Một vài tháng sau, một đoàn lữ hành Mông Cổ tới thành phố Otrar ở miền đông bắc đế quốc với nhiệm vụ mua các vật phẩm sang trọng quý giá cho triều đình Mông Cổ. Viên thị trưởng của Otrar nghi ngờ những người trong đoàn lữ hành này là gián điệp. Ông ta giết chết hết họ và tước đoạt hết những hàng hóa mà họ đã mang tới để trao đổi. Nghe thấy sự vi phạm trắng trợn này, Thành Cát Tư Hãn cử một viên sứ thần, tháp tùng bởi hai cận vệ, tới gặp nhà vua để yêu cầu một lời xin lỗi. Lời yêu cầu – có vẻ như đặt hai đế quốc vào thế ngang hàng nhau – đã làm nhà vua nổi giận. Ông chém đầu viên sứ thần và gửi trả lại Thành Cát Tư Hãn. Tất nhiên, điều này có nghĩa là chiến tranh.

Nhà vua không e sợ: quân đội của ông ta, chủ yếu là lực lượng kỵ bịnh Thổ được huấn luyện bài bản, lên tới con số trên 40 vạn, ít nhất cũng gấp đôi lực lượng của kẻ thù. Nếu đánh bại người Mông Cổ, nhà vua có thể chiếm lấy đất đai của họ. Ông đoán rằng quân Mông sẽ tấn công Transoxiana, vùng xa nhất ở phía đông đế quốc. Giáp với sa mạc Kizil Kum ở phía bắc, sông Syr Dar’ya dài 500 dặm ở phía đông và sông Amu Dar’ta ở phía tây, nội địa Transoxiana cũng là quê nhà của hai thành phố quan trọng nhất của đế quốc, Samarkand và Bukhara. Nhà vua quyết định thiết lập một tuyến phòng vệ dọc theo sông Syr Dar’ya, nơi quân Mông có thể băng qua để vào đế quốc. Họ không thể đi vào từ phía bắc vì không thể vượt qua sa mạc, còn đi vào từ phía nam thì quãng đường vòng lại quá xa. Giữ phần lớn lực lượng trong nội địa Transoxiana, ông có thể bố trí những lực lượng dự bị ở nơi cần thiết. Ông có một vị trí phòng thủ vững chắc và đông quân hơn. Cứ để cho quân Mông tới. Ông sẽ nghiền nát họ.

Mùa hè năm 1219, trinh sát báo rằng quân Mông đang tiến tới gần đầu phía nam sông Syr Dar’ya, băng qua thung lũng Fergana. Nhà vua cử một lực lượng lớn, dưới quyền chỉ huy của Jalal ad Din, con trai ông, để tiêu diệt quân thù. Sau một trận chiến dữ dội, quân Mông rút lui. Jalal ad Din báo lại với cha mình rằng quân Mông không quá đáng sợ như tiếng tăm của nó. Binh lính có vẻ phờ phạc, ngựa của họ gầy yếu, và có vẻ như không có ai mong muốn duy trì trận đánh. Nhà vua tin rằng quân Mông không thể so với quân đội của mình, nên đặt thêm nhiều cách quân ở phía nam của tuyến phòng thủ và chờ đợi.

Một vài tháng sau, một tiểu đoàn Mông Cổ xuất hiện không có dấu hiệu báo trước nào ở phía bắc, tấn công thành phố Otrar và bắt giữ viên thị trưởng của nó, chính là người đã vi phạm trắng trợn hiệp ước , sát hại những thương nhân Mông Cổ. Quân Mông giết ông ta bằng cách đổ bạc nấu chảy vào mắt và tai của ông ta. Choáng váng vì họ đã tới Otrar quá nhanh, và từ một hướng bất ngờ, nhà vua quyết định điều nhanh nhiều cánh quân hơn tới miền bắc. Bọn người man rợ này có thể di chuyển nhanh, ông lập luận, nhưng họ không thể vượt qua một quân đội cố thủ với quân số đông đảo như thế. Tuy nhiên, kế tiếp sau đó hai lực lượng quân Mông tràn về phía nam từ Otrar, chạy song song theo sông Syr Dar’ya. Một lực lượng do tướng Jochi chỉ huy, bắt đầu tấn công các thị trấn chủ yếu dọc con sông, trong khi lực lượng còn lại, dưới quyền chỉ huy của Tướng  Jebe, biến mất ở phía nam. Giống như những bầy châu chấu, quân đội của Jochi tràn qua những ngọn đồi và vùng đất thấp dọc con sông. Nhà vua điều một phần lớn quân đội tới con sông, chỉ giữ lại một số ở Samarkand. Lực lượng của Jochi  tương đối nhỏ, nhiều nhất là 2 vạn quân; những đơn vị cơ động này tấn công hết vị trí này sang vị trí khác, không hề báo trước, thiêu hủy những pháo đài và tiến hành tàn phá.

