HOÁN VỊ MỐI ĐE DỌA

Trong cuộc sống, chắc chắn bạn sẽ thấy rằng mình đang đối đầu với những người hung hăng hiếu chiến hơn mình – những người xảo quyệt, tàn nhẫn, quyết lòng đạt được điều mà họ muốn. Đối đầu trực tiếp với họ nói chung là điều ngu xuẩn; đấu đá là sở trường của họ, và họ thực hiện điều đó bất cần liêm sỉ. Hẳn nhiên bạn sẽ bị đánh bại. Cố gạt họ ra bằng cách trao cho họ một phần điều mà họ đang theo đuổi, hay nói cách khác, làm họ vui lòng hay dỗ ngọt họ, là một thành tố của tai ương: bạn chỉ bộc lộ nhược điểm mình, mời gọi thêm những sự đe dọa hay tấn công. Việc hoàn toàn nhượng bộ, đầu hàng khi chưa chiến đấu, tặng cho họ một chiến thắng dễ dàng mà họ ước ao sẽ khiến cho bạn bực mình và khó chịu. Nó cũng có thể trở thành một thói quen xấu, con đường dẫn tới sự cưỡng kháng yếu hơn khi xử trí những tình thế khó khăn. Thay vì thế, hãy cố gắng tránh than van về sự bất công của nó, xem xét một khả năng lựa chọn đã được các nhà chỉ huy quân sự và các chiến lược gia phát triển qua nhiều thế kỷ để đối phó với những người láng giềng thô bạo và hám lợi: hoán vị mối đe dọa. Nghệ thuật ngăn chặn này dựa vào ba thực tế cơ bản về chiến tranh và bản chất con người: Thứ nhất, mọi người có khả năng sẽ tấn công bạn nếu họ thấy bạn nhu nhược hay dễ xâm hại. Thứ hai, họ không thể biết chắc rằng bạn yếu hay không; họ dựa vào những dấu hiệu mà bạn bộc lộc, thông qua những hành vi trong hiện tại lẫn quá khứ. Thứ ba, họ theo đuổi những thắng lợi dễ dàng, nhanh chóng và không đổ máu. Đó là lý do vì sao họ săn lùng kẻ yếu đuối và dễ xâm hại.

      Có vẻ không thể đoán trước và phi lý. Trong trường hợp này bạn làm một điều gì đó liều mạng, như thể bạn không có gì để mất. Bạn cho thấy rằng bạn sẵn sàng lưỡng bại câu thương với kẻ thù, hủy diệt những thanh danh của họ. (Điều này đặc biệt hữu hiệu với những kẻ có quá nhiều thứ để mất – những kẻ nhiều quyền lực và tiếng tăm). Để đánh bại họ, bạn sẽ phải trả giá quá đắt và có lẽ sẽ tự hủy hoại bản thân. Điều này khiến cho việc tấn công bạn chẳng hấp dẫn tí nào. Bạn đừng tỏ ra tình cảm; đó là một dấu hiệu của sự yếu đuối. Bạn chỉ đơn giản tỏ ra rằng mình hơi phi lý chút ít và động thái kế tiếp của bạn có thể là bất cứ điều gì. Nhưng đối thủ điên khùng rất đáng sợ - không ai muốn đánh nhau với những kẻ không thể đoán trước và chả có gì để mất.

SỰ NGĂN CHẶN VÀ HOÁN VỊ MỐI ĐE DỌA TRONG THỰC HÀNH

1.Tháng 3/1862, chưa đầy một năm sau khi xảy ra Nội chiến ở Mỹ, hoàn cảnh của các bang ly khai có vẻ ảm đạm: họ đã thua một số trận quan trọng, các tướng lĩnh của họ bất đồng với nhau, tinh thần xuống thấp, và khó tuyển mộ được tân binh. Nhận thức được nhược điểm lớn của phe miền Nam, một lực lượng quân đội chủ yếu của Mỹ dưới quyền của Thiếu tướng George B. McCellan tiến về miền duyên hải Virginia, dự tính hành quân từ đó tới Richmond, thủ đô của miền Nam. Quân số của các cánh quân miền Nam ở khu vực đó đủ sức ngăn giữ quân đội của McCellan trong một hai tháng, nhưng quân báo của miền Nam báo cáo rằng các cánh quân miền Bắc đang trú đóng gần Washington cũng sắp sửa chuyển hướng hành quân tới Richmond. Nếu các cánh quân này hợp nhất với McCellan – và điều này đã được chính Abraham Lincohn hứa hẹn – Richmond sẽ lâm nguy; và nếu Richmond thất thủ, miền Nam sẽ phải đầu hàng.

