Vậy là Cyrus đã ra đi. Ông là con người có phong thái vương giả nhất, xứng đáng trị vì nhất trong tất cả những người Ba Tư kể từ thời Cyrus tiền bối, theo như sự đồng thuận của tất cả những ai từng có vinh dự thân cận với ông. Để bắt đầu từ thuở thiếu thời, ngay khi còn là một cậu bé, lúc đang được nuôi dạy cùng với anh trai và những thiếu niên khác, tài năng lỗi lạc của ông đã sớm được công nhận. Cần biết rằng, con trai của những bậc quyền quý Ba Tư đều được đưa tới cung điện của nhà vua để rèn giũa. Tại đó, họ học về sự điềm đạm và đức tự chủ, nơi chẳng hề có những điều thấp hèn hay xấu xa để mắt tai vấy bẩn. Mỗi ngày, họ tận mắt chứng kiến cảnh kẻ được nhà vua trọng vọng, người lại bị ngài ghẻ lạnh; những câu chuyện về việc đó luôn văng vẳng bên tai, giúp họ học được cách cai trị và cách phục tùng ngay từ thuở ấu thơ.

Trong môi trường giáo dục cung đình ấy, Cyrus đã tạo dựng được danh tiếng trên hai phương diện. Thứ nhất, ông được xem là mẫu mực của sự khiêm nhường giữa đám bạn bè, luôn cung kính với bậc trưởng thượng hơn hẳn những kẻ kém cỏi khác. Thứ hai, ông vượt trội về kỹ năng cưỡi ngựa và lòng yêu quý loài vật này. Trong nghệ thuật chiến tranh, cách dùng cung và phóng lao, mọi người đều công nhận ông là người học nhanh nhất và hăng say luyện tập nhất. Khi tuổi đời cho phép, sự xuất chúng ấy tiếp tục thể hiện qua niềm say mê săn bắn, và cả khao khát dấn thân vào những cuộc phiêu lưu đầy hiểm nguy đối mặt với thú dữ. Có lần, một con gấu hung hãn lao tới tấn công, ông không hề nao núng mà vật lộn với nó. Dù bị kéo ngã khỏi lưng ngựa và mang trên mình những vết sẹo theo suốt cuộc đời, cuối cùng ông vẫn hạ gục được con thú. Ông cũng chẳng quên người đã cứu giúp mình, mà còn trọng thưởng hậu hĩnh khiến bao kẻ phải ghen tị.

Sau khi được cha cử làm tổng trấn vùng Lydia, Đại Phrygia và Cappadocia, đồng thời được phong làm thống lĩnh các đạo quân tập hợp tại bình nguyên Castolus, điều đáng chú ý nhất trong cách hành xử của ông chính là thái độ coi trọng việc giữ trọn mọi hiệp ước, khế ước hay cam kết với người khác. Ông tuyệt đối không dối trá với bất cứ ai. Chính nhờ vậy, ông chiếm trọn lòng tin của mọi cá nhân cũng như các cộng đồng được giao phó cho ông trông coi. Trong trường hợp xảy ra xung đột, một hiệp ước ký với Cyrus chính là sự bảo đảm chắc chắn nhất cho đối phương rằng họ sẽ không bị đối xử trái với điều khoản đã cam kết. Vì thế, trong cuộc chiến với Tissaphernes, tất cả các bang hội đều tự nguyện chọn phe Cyrus thay vì Tissaphernes, ngoại trừ người dân Miletus. Họ chỉ xa lánh ông vì sợ hãi, bởi ông kiên quyết không bỏ rơi những người dân của họ đang sống lưu vong. Hành động và lời nói của ông là minh chứng đanh thép cho nguyên tắc sống: dù có suy yếu về lực lượng hay vận thế, ông cũng không bao giờ từ bỏ những ai đã kết giao bằng hữu.

