí mật của thời gian nằm ở sự trôi trượt đi của nó mà ta cảm nhận được trong huyết quản, trong tâm can, trong bí ẩn của tâm trí và sự muộn phiền về tương lai. Đó là điều ta nghĩ đến khi nghĩ về thời gian. Sự trôi đi này chính xác là gì vậy? Nó ẩn giấu ở đâu trong những quy luật cơ bản của thế giới này? Cái gì phân biệt quá khứ, cái đã qua, và tương lai, cái hãy còn chưa đến, trong cái cơ chế vận hành của thế giới này? Tại sao, đối với chúng ta, quá khứ lại khác với tương lai đến thế?

Vật lý thế kỷ 19 và 20 bận rộn với những câu hỏi này và đụng vào một sự đảo lộn bất ngờ - đảo lộn hơn nhiều so với cái thực tế bên lề là thời gian trôi đi với tốc độ khác nhau ở những nơi khác nhau. Hóa ra trong những quy luật cơ bản mô tả sự vận hành của thế giới này, giữa quá khứ và tương lai, giữa nguyên nhân và hệ quả, giữa ký ức và hy vọng, giữa tiếc nuối và toan tính... hoàn toàn không có gì khác biệt.

❀ ❀ ❀

[1] Rainer Maria Rilke (1875 - 1926): nhà thơ, tiểu thuyết gia gốc Áo- Hung, một trong những thi sĩ trữ tình trứ danh của văn chương Đức. Ông viết Khúc bi thương Duino năm 1912 nhân dịp làm khách của công chúa Marie von Thurn und Taxis tại lâu đài Duino, gần thành phố Trieste trên bờ Địa Trung Hải. (ND)