Tướng liên quân miền Nam Stonewall Jackson đặt căn cứ ở Thung lũng Shenandoah của Virginia với quân số 3.600 người, một nhóm quân nổi loạn ô hợp mà ông đã tuyển mộ và huấn huyện. Công việc của ông đơn giản là bảo vệ thung lũng trù phú đó chống lại một lực lượng quân đội miền Bắc tại khu vực, nhưng khi cân nhắc tới chiến dịch đang phát triển chống lại Richmond, ông nhìn thấy khả năng của một vấn đề lớn hơn. Jackson từng là bạn học với McCellan ở trường quân sự West Point và ông biết rằng bên dưới vẻ ngoài láo xược, nhiều chuyện, về cơ bản McCellan khá nhút nhát, công khai nôn nóng về sự nghiệp của ông ta và ít phạm bất cứ sai lầm nào. McCellan có 90.000 quân sẵn sàng cho cuộc hành quân tới Richmond, đông gần gấp đôi các lực lượng miền Nam, nhưng Jackson biết rằng con người cẩn thận này sẽ chờ cho tới khi lực lượng của ông ta chiếm thế áp đảo mới tấn công; ông ta mong muốn có những cánh quân bổ sung mà Lincoln đã hứa. Tuy nhiên, Lincoln sẽ không tung các lực lượng này ra nếu ông ta nhìn thấy nguy hiểm ở một nơi khác. Thung lũng Shenandoah ở phía tây nam của Washington. Nếu Jackson có thể tạo ra rối rắm ở đó, ông có thể phá vỡ các kế hoạch của quân miền Bắc và có lẽ sẽ cứu được miền Nam thoát khỏi tai ương.

Ngày 22/3, quân báo của Jackson báo cáo rằng 2/3 quân đội miền Bắc đóng tại Thung lũng Shenandoah, dưới quyền của Tướng Nathaniel Banks, đang tiến về hướng đông để liên kết với McCellan. Không lâu sau đó, một lực lượng ở gần Washington, dẫn đầu là Tướng Irvin McDowell, cũng sẽ hành quân tới Richmond. Jackson không phí thời gian: ông nhanh chóng điều quân lên phía bắc để tấn công lực lượng miền Nam vẫn còn ở trong thung lũng, gần Kernstown. Trận đánh rất dữ dội, và vào cuối ngày binh sĩ của Jackson buộc phải rút lui. Đối với họ, cuộc giao chiến là một thất bại, thậm chí là một thảm họa: ít quân hơn gần phân nửa, họ đã chịu nhiều tổn thất khủng khiếp. Nhưng Jackson, luôn luôn là một người khó mà đoán được, dường như ông lại hài lòng một cách lạ lùng.

Vài hôm sau, Jackson nhận được tin tức mà ông chờ đợi: Lincohn đã lệnh cho lực lượng của Banks quay lại thung lũng và quân đội của McCellan ở yên chỗ cũ. Trận đánh ở Kernstown đã khiến ông ta chú ý và lo lắng – chỉ một chút thôi, nhưng đã đủ. Lincohn không biết Jackson định làm gì hoặc lực lượng của ông đông tới cỡ nào, nhưng ông ta muốn Thung lũng Shenandoah yên ổn tới bất cứ giá nào. Chỉ khi đó ông ta mới tung ra lực lượng của Banks và McDowell. McCellan buộc phải chấp nhận với lập luận này, và dù đã điều động lực lượng tới Richmond ngay, ông ta lại muốn chờ viện binh để có thể tấn công một cách chắc ăn.

Sau trận Kernstown, Jackson rút quân về hướng nam, đi xa khỏi Banks, và đình chiến trong vài tuần. Vào đầu tháng 5, nghĩ rằng Thung lũng Shenandoah đã an toàn, Lincohn điều McDowell tiến tới Richmond, và Banks chuẩn bị để liên kết với ông ta. Một lần nữa Jackson đã sẵn sàng: ông tiến quân theo một kiểu hoàn toàn kỳ dị, đầu tiên về hướng đông, hướng tới McDowell, rồi quay lại hướng tây tiến vào thung lũng. Ngay cả binh lính của ông cũng không biết ông đang làm gì. Hoang mang với những động thái lạ lùng này, Lincohn tưởng tượng – nhưng không chắc lắm – rằng Jackson đang hành quân để đánh nhau với McDowell. Một lần nữa, ông cho dừng cuộc hành quân về hướng nam của McDowell, giữ phân nửa lực lượng của Banks ở lại thung lũng, và điều nửa còn lại tới giúp McDowell phòng vệ chống lại Jackson.

