Bài thơ
Câu chuyện về Rob Roy vốn đã được nhiều người tường tỏ; mộ chàng nằm gần đầu hồ Loch Ketterine, trong một nghĩa địa nhỏ hẹp trông như bãi quây gia súc, hoang phế và quạnh quẽ như bao chốn yên nghỉ mà lữ khách thường bắt gặp nơi vùng Cao nguyên xứ Scotland. — W. W. 1807.
[Về sau tôi mới hay rằng mình đã nhầm lẫn về nơi chôn cất Rob Roy. Dẫu vậy, tôi xin được biện bạch rằng bản thân đã dựa vào một nguồn tin tưởng chừng rất đáng cậy: một quý bà có học vấn sống ngay đầu hồ, cách nơi được cho là an táng di hài của bậc danh nhân lừng lẫy khắp vùng chưa đầy một dặm. — I. F.]
Trong bản sao bài thơ "Mộ Rob Roy" được chép lại trong cuốn 'Hồi ức' về chuyến du hành Scotland năm 1803 của Dorothy Wordsworth, có vài dị bản quan trọng trong văn bản mà không ấn bản in nào của bài thơ có được. Những chỗ này được đánh dấu bằng các chữ viết tắt D. W. (để phân biệt với các dị bản khác). — Bt.
Một trong những bài thuộc chùm "Thơ cảm xúc và suy tưởng" năm 1815 và 1820. — Bt.
văn bản
dị bản
chú thích
số dòng
Lừng danh Robin Hood thủa trước,
Khúc ca xưa nước Anh reo vang!
Scotland cũng chẳng hề nhường bước,
Có tay trộm can trường vô lượng;
Một Rob Roy bất khuất hiên ngang!
Hãy dọn cỏ trên nấm mồ người khuất,
Cất đôi câu trầm bổng giữa trần ai,
Tưởng nhớ người anh hùng thuở lưu đày!
Trời phú cho Rob Roy gan góc sắt son
Đôi cánh tay vạm vỡ dài phi thường:
Chẳng cầu mong chi hơn ngoài diệt thù,
Và giữ cho bè bạn khỏi đau thương.
Song Rob Roy vừa trí lại vừa dũng;
Thứ lỗi cho nếu lời lẽ quá phô trương;—
Nhà thơ xứng danh cùng Rob Roy
Ắt khinh ghét khúc ca hèn yếu bình thường.
Hãy khen chàng vừa trí lại vừa dũng;
Mưu trí trong lòng, bạo liệt giữa hành vi:
Bởi ngay trong lẽ cốt lõi của vạn vật
Chàng tìm ra đạo lý dẫn lối đi.
Chàng Rob hào hiệp bảo: "Cần chi sách vở?
Đốt hết đi những luật lệ chất đầy kho:
Chúng chỉ khiến đồng loại ta thù ghét;
Tệ hơn là giằng xé chính tâm hồn.
"Ta ôm dục vọng—liền lập ra luật lệ,
Quá sai lầm để dẫn lối hay răn đe!
Rồi vì chính luật kia ta xâu xé
Trong nỗi đắng cay của cõi lòng này.
"Mờ mắt hoang mang, ta liền đánh mất
Lẽ phân minh vốn giản dị rạch ròi:
Những điều ấy tạc sâu vào lòng dạ:
Chỉ lối cho ta biết việc phải làm.
"Hãy ngắm loài muông thú chốn sông đồng,
Cùng muôn cánh chim nương gió vút cao!
Với chúng chẳng mối hận nào dai dẳng;
Sống thanh bình, dạ nhẹ nhõm biết bao.
"Vì cớ chi?—bởi lệ xưa tốt đẹp
Đã đủ đầy, một phép tắc thẳng ngay,
Rằng kẻ có quyền năng thì cứ đoạt,
Kẻ giữ được gì thì giữ chặt trong tay.
"Một bài học thấm nhanh như chớp mắt,
Một dấu hiệu hiển hiện trước muôn loài!
Nên nơi đây chẳng điều gì xúi giục
Kẻ mạnh bạo tàn độc hại muôn nơi.