Các báo cáo từ tiền tuyến bắt đầu đem đến cho nhà vua một bức tranh toàn cảnh về những chiến binh kỳ lạ đến từ phía đông này. Quân đội của họ toàn là kỵ binh. Mỗi chiến binh Mông Cổ không chỉ cưỡi một con ngựa mà dắt theo nhiều con ngựa không người cưỡi khác, tất cả đều là ngựa cái, và khi con đang cưỡi mệt, anh ta sẽ nhảy lên một con khác. Những con ngựa này nhẹ nhàng và nhanh. Quân Mông không bị vướng víu bởi những cổ xe tiếp vận; họ tự mang theo thực phẩm, uống sữa và máu ngựa, giết chết và ăn thịt những con ngựa bị kiệt sức. Họ có thể di chuyển nhanh gấp đôi kẻ thù. Tài thiện xạ của họ rất phi thường, dù đối mặt hay đang rút lui, họ có thể bắn cung với sự khéo léo vô kể, biến những cuộc tấn công của họ thành mối nguy hiểm chết người vượt xa khỏi những gì ông từng chứng kiến. Các đoàn quân liên lạc với nhau ở những khoảng cách xa bằng cờ và đuốc;  cách bố trận của họ có sự kết hợp một cách chính xác và gần như không thể lường trước.

Việc đối phó với những cuộc quấy rối thường xuyên này làm các lực lượng của nhà vua kiệt sức. Đột nhiên, lúc bấy giờ, đạo quân của  Tướng Jebe đã biến mất về hướng nam lại xuất hiện, tiến lên phía bắc, tràn về Transoxiana với tốc độ rất nhanh. Nhà vua vội vã điều các lực lượng dự bị cuối cùng của ông, khoảng 5 vạn quân, về phía nam để giao chiến với Jebe. Ông vẫn chưa lo âu mấy -  quân của ông đã chứng tỏ họ chiếm thế thượng phong trong chiến đấu trực diện, ở trận đánh trong thung lũng Fergana.

Tuy nhiên, lần này lại khác. Quân Mông tung ra những vũ khí lạ lùng: tên của họ được tẩm nhựa hắc ín, tạo thành những màn khói mà phía sau chúng những kỵ binh nhanh như chớp tiến lên, phá vỡ những cửa mở trên các tuyến của lực lượng nhà vua, thông qua đó các kỵ binh vũ trang nặng hơn tiến vào. Các cổ xe lượn tới lui phía sau các tuyến quân Mông, thường xuyên vận chuyển tiếp tế. Tên của họ phủ kín bầu trời, tạo nên một áp lực liên tục. Họ mặc những chiếc áo ngắn bằng vải dầy. Một mũi tên xuyên qua lớp áo ấy hiếm khi chạm tới da thịt và có thể rút ra một cách dễ dàng khỏi chiếc áo, tất cả những điều này được thực hiên trong khi họ đang di chuyển với tốc độ rất cao. Quân đội của Jebe đã tiêu diệt các lực lượng của nhà vua.