Đột nhiên các kế hoạch của quân miền Bắc, dường như rất hoàn hảo, đã bị xáo trộn, các cánh quân của nó bị rải nhỏ ra đến mức không thể hỗ trợ cho nhau. Lúc này Jackson tiến tới đòn sát thủ: ông kết hợp với các sư đoàn Liên quân khác ở khu vực đó và, vào ngày 24/5, tiến quân tới lực lượng quân miền Bắc – giờ đã bị phân tán và thu nhỏ một cách nguy hiểm – đang còn lại trong thung lũng. Jackson dàn quân bên trên sườn và đánh đuổi nó chạy dài về hướng bắc tới sông Potomac. Cuộc truy đuổi của ông làm dấy lên một làn sóng sợ hãi xuyên khắp Washington: viên tướng đáng sợ này đang chỉ huy các lực lượng dường như đã đông lên gấp đôi qua một đêm, tiến thẳng tới thủ đô.

Bí thư Chiến tranh Edwin Santon đánh điện tín cho các Thống đốc miền Bắc để cảnh báo họ về mối đe dọa và để tập trung các cánh quân bảo vệ thủ đô. Các lực lượng viện binh nhanh chóng tới để ngăn chặn cuộc tiến quân của Liên quân. Trong lúc đó, Lincohn, quyết tâm loại trừ Jackson một lần và mãi mãi, lệnh cho phân nửa lực lượng của McDowell tiến về tây chi viện cho trận đánh tiêu diệt kẻ quấy rối này, và phân nửa kia quay về Washington để bảo vệ thủ đô. McCellan chỉ có thể đồng ý.

Một lần nữa Jackson rút lui, nhưng lúc này kế hoạch của ông đã thành công mỹ mãn. Trong ba tháng, chỉ với 3.600 quân, ông đã làm chệch hướng trên 60.000 quân miền Bắc, giúp miền Nam có thời gian liên kết lại để bảo vệ Richmond, và hoàn toàn làm thay đổi cục diện chiến tranh.

Diễn dịch

Câu chuyện của Stonewall Jackson ở Thung lũng Shenandoah đã minh họa cho một chân lý giản đơn: điều quan trọng trong chiến tranh, cũng như trong cuộc sống nói chung, rằng không nhất thiết là bạn có bao nhiêu người hay được tiếp tế tốt thế nào mà kẻ thù của bạn nhìn thấy bạn thế nào. Nếu họ nghĩ bạn yếu đuối dễ xâm hại, họ hành động một cách hung hăng, điều mà dù nằm trong hay ngoài bản thân nó cũng có thể đem rắc rối tới cho bạn. Nếu đột nhiên họ nghĩ rằng bạn hùng mạnh hoặc không thể nào lường trước được, hoặc có những tiềm lực, họ sẽ lui lại và đánh giá lại. Chính bản thân việc khiến cho họ thay đổi kế hoạch và đối xử với bạn một cách cẩn thận hơn đã thay đổi cục diện chiến tranh. Trong bất kỳ cuộc đấu tranh nào, một vài thứ sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát của bạn; bạn có thể không có khả năng liên kết một lực lượng quân đội lớn hay bảo vệ tất cả những điểm yếu của mình, nhưng bạn luôn có thể tác động tới nhận thức của mọi người về bạn.

Jackson đã thay đổi những nhận thức của miền Bắc trước hết là bởi cuộc tấn công táo bạo vào Kernstown, khiến cho Lincohn và McCellan nghĩ rằng ông có nhiều quân hơn thực tế - họ không thể tưởng tượng nổi một ai đó ngu xuẩn tới mức chỉ cử 3.600 quân chống lại một lực lượng miền Bắc hùng hậu. Nếu Jackson mạnh mẽ hơn họ tưởng, điều đó có nghĩ là họ cần nhiều quân hơn ở Thung lũng Shenandoah, đã bị bắt bớt đi cho cuộc hành quân tới Richmond. Kế tiếp, Jackson bắt đầu hành động một cách không thể nào lường, tạo ra ấn tượng không chỉ về một lực lượng lớn mà cả một kế hoạch nào đó kỳ quặc và đáng ngại. Việc Lincohn và McCellan không thể hiểu nổi kế hoạch này đã ngăn họ tiếp tục theo đuổi con đường của họ, khiến họ phải phân tán lực lượng để phòng ngừa những nguy cơ khả dĩ. Cuối cùng, Jackson đã liều lĩnh tấn công một lần nữa. Ông không có đủ quân để đe dọa Washington, nhưng Lincohn không thể chắc về điều đó. Giống như một nhà ảo thuật, Jackson đã tạo ra một ông ba bị từ một quân đội thật ra bé nhỏ một cách buồn cuời.