"Mọi tính khí ngông cuồng đều kìm nén;
Kẻ mơ tưởng hão huyền ắt phục tùng;
Trong khi theo mức quyền năng hạn định
Mỗi loài tự uốn nắn ước vọng chung.
"Muôn giống loài hưng thịnh hay lụi tàn
Nhờ sức mạnh oai phong hoặc trí tài:
Ấy mệnh trời định sẵn ai thống lĩnh,
Và kẻ nào phải cúi rạp quy phục ai.
"Vậy khi lẽ phải đã rành rành soi tỏ,
Đời dài mấy cũng chỉ tựa bóng ngày qua;
Để đạt mục tiêu, giữ tròn quyền lợi,
Đường ngắn nhất ta cứ thẳng bước xông pha."
Và thế là giữa non ngàn chàng sống,
Qua nắng hè rực lửa đến tuyết đông:
Trên trời cao Chim Ưng làm chúa tể,
Dưới đất bằng Rob trị cõi non sông.
Đã là thế—hoặc chí ít đã nên là thế
Nếu số phận chẳng ngang trái dở dang;
Bởi khi ấy chính quyền đang quá mạnh—
Chàng sinh ra chậm mất một thời đại;
Hay ta nên bảo chàng đến quá sớm chăng?
Bởi giá như bậc trượng phu sống hôm nay,
Chàng sẽ vẫy vùng rạng rỡ kiêu hùng biết mấy,
Muôn cành đâm chồi rợp bóng tháng ngày!
Thì tô thuế, quản gia, cùng quyền săn bắn,
Quan hạt, điền chủ với đất đai bạt ngàn,
Đều hóa ra những trò vặt vãnh tầm thường,
Chẳng đáng để bận tâm dù một thoáng.
Rob Roy sẽ chẳng bao giờ nấn ná chốn này,
Giam mình nơi dăm ba thung lũng quạnh hiu;
Mà nghĩ xem trần gian thênh thang xiết bao,
Và thời thế hợp lòng chàng biết mấy!
Và chàng sẽ bảo cùng Thanh Gươm báu:
"Hãy thay ta thi hành ý chí tối cao
Khắp các cõi suốt nửa vòng bờ cõi!
Hãy phán xét mọi lẽ luật cùng sự đời!
"'Phận sự này ta phải gánh trên vai,
Thật xứng hợp để thế nhân thấu tỏ
Rằng lòng ta chăm sóc đến muôn loài
Tựa người cha, chẳng một ai sánh nổi.
"'Mọi thứ cũ kỹ thảy đều quá cỗi cằn,
Những điều tốt đẹp cũng chẳng đủ tinh khôi:—
Ta sẽ cho thấy ta đủ sức dựng xây
Một thế giới bằng chất liệu mới tinh khôi.
"'Ta cũng sẽ lập nên những vì vua chúa
Đợi lệnh sinh tử từ chính tay ta:
Các vương quốc sẽ đổi dời như mây nổi,
Chỉ thuận theo từng hơi thở của ta.'"
Và giá như lời kia thành sự thật,
Như lẽ ra có thể, hỡi niềm hân hoan!
Nước Pháp sẽ có niềm Tự hào đương thời của họ,
Còn chúng ta có chàng Rob Roy của riêng mình!
Ôi! chớ nói vậy; đừng đem ra so sánh;
Ta chẳng muốn phụ lòng chàng, hỡi dũng sĩ anh hùng!
Chẳng muốn phụ chàng ở bất cứ nơi đâu; huống chi
Đang đứng lặng bên nấm mồ chàng yên nghỉ.
Bởi dẫu chàng ôm vài suy tư hoang dại
Vị Tù trưởng ngang tàng của Bộ tộc hoang sơ!
Vẫn có điều để tự hào kiêu hãnh: chàng đã yêu
Sự tự do thiêng liêng của con người.
Và giá như số phận để chàng cùng sống
Với chúng ta, những kẻ đón ánh mặt trời nay,
Ắt chàng đã dấn thân đầy khí phách,
Mà chiến đấu cho Lẽ Phải thẳng ngay.