Nhà vua chỉ còn một chọn lựa: rút lui về hướng tây, cố thủ và dần dần xây dựng lại quân đội của ông. Tuy nhiên, khi ông bắt đầu chuẩn bị, một điều ngoài sức tưởng tượng đã xảy ra: một lực lượng dưới sự chỉ huy của Thành Cát Tư Hãn đột nhiên xuất hiện ở phía ngoài các cổng thành của Bukhara, nằm ở phía tây Samarkand. Họ đã đến từ đâu? Họ không thể băng qua sa mạc Kizil Kum ở hướng bắc.  Sự xuất hiện của họ dường như là điều bất khả, như thể chính quỷ sứ đã đưa họ hiện lên. Chẳng bao lâu Bukhar thất thủ, và trong vòng vài ngày Samarkand cũng bị chiếm. Binh lính bỏ trốn, tướng lĩnh kinh hoàng. Nhà vua, lo cho mạng sống của mình, bỏ chạy với một nhóm quân lính. Quân Mông không ngừng truy đuổi ông. Nhiều tháng sau, trên một hòn đảo nhỏ trong vùng biển Caspian, bị tất cả từ bỏ, rách rưới và đói khát, vị vua của đế quốc một thời giàu có nhất ở phương Đông đã chết đói.

Diễn dịch

Khi Thành Cát Tư Hãn trở thành người lãnh đạo nước Mông Cổ, có lẽ ông đã kế thừa một đội quân nhanh nhất trên hành tinh, nhưng sự nhanh nhẹn của họ biến thành sự thành công hạn chế về quân sự. Người Mông có thể tuyệt vời trong việc chiến đấu trên lưng ngựa, nhưng họ quá vô kỷ luật để khai thác bất kỳ lợi thế nào mà họ có được theo cách đó hay để kết hợp lại cho một cuộc tấn công quy mô lớn. Thiên tài của Thành Cát Tư Hãn là chuyển tốc độ hỗn loạn của quân Mông thành một thứ tốc độ có tổ chức, có kỷ luật và chiến lược. Ông đạt được điều này bằng cách áp dụng chiến lược hai bước chậm – hai bước nhanh của Trung Quốc cổ đại.

Bước “chậm” đầu tiên là để chuẩn bị kỹ càng trước bất kỳ chiến dịch nào, điều mà quân Mông luôn thực hiện ở mức độ cao nhất. (Trong kế hoạch tấn công nhà vua, quân Mông đã tìm hiểu từ một người dẫn đường biết rành về một chuỗi ốc đảo băng qua sa mạc Kizil Kim. Người này đã bị bắt và sau đó đã dẫn đường cho quân đội của Thành Cát Tư Hãn băng qua vùng lãnh thổ cấm ngăn này). Bước “chậm” thứ hai là sự bố trí, bao gồm việc làm cho kẻ thù lơi là cảnh giác, dẫn dụ nó đi tới sự tự mãn. Chẳng hạn, quân Mông đã cố tình thua trận ở thung lũng Fergana để nuôi dưỡng tính ngạo mạn của nhà vua. Rồi đến bước “nhanh” đầu tiên: lôi kéo sự chú ý về phía trước với một cuộc tấn công trực diện thần tốc. (Những cuộc đột kích dọc con sông của Jebe). Bước “nhanh” cuối cùng là một đòn thần tốc gấp đôi từ một hướng bất ngờ. (Sự xuất hiện đột ngột của Thành Cát Tư Hãn trước các cổng thành của Bukhara được nhiều người xem là một sự bất ngờ lớn nhất trong lịch sử quân đội). Là một bậc thầy về chiến tranh tâm lý, Thành Cát Tư Hãn hiểu rằng con người sợ nhất là sự không biết và không thể đoán trước. Sự đột ngột của cuộc tấn công làm tăng gấp đôi tính hiệu quả của tốc độ, dẫn tới sự rối loạn và sợ hãi [của kẻ thù].