Bạn phải kiểm soát những nhận thức của mọi người về bạn bằng cách đóng trò với những vẻ bề ngoài, làm cho họ rối trí và lầm lạc. Giống như Jackson, tốt nhất là dung hòa sự táo bạo với sự không thể lường trước và sự dị biệt, và hành động một cách táo bạo vào những phút giây yếu đuối hoặc nguy hiểm. Điều đó sẽ khiến mọi người quên lãng những lỗ hổng trong bộ giáp của bạn và họ sẽ sợ rằng bạn còn có gì ghê gớm hơn nữa ngoài cái họ nhìn thấy được. Khi đó, nếu bạn có thể làm cho hành vi của mình trở nên khó hiểu, bạn sẽ có vẻ mạnh mẽ hơn, vì những hành động vượt quá khả năng thấu hiểu sẽ thu hút sự chú ý, sự lo ngại và một chút sợ sệt. Theo cách đó, bạn sẽ đẩy mọi người khỏi thế thăng bằng và đánh ngã họ. Hãy giữ một khoảng cách, họ sẽ không thể nói được bạn đang lừa bịp họ đến mức nào. Những kẻ hay công kích sẽ lùi lại. Vẻ bên ngoài và nhận thức – rằng bạn là một kẻ không nên dây vào – sẽ trở thành hiện thực.

2.Vua Edward I của nước Anh là một nhà vua chiến binh hung tợn ở thế kỷ 13. Ông quyết tâm chinh phục toàn bộ những hòn đảo của nước Anh. Đầu tiên ông liên tục tấn công khiến xứ Welsh phải đầu hành; rồi ông hướng tầm ngắm tới Scotland, bao vây những thị trấn, lâu đài và san bằng những cộng đồng dám chống lại ông. Thậm chí, ông còn thô bạo hơn với những người Scotland chống trả, bao gồm Sir Wiliam Wallace nổi tiếng: ông đánh bại họ và đưa họ ra hành hạ và xử tử trước công chúng.

Edward bắt giữ gia đình và thân hữu của những người chống đối, giết chết những người đàn ông và giam những người phụ nữ trong chuồng. Chỉ có một lãnh chúa Scotland tránh né khỏi Edward: Robert the Bruce, Bá tước xứ Carrick (1274-1329). Bằng cách nào đó ông đã trốn thoát tới một pháo đài xa xôi ở miền bắc Scotland. Bruce vẫn tiếp tục thách thức. Năm 1306 ông tự lên ngôi vua Scotland, bất kể phải như thế nào, ông nguyền sẽ báo thù và đánh đuổi người Anh ra khỏi Scotland. Nghe thấy điều này, Edward càng quyết tâm bắt kẻ chống đối cuối cùng trong cuộc chiến Scotland, nhưng năm 1307 ông ta chết, trước khi ý đồ được thực hiện.

Con trai của ông, Edward II, không thèm khát chiến tranh như người cha, Edward I đã để lại một hòn đảo an toàn. Vị vua mới không phải lo âu về Scotland; Anh quốc giàu có hơn nhiều, và quân đội ông ta được trang bị, ăn uống đầy đủ, lương cao và giàu kinh nghiệm. Thực tế, những cuộc chiến tranh gần đấy đã biến họ thành những chiến binh đáng sợ nhất ở châu Âu. Bất kỳ lúc nào Edward II cũng có thể điều động một lực lượng lớn tấn công người Scotland với vũ khí và giáp trụ thô sơ. Ông tự tin rằng ông có thể giải quyết được Robert the Bruce.

Vài tháng sau khi Edward II lên ngôi, Bruce tấn công và thiêu rụi một số lâu đài Scotland bị người Anh chiếm giữ. Khi Edward điều quân chống lại ông, Bruce không ra mặt chiến đấu mà cùng đoàn quân bé nhỏ của ông chạy vào rừng. Edward điều thêm nhiêu quân tới để duy trì những thành trì ở Scotland và truy lùng Bruce, nhưng lúc bấy giờ đột nhiên những binh lính Scotland bắt đầu đột kích quân Anh. Cơ động nhanh, những tên cướp biển trên lưng ngựa này tàn phá vùng quê miền bắc nước Anh, hủy hoại hoa màu và gia súc. Chiến dịch của Anh ở Scotland trở nên tốn kém, vì thế nó bị hủy bỏ, nhưng vài năm sau Edward cố thêm lần nữa.