Ông chưa bao giờ giấu giếm nỗ lực muốn vượt xa bạn lẫn thù trong việc đáp lại cách đối nhân xử thế. Có lời cầu nguyện được gán cho ông rằng: "Xin thần linh hãy cho con sống đủ lâu để báo đáp bạn bè và trả đũa kẻ thù bằng một cánh tay vững mạnh." Dù thực hư thế nào, chưa ai trong thời đại chúng ta lại có thể quy tụ được một đội ngũ bằng hữu nhiệt thành đến thế, những người sẵn lòng dâng hiến cả tiền bạc, thành trì, mạng sống và bản thân cho ông. Tuy nhiên, đừng vì thế mà cho rằng ông để mặc những kẻ xấu xa làm càn; trái lại, ông trừng trị chúng vô cùng nghiêm khắc. Chẳng hiếm thấy trên những con đường tấp nập, những kẻ tội phạm đã phải trả giá bằng tay, chân hoặc đôi mắt. Nhờ đó, khắp vùng đất do Cyrus cai trị, bất kỳ ai, dù là người Hy Lạp hay người ngoại bang, nếu vô tội đều có thể đi lại tự do và mang theo bất cứ thứ gì mình muốn mà không phải lo sợ. Thế nhưng, ai cũng công nhận rằng ông dành sự ưu ái đặc biệt cho những chiến binh dũng cảm. Lấy ví dụ, khi có chiến tranh với người Pisidia và Mysia, đích thân cầm quân viễn chinh, ông quan sát thấy những ai xung phong đối mặt hiểm nguy thì liền ban cho họ cai quản vùng đất ông chinh phục, sau đó còn thưởng thêm nhiều quà tặng. Kết quả là, trong khi những kẻ dũng cảm được đặt lên đỉnh cao của vận may thì những kẻ hèn nhát bị xem là nô lệ tự nhiên của họ; nhờ vậy, Cyrus chưa bao giờ thiếu người tình nguyện trong bất kỳ nhiệm vụ nguy hiểm nào, miễn là họ biết ông đang dõi theo mình.

Tương tự, bất cứ khi nào phát hiện ai đó sẵn sàng khẳng định mình bằng chính trực, ông lấy làm vui sướng khi biến người đó trở nên giàu có hơn những kẻ tìm cách vụ lợi bất chính. Dựa trên cùng nguyên tắc ấy, công việc hành chính của ông luôn minh bạch, và đặc biệt, ông đã gây dựng được một quân đội xứng danh. Các tướng lĩnh và sĩ quan từ khắp đại dương kéo đến với ông, không chỉ để kiếm tiền, mà vì họ nhận thấy trung thành với Cyrus là khoản đầu tư sinh lợi hơn nhiều so với đồng lương hàng tháng. Bất cứ ai hết lòng phục vụ ông, sự nhiệt thành đó chắc chắn sẽ được đền đáp xứng đáng. Vì vậy, người ta nói rằng dù là công việc gì, Cyrus luôn có thể điều động được những người hỗ trợ tốt nhất.

Hoặc nếu thấy bất kỳ vị quản gia nào tài năng, công minh, quản lý tốt vùng đất được giao và tạo ra nguồn thu, thay vì tước đoạt, ông lại rất vui lòng ban thưởng thêm cho người đó. Nhờ vậy, lao động trở thành niềm vui, của cải được tích lũy với sự an tâm; chẳng ai lại đi che giấu tài sản với Cyrus, vì ông không hề đố kỵ với sự giàu sang công khai, mà nỗ lực biến của cải của những kẻ giấu diếm thành nguồn lực hữu ích. Với những người bạn đã kết giao mà ông hiểu rõ lòng tốt, hoặc đã thử thách qua sự phù hợp trong việc đồng hành, ông lại thể hiện mình là bậc thầy trong nghệ thuật đối đãi. Càng cần đến sự giúp đỡ của người bạn nào, ông lại càng cố gắng hết sức để hỗ trợ lại họ trong bất cứ điều gì họ hằng mong muốn.