Chúng ta sống trong một thế giới mà tốc độ được đánh giá cao hầu như hơn tất cả mọi thứ khác, và hành động nhanh lẹ hơn đối phương trở thành một mục tiêu cơ bản. Nhưng rất thường là mọi người chỉ đơn thuần vội vã hành động và phản ứng một cách điên rồ đối với các sự kiện, tất cả những điều đó khiến họ phạm sai lầm và cuối cùng là lãng phí thời gian. Để tách riêng bạn ra khỏi đám đông, để tạo nên một tốc độ có sức mạnh tàn phá, bạn phải có tổ chức và có chiến lược. Đầu tiên, bạn phải chuẩn bị bản thân trước khi có bất kì hành động nào, rà soát kẻ thù để tìm những yếu điểm. Rồi bạn phải tìm một phương thức để khiến cho kẻ thù đánh giá thấp bạn, và trở nên lơi là cảnh giác. Khi bạn tấn công một cách bất ngờ, họ sẽ trở nên tê cứng. Khi bạn tấn công lần nữa, họ không biết biết nó đến từ đâu. Nó là đòn không thể lường trước tạo nên tác động lớn lao nhất.

      Một điều càng ít có khả năng bị đoán trước, thì nó càng gây nên nỗi sợ Không thể nhìn thấy điều này ở nơi đâu tốt hơn là trong chiến tranh, nơi mà mỗi sự bất ngờ đều gợi nên sự khủng khiếp ngay cả đối với kẻ mạnh hơn rất nhiều.

                              Xenophone (430? – 355? tr. CN)

 

CÁC YẾU TỐ CƠ BẢN Tháng 5/1940 quân Đức xâm lược Pháp và các Quốc gia vùng  thấp với một kiểu chiến tranh mới: tấn công chớp nhoáng. Tiến quân với một tốc độ nhanh lạ thường, quân Đức kết hợp với xe tăng và máy bay trong một cuộc tấn công lên đến đỉnh điểm ở một trong những chiến thắng nhanh nhất và có sức tàn phá nhất trong lịch sử quân sự. Thành công của tấn công chớp nhoáng phần lớn nhờ sự bảo vệ cứng nhắc,   không thay đổi linh hoạt của quân Đồng minh – tương tự với sự phòng thủ của vua Muhammad II chống quân Mông Cổ. Khi quân Đức phá vỡ sự phòng thủ này, quân Đồng minh không thể điều chỉnh hoặc phản ứng kịp thời. Quân Đức tiến nhanh hơn trước khi kẻ thù của họ có thể nắm được chuyện gì đang diễn ra. Khi quân Đồng minh quyết định một chiến lược phản công thì đã muộn. Các điều kiện đã thay đổi. Họ luôn luôn chậm hơn một bước.                                                             Bây giờ hơn là lúc nào hết, chúng ta phát hiện ra mình đang đối mặt với những kẻ có tính cách phòng vệ và đầy cảnh giác, những kẻ bắt đầu bất kỳ hành động nào từ một vị trí bất động. Lý do rất đơn giản: nhịp bước của cuộc sống đang ngày càng nhanh hơn, đầy những thất vọng não nề, những mối phiền muộn và những can thiệp không đâu. Phản ứng tự nhiên ở nhiều người là rút lui vào bên trong, dựng lên một bức tường tâm lý để ngăn chống những thực tại ác nghiệt của đời sống hiện đại. Mọi người ghét cái cảm giác phải hối hả và sợ phải mắc sai lầm. Họ cố gắng một cách vô thức để làm chậm mọi thứ lại – bằng cách dần dừ lâu hơn trước khi ra quyết định, không hứa hẹn, phòng thủ và cảnh giác.