Lần này, một lực lượng Anh xâm nhập sâu vào Scotland, nhưng một lần nữa, để đáp lại, quân Scotland đột kích vào miền nam nước Anh, tàn phá nhiều hơn những nông trại và tài sản. Và ở tại Scotland, quân của Bruce đốt cháy cả hoa màu của nông dân họ, khiến quân xâm lược Anh chẳng còn gì để ăn. Như lần trước, quân Anh kiệt lực trong việc truy lùng Bruce một cách vô ích – quân Scotland không chịu đương đầu. Giam mình trong trại vào buổi tối, lính Anh nghe thấy tiếng kèn và tù và ở bóng đêm bên ngoài, khiến họ không sao ngủ được. Đói khát, mỏi mệt và bực dọc, chẳng bao lâu sau, họ rút lui về miền bắc nước Anh, chỉ để thấy đất đai của mình đã trơ trụi những hoa màu và gia súc. Tinh thần xuống thấp. Không ai muốn đánh nhau với quân Scotland nữa. Dần dần, từng lâu đài một rơi vào tay của quân Scotland.

Cuối cùng, năm 1314, quân Scotland đã trực diện đánh nhau với quân Anh trong trận ở Bannockburn, và đánh bại họ. Đó là một trận thua nhục nhã đối với Edward II, ông nguyền sẽ phục thù. Năm 1322, ông quyết định một lần nữa kết liễu Bruce với một chiến dịch lớn xứng đáng với cha ông. Tổ chức và tự chỉ huy đạo quân lớn nhất để chiến đấu với quân Scotland nổi dậy, Edward tiến tới lâu đài Edinburgh. Trong từng chặng, ông lại cử người đi tìm thực phẩm ở vùng quê; họ quay lại với một con bò đực già khụ gầy nhom và một cổ xe trống rỗng. Bệnh kiết lỵ đã quét ngang qua các đoàn quân Anh. Edward buộc phải rút quân. Khi về tới miền bắc nước Anh, ông thấy rằng quân Scotland đã lại phá những cánh đồng ở đó, triệt để hơn bao giờ hết. Chiến dịch là một thảm họa tới mức một cuộc nổi dậy đã nổ ra trong chính những lãnh chúa của Edward: ông bỏ chạy nhưng bị bắt và giết chết vào năm 1327.

Năm sau, con trai của ông, Edward III, đàm phán hòa bình với quân Scotland, trao trả độc lập lại cho Scotland và công nhận Robert the Bruce là nhà vua chính thức.

4.Vào đầu thập niên 1950, John Boyd (1927-97) phục vụ với tư cách phi công chiến đấu trong chiến tranh Triều Tiên. Đến giữa thập niên đó, ông là giảng viên phi công đáng nể trọng nhất ở Căn cứ Không quân Nellis, Nevada. Ông thực sự bất khả chiến bại trong thực hành không chiến, giỏi tới mức ông được yêu cầu viết lại cẩm nang về các chiến thuật của phi công chiến đấu. Ông đã phát triển một phong cách gây mất tinh thần và khiếp hãi, thâm nhập vào đầu óc của kẻ thù, phá vỡ khả năng phản ứng của họ. Boyd thông minh và dũng cảm. Nhưng không có thứ nào trong kĩ năng và những gì được đào tạo của ông, không có thứ nào trong cuộc chạm trán chớp nhoáng trước cái chết với tư cách một phi công của ông, được chuẩn bị để ông đối phó với cuộc chiến tranh gián tiếp, đâm sau lưng và không đổ máu, đầy thủ đoạn chính trị của Lầu Năm Góc, nơi ông được bổ nhiệm vào năm 1966 để giúp thiết kế những phản lực cơ chiến đấu hạng nhẹ.