Vô vàn quà cáp được gửi đến ông vì đủ mọi lý do; có lẽ chưa từng có ai nhận được nhiều đến thế, nhưng chắc chắn cũng chưa từng có ai sẵn lòng trao đi quà tặng cho người khác nhiều hơn ông, với sự tinh tế thấu hiểu thị hiếu của từng người để làm họ hài lòng. Nhiều món quà được gửi đến là trang sức cá nhân hoặc dụng cụ chiến đấu. Về những thứ này, ông thường nói: "Làm sao ta có thể trưng diện hết những thứ này đây? Trong mắt ta, trang sức quý giá nhất của một người chính là những người bạn được trang hoàng lộng lẫy." Quả thật, việc ông vượt xa bạn bè trong những việc lớn là điều không lạ, vì ông quyền lực hơn họ, nhưng việc ông chu đáo đến từng chi tiết nhỏ nhặt và luôn khao khát làm hài lòng người khác, thú thật, mới là điều khiến tôi ngưỡng mộ hơn cả. Thường khi nếm được loại rượu đặc biệt ngon, ông sẽ gửi nửa vò còn lại cho một người bạn kèm lời nhắn: "Cyrus nói rằng đây là loại rượu ngon nhất ông từng nếm trong thời gian dài, đó là lý do ông gửi nó cho bạn. Ông hy vọng bạn sẽ thưởng thức nó hôm nay cùng những người bạn quý." Hoặc đôi khi, ông gửi phần còn lại của món ngỗng quay, nửa ổ bánh mì, vân vân, với lời nhắn từ người đưa tin: "Đây là món ăn ưa thích của Cyrus, ông hy vọng bạn sẽ tự mình nếm thử." Hay trong những dịp khan hiếm lương thực, nhờ vào số lượng tôi tớ đông đảo và sự lo xa của chính mình, ông có được nguồn cung dồi dào. Những lúc ấy, ông sẽ gửi đến bạn bè ở nhiều nơi, bảo họ cho ngựa ăn cỏ khô của mình, vì không thể để những chú ngựa chở bạn bè ông phải chịu đói. Rồi trong bất kỳ cuộc hành quân hay viễn chinh nào, nơi đông đảo người chứng kiến, ông sẽ gọi bạn bè đến và tiếp đãi họ bằng những cuộc đàm đạo nghiêm túc, như thể muốn nói: "Đây là những người ta hân hạnh được tôn vinh."

Thế nên, về phần tôi, và từ tất cả những gì tôi được nghe, tôi sẵn lòng khẳng định rằng chưa từng có ai, dù là người Hy Lạp hay ngoại bang, lại được yêu mến đến thế. Bằng chứng là, dù Cyrus chỉ là chư hầu và là tôi tớ của nhà vua, chưa từng có ai bỏ ông để theo nhà vua, ngoại trừ nỗ lực bất thành của Orontas. Kẻ đó thực ra đã phải học một bài học rằng, Cyrus gần gũi với trái tim của những người đặt niềm tin vào ông hơn chính Orontas. Ngược lại, rất nhiều người đã đào tẩu từ phe nhà vua sang phe Cyrus sau khi hai bên giao chiến; họ không phải là những kẻ vô danh, mà là những nhân vật có vị thế cao trong lòng nhà vua. Dẫu vậy, họ vẫn tin rằng đức hạnh của mình sẽ được Cyrus đền đáp xứng đáng hơn là ở lại với nhà vua. Một bằng chứng vĩ đại khác, vừa cho thấy giá trị của chính ông, vừa cho thấy khả năng nhận định sáng suốt về tình bằng hữu trung thành, yêu thương và kiên định, nằm ở sự kiện diễn ra vào giây phút cuối cùng của cuộc đời ông. Ông tử trận, nhưng chiến đấu bảo vệ ông đến hơi thở cuối cùng là tất cả những người bạn thân tín và bằng hữu cùng bàn tiệc, ngoại trừ Ariaeus, người chỉ huy kỵ binh ở cánh trái. Ngay khi nhận thấy Cyrus ngã xuống, gã liền quay lưng bỏ chạy cùng toàn bộ quân lính dưới quyền mình.