Chiến tranh chớp nhoáng, được điều chỉnh cho cuộc chiến hàng ngày, là chiến lược hoàn hảo cho những thời đại này. Trong khi những người quanh bạn co lại cố thủ và bất động, bạn làm họ ngạc nhiên với quyết định đột ngột và dứt khoát, buộc họ phải hành động trước khi họ sẵn sàng. Họ không thể phản ứng như thường lệ, bằng cách lảng tránh hay cảnh giác. Họ sẽ có khả năng trở nên cảm tính và đối phó một cách khinh suất. Bạn đã phá vỡ những tuyến phòng thủ của họ, và nếu bạn duy trì áp lực và tấn công họ thêm lần nữa với một điều bất ngờ nào đó, bạn sẽ đẩy họ vào một con đường xoắn ốc đi xuống về tâm lý – đẩy họ vào những sai lầm khiến họ chìm sâu hơn vào sự lúng túng, và cứ thế chu kỳ tiếp tục.                                  Nhiều người đã thực hành một dạng chiến tranh chớp nhoáng trên chiến địa cũng sử dụng nó với hiệu quả lớn lao trong cuộc sống hàng ngày. Julius Ceasar – bậc thầy về tốc độ và gây kinh ngạc – là một ví dụ lớn về điều này. Ông có thể kết đồng minh với một kẻ thù quyết liệt nhất của một nghị viện, buộc người nghị viện đó phải thay đổi quan điểm về ông, hoặc phải đánh liều với một cuộc đối đầu nguy hiểm . Tương tự, ông có thể bất ngờ tha thứ cho một người đã chống lại ông. Không còn cảnh giác, người đó sẽ trở nên một đồng minh trung thành. Tiếng tăm của Ceasar về việc thực hiện những chuyện bất ngờ khiến mọi người cảnh giác hơn khi ông có mặt đã nâng cao khả năng tấn công chớp nhoáng vào sự vô ý thức của những người quanh ông. Chiến lược này có hiệu quả tuyệt vời đối với những người đặc biệt hay do dự và sợ phải phạm vào bất kỳ sai lầm nào. Theo cung cách tương tự, nếu bạn đối đầu với một kẻ thù đang tranh chấp quyền lãnh đạo hay chia rẽ nội bộ, một cú tấn công nhanh và bất ngờ sẽ khiến cho sự chia rẽ lớn hơn và gây ra sự sụp đổ nội bộ. Phần nửa những thành công của hình thức chiến tranh chớp nhoáng của Napoleon được ông sử dụng để chống lại những lực lượng đồng minh mà trong đó nhiều tướng lĩnh hay cãi cọ nhau lại phụ trách về chiến lược. Khi quân đội của ông phá vỡ các tuyến phòng ngự của những lực lượng này, mối bất đồng bùng nổ và họ sẽ tự chia rẽ lẫn nhau trong nội bộ. Chiến lược tấn công chớp nhoáng cũng có hiệu quả trong ngành ngoại giao, như Henry Kissinger đã chứng minh. Khi một cuộc đàm phán ngoại giao bắt đầu, ông thường dẫn dụ đối phương với những lời giễu cợt nhẹ nhàng. Rồi khi tới thời hạn chót của cuộc trao đổi tới, ông tấn công họ với một bản liệt kê những yêu cầu. Không có đủ thời gian để xem xét điều gì đang diễn ra, họ trở nên dễ chấp nhận hoặc trở nên cảm tính và phạm sai lầm. Đây là phiên bản về chiến lược hai bước chậm – hai bước nhanh của Kissingger. Trong cuộc tấn công chọc sâu đầu tiên vào Pháp ở Thế chiến II, quân Đức chọn con đường tấn công qua khu rừng Ardennes ở miền nam nước Bỉ. Khu rừng này, được coi là không thể xâm phạm bằng xe tăng, được canh giữ khá lơ là. Thọc mạnh vào điểm yếu này, quân Đức có thể xây dựng được tốc độ và xung lực. Khi thực hiện một cuộc tấn công chớp nhoáng, bạn phải bắt đầu bằng cách tìm ra điểm yếu của kẻ thù. Khởi sự hành động ở nơi nào ít có sự trở kháng nhất sẽ cho phép bạn phát triển xung lực chủ yếu.  Sự thành công của chiến lược này phụ thuộc vào ba điều: một nhóm có tính cơ động cao (thông thường càng nhỏ càng tốt), sự kết hợp cao nhất giữa các bộ phận, và khả năng truyền đạt mệnh lệnh lên xuống dọc theo dây chuyền mệnh lệnh một cách nhanh chóng. Đừng trông cậy vào kỹ thuật để thực hiện điều này. Trong chiến tranh Việt nam, quân đội Mỹ đã thật sự bị cản trở bởi những phương tiện thông tin cao cấp của nó – quá nhiều thông tin để xử lý khiến cho thời gian phản ứng chậm hơn. Quân đội Bắc Việt, trông cậy vào một mạng lưới kết hợp tốt các gián điệp và thông tin viên chứ không phải những thiết bị, đã ra quyết định nhanh chóng hơn và kết quả là nhanh nhẹn hơn trên chiến trường.