Như Thiếu tá Boyd nhanh chóng phát hiện ra, những nhân viên của Lầu Năm Góc quan tâm đến sự nghiệp của họ hơn là việc bảo vệ quốc gia. Họ quan tâm đến sự phát triển loại chiến đấu cơ mới tốt nhất ít hơn là việc làm hài lòng những nhà thầu, thường mua các thiết bị công nghệ mới của họ bất kể chúng có phù hợp hay không. Với tư cách một phi công, Boyd đã tự rèn luyện để xem mọi hoàn cảnh như là một trận đấu về chiến lược, và trong trường hợp này ông quyết định chuyển những kỹ năng và phong cách thực hiện chiến tranh của mình sang tấn công vào những mớ bùng nhùng của Lầu Năm Góc. Ông sẽ dọa dẫm, làm mất tinh thần và vượt lên trên các đối thủ của mình.

Boyd tin rằng loại phản lực cơ chiến đấu dạng khí động học mà ông đang thiết kế sẽ tốt hơn bất kỳ máy bay nào trên thế giới. Nhưng các nhà thầu ghét thiết kế của ông, vì nó không đắt tiền – nó không làm nổi bật công nghệ mà họ đang cố rao bán. Đồng thời, các đồng nghiệp với Boyd ở Lầu Năm Góc cũng có những dự án riêng của họ. Cạnh tranh nhau trên cùng một túi tiền, họ làm bất cứ điều gì có thể để phá hoại hay thay đổi thiết kế của ông.

Boyd tiến hành phòng thủ: bề ngoài ông làm ra vẻ như một người câm bé nhỏ. Ông mặc những bộ đồ xoàng xỉnh, hút một loại xì gà rẻ tiền, giữ một vẻ hoang dại trong ánh mắt. Ông có vẻ như một phi công chiến đấu đầy cảm tính nào khác, thăng tiến quá nhanh và quá sớm. Nhưng ở sau hậu trường ông làm chủ từng chi tiết. Ông chắc chắn rằng mình biết nhiều hơn các đối thủ: ông có thể trích dẫn những con số thống kê, những đề tài nghiên cứu và những lý thuyết về cơ khí để hỗ trợ cho dự án của mình và phát hiện ra những thiếu sót của họ. Những nhà thầu chỉ xuất hiện trong những cuộc họp với những vật trưng bày hào nhoáng được chuyển tới bởi các kỹ sư hàng đầu của họ; họ thường đưa ra những xác nhận để làm lóa mắt các vị tướng. Boyd lịch sự lắng nghe, dường như có ấn tượng, và rồi đột nhiên, chẳng có dấu hiệu nào báo trước, ông lên tiếng công kích, chỉ ra một cách cụ thể rằng những số liệu đó là không chính xác, vạch trần sự thổi phồng và giả dối. Họ càng phản đối, Boyd càng trở nên dữ dội hơn, từng chút một xé những dự án của họ ra thành mảnh vụn.

Bị vạch trần sơ hở bởi một người mà họ đã đánh giá cực kỳ thấp, lần này sang lần khác những nhà thầu rời khỏi những cuộc họp đó, nguyện sẽ phục thù. Nhưng họ có thể làm gì được? Ông đã bác bỏ một cách đầy thuyết phục những số liệu của họ và biến những xác nhận của họ thành mây khói. Bị phát hiện là đã quảng cáo đề cao thái quá để bán hàng, họ đã đánh mất mọi uy tín. Họ phải chấp nhận sự bại trận của mình. Chẳng bao lâu, họ học được cách tránh mặt Boyd: thay vì cố phá hoại ông, họ hy vọng ông sẽ tự mình thất bại.

Năm 1974, Boyd và nhóm của ông đã hoàn thành bản thiết kế một phản lực cơ, và có vẻ như nó chắc chắn sẽ được chuẩn y. Nhưng trước đó, một phần chiến lược của Boyd là xây dựng một mạng lưới đồng minh ở những bộ phận khác nhau của Lầu Năm Góc, và những người này đã báo với ông rằng có một nhóm tướng ba sao không ưa bản thiết kế và đang dự định bác bỏ nó. Họ sẽ để cho ông báo cáo tóm tắt với những quan chức khác nhau trong dây chuyền mệnh lệnh, tất cả những người đó sẽ gật đầu; và rồi sẽ có một cuộc họp cuối cùng với các vị tướng. Họ sẽ đánh chìm dự án như đã dự tính với nhau. Tuy nhiên, vì đã đi được một chặng xa như thế, dự án sẽ có vẻ như đã được lắng nghe mọi cách công bằng.