Bởi chàng mãi là chỗ dựa của người cơ hàn,
Là trái tim, là cánh tay của kẻ bần cùng;
Và bao kiếp lầm than thiếu đi sức mạnh,
Đều có chàng nâng đỡ chở che chung.
Hãy chứng giám cho bao tiếng thở dài trầm lắng
Của bác mục đồng lặng lẽ bước bâng khuâng
Một mình trên những đỉnh cao Loch Veol,
Và dọc sườn đồi xanh ngát của Loch Lomond!
Và xa gần, khắp thung sâu đồi vắng,
Bao gương mặt cùng minh chứng một lời;
Trái tim kiêu hãnh rực sáng nơi ánh mắt,
Mỗi khi vang lên tên tuổi Rob Roy.
Ghi chú
Mục lục 1803
Mục lục chính
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
A
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
100
105
110
115
120
Dị bản 1:
1807
And Scotland boasts of one as good,
She has her own Rob Roy.
1803. D.W.
quay lại
Dị bản 2:
1807
... Outlaw ...
1803. D.W.
quay lại
Dị bản 3:
1807
... daring ...
1803. D.W.
quay lại
Dị bản 4:
Khổ 3 và 4 được D. W. gộp lại như sau, và cũng xuất hiện trong một bản in (chưa xuất bản), được đính kèm trong một bản sao ấn bản năm 1807.
1807
Yet Robin was as wise as brave,
As wise in thought as bold in deed,
For in the principles of things
He sought his moral creed.
quay lại
Dị bản 5:
1827
... which ...
1807
quay lại
Dị bản 6:
1807
... tyrannous ...
1803. D. W.
quay lại
Dị bản 7:
1807
And freakishness ...
1803. D. W.
quay lại
Dị bản 8:
1807
... their ...
Bản thảo.
quay lại
Dị bản 9:
1807
All fashion their desires.
1803. D. W.
quay lại
Dị bản 10:
1815
"Since then," said Robin, "right is plain,
1807
quay lại
Dị bản 11:
1827
Through summer's heat and winter's snow:
1807
quay lại
Dị bản 12:
1807
The Rents and Land-marks, Rights of Chase,
Sheriffs and Factors, Lairds and Thanes,
1803. D. W.
Sheriffs and Factors, rights of chase,
Their Lairds, and their domains,
Bản thảo.
quay lại
Dị bản 13:
1827
... our brave ...
1807
quay lại
Dị bản 14:
1815
For Robin was ...
1807
quay lại
Dị bản 15:
1815
Had Robin's to command.
1807
quay lại
Dị bản 16:
1827
Kindling with instantaneous joy
1803. D.W.
And kindle, like a fire new stirr'd,
1807
quay lại
Chú thích A:
Dân chúng vùng quanh hồ Loch Ketterine, để chứng minh độ dài phi thường của cánh tay vị Anh hùng của họ, thường kể rằng "chàng có thể thắt dải tất kẻ sọc dưới đầu gối khi đang đứng thẳng người." Theo lời họ kể, chàng là một kiếm khách phi phàm; dẫu bao phen tìm dịp trổ tài đọ sức, chàng chưa từng bại trận trừ một lần duy nhất, mà đó là khi chàng đã về già. — W. W. 1807.