 

Không lâu sau khi được bầu làm tổng thống năm 1932, Franklin D. Roosevelt dường như biến mất khỏi mắt công chúng. Cuộc Suy thoái đang ở đỉnh cao, và đối với nhiều người Mỹ đây là điều rất không đảm bảo. Thế rồi, với lễ nhậm chức của mình, Roosevelt đã thay đổi nhịp độ, đưa ra một diễn văn phấn chấn cho thấy rằng thực ra ông đang tập trung tư tưởng vào những vấn đề vốn đang đối mặt với đất nước. Trong những tuần kế tiếp, ông xuất hiện ở Quốc hội một cách nhanh chóng và mạnh mẽ, với một loạt các đề xuất lập pháp táo bạo. Tất cả đều cảm nhận cường độ của chiều hướng mới này một cách mãnh liệt hơn phần lớn là do bước sắp đặt chậm rãi. Nhiều hơn là một tấn kịch đơn thuần, xung lực được xây dựng bởi chiến lược này đã giúp Roosevelt thuyết phục được công chúng rằng ông xem trọng công việc và đang dẫn dắt đất nước đi theo hướng đúng. Xung lực này đã chuyển thành sự hỗ trợ cho các chính sách của ông, và tới lượt chúng lại khích lệ lòng tự tin và xoay ngược tình hình kinh tế.

Như vậy, tốc độ không chỉ là một công cụ mạnh mẽ để sử dụng chống lại kẻ thù, mà nó còn có một sức tác động tích cực, mạnh mẽ lên những người ở về phía bạn. Đại đế Frederick đã nhận ra rằng một quân đội di chuyển nhanh hơn có tinh thần cao hơn. Tốc độ tạo nên một cảm giác về sức sống. Di chuyển với tốc độ cao có nghĩa là có ít thời gian hơn cho bạn và quân đội bạn để phạm sai lầm. Nó cũng tạo nên một hiệu quả dây chuyền: ngày càng nhiều người ngưỡng mộ sự táo bạo của bạn, sẽ quyết định tham gia vào lực lượng cùng với bạn. Giống như Roosevelt, hãy có những hành động dứt khoát và càng có tính bi kịch càng tốt: một khoảnh khắc lặng lẽ và đình trệ trên sân khấu trước khi bạn xuất hiện một cách đầy chấn động.

Hình ảnh: Cơn bão. Bầu trời trở nên tĩnh lặng, và thời gian tạm lắng, yên bình và êm ả. Rồi, không biết từ đâu, sét đánh, gió gào...và bầu trời vỡ toang. Chính sự đột ngột của cơn bão mới là điều đáng sợ.

Tư liệu: Bạn phải chậm rãi trong sự cân nhắc thiệt hơn và nhanh chóng trong sự thực thi.

                        Napoleon Bonaprte (1769 – 1821)

HOÁN VỊ

Sự chậm chạp có thể có một giá trị lớn lao, đặc biệt khi bố trí xếp đặt. Xuất hiện chậm và cân nhắc kỹ, thậm chí với chút ít ngờ nghệch, sẽ mê hoặc kẻ thù, đầu độc họ với một thái độ lờ đờ ngái ngủ. Khi sự cảnh giác của họ đã giảm xuống, một cú tấn công từ bên sườn sẽ hạ gục họ. Như vậy, việc sử dụng sự chậm chạp và tốc độ của bạn, phải được cân nhắc kỹ và có kiểm soát, không bao giờ nên rơi vào một nhịp độ có tính chất tự nhiên.

Nói chung, khi đối đầu một kẻ thù nhanh nhẹn, cách phòng vệ đúng đắn là phải nhanh bằng hoặc hơn. Chỉ có tốc độ mới có thể hóa giải tốc độ. Nếu thiết lập một sự phòng thủ cứng nhắc, như vua Muhammad II đã làm để chống lại quân Mông Cổ, bạn chỉ có thể rơi vào bàn tay của kẻ thù nhanh nhẹn và cơ động.