Ngoài mạng lưới đồng minh, Boyd luôn cố gắng chắc ăn rằng ông có ít nhất một người ủng hộ có quyền lực. Như thường lệ, điều này khá dễ dàng: trong một môi trường chính trị như Lầu Năm Góc, luôn có một số tướng lĩnh hoặc quan chức quyền thế khác chán ghét hệ thống này và vui lòng trở thành người bảo trợ bí mật của Boyd. Lúc bấy giờ Boyd nhờ tới đồng minh có quyền lực nhất của ông, Bí thư Quốc phòng James Schlesinger, và đã được sự chuẩn y dự án của cá nhân ông ta. Rồi trong cuộc họp với các tướng lĩnh, Boyd thông báo: “Thưa quý vị, tôi được ngài bí thư quốc phòng ủy quyền để thông báo với quý vị rằng đây không phải là một quyết định ngắn gọn. Sự ngắn gọn này chỉ nhằm mục đích thông tin đơn thuần.” Bản dự án, ông nói, đã được chuẩn y. Ông tiếp tục đưa ra lời giới thiệu, kéo nó càng dài càng tốt – xoáy dao vào lưng họ. Ông muốn họ cảm thấy bẽ mặt và phải cảnh giác khi dây vào ông một lần nữa.

Với tư cách một phi công chiến đấu, Boyd đã tự rèn luyện để suy nghĩ nhiều động thái đi trước các động thái của đối phương, luôn luôn hướng tới mục tiêu làm cho họ kinh ngạc với một động thái kinh khủng nào đó. Ông đã kết hợp chiến lược này vào những trận chiến trên bàn giấy của mình. Khi một viên tướng ban ra cho ông một chỉ thị mà rõ ràng là được thiết kế để phá hỏng những kế hoạch của ông, ông thường mỉm cười, gật đầu và nói: “Thưa ngài, tôi rất sung sướng làm theo chỉ thị đó. Nhưng tôi muốn ngài viết nó ra giấy.” Những viên tướng thích ban bố mệnh lệnh bằng mồm hơn là đặt chúng trên mặt giấy như là một cách thức để tự che đậy mình trong trường hợp mọi sự xấu đi. Bị phát hiện ra mánh lới, viên tướng đó hoặc phải hủy bỏ mệnh lệnh, hoặc từ chối việc viết nó ra – điều sẽ làm cho ông ta bẽ mặt nếu được công khai hóa. Dù bằng cách nào, ông ta cũng đã sụp bẫy.

Sau nhiều năm làm việc với Boyd, các tướng lĩnh và thuộc hạ của họ đã học được cách tránh né ông – và những điếu xì gà tồi tệ, sự sỉ nhục bằng lời, những chiến thuật xoáy dao của ông – như tránh bệnh dịch hạch. Được để yên, ông đã có thể đẩy các bản thiết kế cho máy bay F-15 và F-16 đi xuyên suốt Ngũ giác đài với một tiến trình hầu như bất khả, để lại một dấu ấn lâu dài trong không quân do việc sáng tạo nên hai trong số những phản lực cơ chiến đấu nổi tiếng và hiệu quả nhất.

Diễn dịch

Boyd đã sớm nhận ra rằng dự án của ông không được ưa chuộng ở Ngũ giác đài và rằng ông sẽ gặp phải sự chống đối và phá hoại trên dọc đường đi. Nếu cố đấu tranh với từng người, từng nhà thầu và từng vị tướng, ông sẽ tự làm kiệt sức mình và tiêu tan sự nghiệp. Boyd là một chiến lược gia ở cấp độ cao nhất – tư duy của ông sau đó đã có một ảnh hưởng chủ yếu tới cuộc hành quân Cơn bão Sa mạc – và một chiến lược gia không bao giờ đem sức mạnh chọi cùng sức mạnh; thay vì thế, ông thăm dò nhược điểm của kẻ thù. Và một cơ quan bàn giấy như Lầu Năm Góc chắc chắn là có những nhược điểm, mà Boyd biết cách định vị chúng.

Mọi người ở đó muốn hòa đồng và được ưa thích. Họ là những người làm chính trị, cẩn trọng với thanh danh của mình, và cũng rất bận rộn, ít có thời gian để lãng phí. Chiến lược của Boyd rất đơn giản: suốt nhiều năm ông tạo nên một tiếng tăm là người khó chịu, thậm chí xấu tính. Dây dưa với Boyd cũng có nghĩa là dây vào một trận đấu công cộng tồi tệ có thể phá tan thanh danh, lãng phí thời gian của bạn và khiến bạn phải chịu tổn thất về mặt chính trị. Về cơ bản, Boyd đã tự hóa thân thành một loại nhím. Không có con vật nào muốn tấn công một sinh vật có thể gây nhiều tổn hại như thế, dù nó nhỏ bé đến thế nào; ngay cả những con hổ cũng để cho nó được yên thân. Và được để yên, Boyd có thêm sức mạnh, tồn tại đủ lâu để hoàn thành dự án F-15 và F-16.