quay lại dấu chú thích
Ghi chú:
Trong tập "Hồi ức về chuyến du hành xứ Scotland" của Dorothy Wordsworth có đoạn viết như sau:
"Ngày 27 tháng 8 năm 1803.—Chúng tôi nhắc đến Rob Roy, và mắt ai nấy đều sáng rực lên; ngay cả bà chủ nhà vốn rất rụt rè và kiệm lời cũng phải thốt lên: 'Rob Roy là một người tốt! Ông ấy mới mất chừng tám mươi năm thôi, từng sống ở trang trại bên cạnh thuộc về ông, và nắm xương tàn của ông được chôn cất nơi đó.' Ông là một tay kiếm cự phách. Nhờ có cánh tay dài hơn hẳn người thường nên ông điều khiển đường kiếm điêu luyện hơn nhiều. Để chứng minh cho độ dài cánh tay ông, họ kể rằng ông có thể thắt dải tất len kẻ ô dưới đầu gối mà chẳng cần cúi mình, rồi kể thêm cả chục câu chuyện về những trận đấu tay đôi mà ông từng kinh qua, tất cả đều trong tâm thế hào sảng, vui vẻ, cốt chỉ để thử sức anh hùng. Tôi dám chắc họ có cả kho chuyện kiểu này, kể suốt những đêm dài cả tuần lễ tháng Mười Hai cũng không sao hết được; Rob Roy ở chốn này cũng lừng danh chẳng kém gì Robin Hood nơi rừng thẳm Sherwood; ông cũng cướp của người giàu chia cho kẻ nghèo và bênh vực họ khỏi ách áp bức. Họ còn kể chuyện ông giam viên quản lý của Công tước Montrose trên một hòn đảo ở hồ Loch Ketterine, sau khi đã đoạt lấy tiền của hắn—chính là tiền tô của Công tước—giữa thanh thiên bạch nhật lúc họ đang ngồi bên bàn ăn. Ông là kẻ thù đáng gờm của ngài Công tước, nhưng phận điền chủ nhỏ đối chọi thế gia vọng tộc, cuối cùng đành chịu lép vế và buộc phải từ bỏ toàn bộ đất đai trên những triền đồi quanh hồ Loch Lomond, gồm cả các hang động mà chúng tôi đã ghé thăm, chỉ vì số tiền đã lấy của Công tước mà không còn khả năng bồi hoàn."
Ngày 12 tháng 9:
"Xuống tới thung lũng Glengyle phía trên hồ Loch Ketterine, đi qua khu đất của ông Macfarlane, tức là ngang qua toàn bộ thung lũng, nơi giờ đây chẳng còn ngôi nhà nào ngoài nhà của ông. Chúng tôi dừng chân trước cửa hỏi thăm gia đình, dẫu chẳng mấy hy vọng gặp họ ở nhà, bởi trước đó đã thấy một tốp đông người đang gặt cỏ khô ngoài đồng mà chúng tôi đoán là toàn bộ gia nhân nhà ông, và quả đúng như vậy, ngoại trừ một cô người hầu đứng ra trả lời chúng tôi. Chúng tôi đã bảo người lái đò đi trước từ đầu thung lũng để chèo thuyền vòng từ bến cũ sang bờ bên kia hồ. Đi ngang qua chính ngôi nhà trang trại mà chúng tôi có bao lý do để ghi nhớ sâu sắc, rồi bước lên nghĩa địa nằm lặng lẽ êm đềm bên mé nước. Bác lái đò từng kể rằng mộ Rob Roy nằm ở đó, nên chúng tôi không thể lướt qua mà chẳng ghé thăm chốn này. Có vài bia mộ, nhưng chữ khắc hoặc đã mòn vẹt hoặc chúng tôi không thể nào đọc nổi, còn cả khu đất thì bị tầm ma cùng gai góc bủa vây um tùm. Chắc bạn vẫn còn nhớ lời miêu tả mà tôi từng kể về nơi ấy. Đến đây tôi chẳng còn gì để thêm thắt, ngoại trừ bài thơ dưới đây mà chốn ấy đã gợi cảm hứng cho William sáng tác."
Rob Roy được an táng tại Kirkton xứ Balquhidder, gần lối thoát nước của hồ Loch Voil thuộc hạt Perthshire. Có ba phiến đá chạm khắc trong khu mộ thô sơ của dòng họ Macgregor nằm ở phía đông ngôi nhà thờ cổ. Phiến đá có hình thanh kiếm claymore dài đánh dấu nơi yên nghỉ của vợ Rob Roy; phiến đá đối diện phía bên kia là mộ người con trai cả; còn phiến đá chính giữa được chạm khắc công phu hơn chính là nơi an nghỉ của bản thân người anh hùng. — Bt.
Mục lục 1803
Mục lục chính