Tiếng tăm, Boyd biết, là yếu tố cơ bản. Tiếng tăm của riêng bạn có thể không nên đáng sợ; nói cho cùng, tất cả chúng ta phải hòa đồng, đóng các vai trò chính trị, tỏ ra dễ thương và dễ chịu. Thông thường điều này có hiệu quả tốt, nhưng trong những thời điểm nguy hiểm và khó khăn, việc được xem là rất dễ thương sẽ làm hại bạn: nó nói lên rằng bạn có thể bị đẩy vòng quanh, dễ mất tinh thần và dễ bị ngăn trở. Nếu bạn chưa hề sẵn sàng chiến đấu chống trả trước đó, không một điệu bộ đe dọa nào của bạn có thể tạo được uy tín. Thấu hiểu: có một giá trị lớn lao trong việc để cho mọi người biết rằng khi cần thiết, bạn sẽ bỏ rơi vẻ dễ thương và ngay lập tức trở nên khó chịu và xấu nết. Một vài chứng minh rõ ràng, thô bạo là đã đủ. Một khi mọi người xem bạn là một chiến binh, họ sẽ tiếp cận bạn với chút ít sợ hãi trong lòng. Và như Machiavelli đã nói, bị người khác sợ thì tốt hơn là được người khác yêu.

Tư liệu: Khi các đối thủ không sẵn lòng đánh nhau với bạn, đó là vì họ nghĩ rằng điều đó trái với những lợi ích của họ, hay vì bạn đã dẫn dắt họ tới việc suy nghĩ như thế.

                              Tôn Tử (Thế kỷ 4 TrCN.)

Hình ảnh: Con nhím. Trông nó có vẻ khá ngu xuẩn và chậm chạp, dễ trở thành mồi ngon, nhưng khi nó bị đe dọa hay tấn công, nó sẽ xù gai thẳng đứng lên. Nếu chạm phải, lông gai sẽ dễ dàng xuyên qua da thịt bạn, và càng cố nhổ chúng ra sẽ càng làm cho chúng cong đầu lại và lún sâu hơn, gây nhiều tổn thương hơn. Những ai đã đánh nhau với nhím biết rằng không bao giờ nên lặp lại kinh nghiệm đó. Ngay cả khi không đánh nhau với nó, phần lớn mọi người biết nên tránh nó và để cho nó được yên.

HOÁN VỊ

Mục đích của những chiến lược ngăn chặn là làm cho mất can đảm tấn công, và một vẻ ngoài hay hành động đe dọa thông thường sẽ có hiệu quả như thế. Tuy nhiên, trong một số hoàn cảnh, bạn có thể đạt được điều đó một cách an toàn hơn bằng cách làm điều ngược lại: đóng vai câm lặng và khiêm tốn. Tỏ vẻ không muốn công kích, hay đã bị đánh bại, và mọi người sẽ để cho bạn yên. Một bề ngoài vô hại có thể mang lại thời gian cho bạn: đó là cách mà Claudius đã tồn tại trong thế giới chính trị La Mã đầy dối trá, bạo lực trên con đường trở thành hoàng đế của ông – ông có vẻ như quá vô hại không đáng để quấy phá. Tuy vậy, chiến lược này cần sự kiên nhẫn, và không phải là nó không có nguy cơ: bạn đã cố tình biến mình thành một con cừu non giữa bầy sói.

Nói chung, bạn phải giữ các nỗ lực đe dọa của mình trong vòng kiểm soát. Cẩn thận để không trở nên say sưa với quyền lực mà sự sợ hãi mang tới: sử dụng nó như là sự phòng thủ vào những lúc nguy hiểm, chứ không phải như sự tấn công theo chọn lựa của bạn. Nói cho cùng, việc dọa dẫm mọi người đưa đến những kẻ thù, và nếu bạn không thành công trong việc củng cố tiếng tăm dữ dội của mình bằng những chiến thắng, bạn sẽ đánh mất uy tín. Nếu các đối thủ của bạn nổi giận đến mức quyết định chơi trò gậy ông đập lưng ông, bạn cũng có thể leo thang từ một vụ tranh cãi tới một cuộc chiến tranh ăn miếng trả miếng. Hãy sử dụng chiến lược này một cách thận trọng.