Chẳng bao lâu sau, binh sĩ hay tin về những xì xào đang lan truyền. Neon loan tin rằng Xenophon đã thuyết phục các tướng lĩnh khác đi theo ý đồ của mình, với âm mưu lừa gạt binh sĩ để đưa họ trở lại Phasis. Binh sĩ vô cùng phẫn nộ; những cuộc họp bắt đầu nổ ra; từng nhóm nhỏ tụ tập với vẻ đầy đe dọa; và có một nguy cơ đáng báo động rằng họ sẽ lặp lại hành vi bạo lực giống như cách họ đã đối xử với các sứ giả của người Colchis và viên chức coi chợ gần đây - những kẻ không kịp nhảy xuống biển thoát thân đều bị ném đá đến chết. Thấy cơn bão sắp sửa ập đến, Xenophon quyết định phải hành động trước bằng cách triệu tập một cuộc họp ngay lập tức để ngăn cản binh sĩ tự ý tụ tập, và ông ra lệnh cho người truyền tin thông báo về cuộc hội nghị.
Tiếng người truyền tin vừa dứt, binh sĩ đã hối hả kéo đến địa điểm họp với thái độ sẵn sàng. Khi ấy, Xenophon không hề buộc tội các tướng lĩnh đã đến gặp mình, mà dõng dạc đọc bài diễn văn sau đây: "Tôi nghe nói có lời cáo buộc chống lại tôi. Dường như chính tôi là kẻ đang toan tính lừa gạt các người và lôi các người đến Phasis. Tôi cầu xin các người, nhân danh tất cả những gì thiêng liêng nhất, hãy lắng nghe tôi. Nếu tìm thấy bất kỳ tội lỗi nào ở tôi, đừng để tôi rời khỏi nơi này cho đến khi tôi phải chịu hình phạt cho hành vi sai trái của mình; nhưng nếu những kẻ tố cáo tôi mới là kẻ có tội, hãy xử họ như những gì họ đáng phải chịu. Thưa các quý ông, tôi tin rằng các người đều biết mặt trời mọc ở đâu và lặn ở đâu, và kẻ nào muốn trở về Hellas thì chắc chắn phải đi về hướng mặt trời lặn, trong khi kẻ nào tìm kiếm vùng đất của người man di thì ngược lại, phải hướng mặt về phía bình minh. Liệu đây có phải là vấn đề mà người ta có thể hy vọng lừa được các người không? Có ai có thể khiến các người tin rằng mặt trời mọc ở đây rồi lặn ở kia, hay mặt trời lặn ở đây rồi mọc ở kia chăng? Và chắc chắn các người cũng biết rằng chính Boreas, ngọn gió phương Bắc, mới là thứ đưa người thủy thủ từ Pontus hướng về Hellas, còn gió phương Nam lại đưa họ vào sâu trong vùng Phasis, dẫn đến câu thành ngữ—
"Kẻ nào đủ khôn ngoan để lừa các người xuống thuyền trong khi gió phương Nam đang thổi, kẻ đó quả thật tài tình."
"Các người có thể nghĩ: 'Nghe có vẻ hợp lý đấy, nhưng lỡ hắn lừa bọn ta lên tàu lúc trời lặng gió thì sao?' Được thôi, nhưng tôi chỉ ở trên một con tàu, còn các người ở trên ít nhất một trăm con tàu khác. Vậy làm sao tôi có thể ép buộc các người dong buồm đi cùng tôi trái với ý muốn của các người, hay dùng trò xảo trá nào để lôi kéo các người đi? Giả sử tôi có đủ khả năng lừa mị và mê hoặc khiến các người đến được Phasis, rồi chúng ta đổ bộ lên đất liền. Cuối cùng, sự thật sẽ lộ ra rằng các người đang ở bất cứ đâu chứ không phải Hellas, và kẻ bày ra trò lừa này chỉ là một người đơn độc, trong khi các người, những nạn nhân bị lừa, có đến cả vạn người với gươm giáo trong tay. Tôi không biết có cách nào để một kẻ tự chuốc lấy hình phạt cho bản thân tốt hơn là bày ra một kế hoạch như thế đối với chính mình và đối với các người.
"Thật ra, những chuyện này chỉ là sản phẩm bịa đặt của những kẻ ngốc nghếch, những kẻ ghen tị với sự tôn trọng mà các người dành cho tôi. Một sự ghen tị hoàn toàn vô cớ! Có khi nào tôi ngăn cản bất kỳ ai trong số họ thốt ra những lời quan trọng mà họ có khả năng nói? Có khi nào tôi ngăn họ vung gươm vì lợi ích của các người và của chính họ, nếu đó là lựa chọn của họ? Hay cuối cùng, tôi có ngăn họ giữ đôi mắt và đôi tai tỉnh táo để đảm bảo sự an toàn cho các người không? Chuyện gì thế? Phải chăng tôi đang ngáng đường bất kỳ ai trong việc lựa chọn người lãnh đạo? Nếu vậy, cứ để người đó bước lên, tôi xin nhường chỗ; người đó sẽ là tướng lĩnh của các người, chỉ cần người đó chứng minh được rằng mình thực tâm lo nghĩ cho các người là đủ.
"Về phần mình, tôi đã nói xong. Nhưng với các người, nếu bất cứ ai trong các người cho rằng bản thân mình có thể là nạn nhân của một vụ lừa đảo, hoặc cho rằng mình có thể lừa gạt bất cứ ai trong chuyện này, hãy cứ mở miệng nói rõ cho chúng tôi hiểu bằng cách nào. Hãy dành thời gian suy nghĩ, nhưng khi đã cân nhắc kỹ lưỡng vấn đề, đừng rời đi mà chưa để tôi kể cho các người nghe về một điều mà tôi thấy đang manh nha. Nếu điều đó ập đến và quả thực giống như những dấu hiệu hiện nay, đã đến lúc chúng ta phải cùng nhau bàn bạc để không biến mình thành những kẻ tồi tệ và đê hèn nhất trong mắt thần linh cũng như người đời, dù họ là bạn hay là thù." Những lời này đã khơi gợi sự tò mò của binh sĩ. Họ tự hỏi không biết chuyện gì đang xảy ra và yêu cầu ông giải thích. Sau đó, ông bắt đầu kể lại: "Chắc các người chưa quên những địa điểm trên đồi – những thành trì của người man di, nhưng lại thân thiện với người dân Cerasus – nơi người ta thường xuống bán cho chúng ta gia súc lớn và những hàng hóa khác. Nếu tôi không nhầm, một số người trong các người đã đến những nơi gần nhất để mua bán ở chợ rồi quay về. Clearetus, một đại úy, đã biết về nơi này, rằng nó chỉ là một ngôi làng nhỏ và không được canh gác. Người dân ở đó nghĩ rằng, cần gì phải canh gác khi họ vốn là bạn? Thế là hắn đã lén lút đột nhập vào giữa đêm, toan tính cướp phá mà không hề báo cho bất kỳ ai trong chúng ta một lời.
"Âm mưu của hắn là, nếu chiếm được nơi đó, hắn sẽ không quay trở lại đội quân mà lên một con tàu đang đi ngang qua cùng với những người đồng đội, giấu giếm số của cải cướp được rồi nhổ neo ra đi, vượt xa khỏi vùng Euxine. Tôi mới phát hiện ra rằng, tất cả những điều này đã được bàn bạc và dàn xếp với đồng bọn trên con tàu đó. Theo kế hoạch, hắn triệu tập tất cả những ai hắn có thể thuyết phục, rồi dẫn đầu bọn họ tiến đánh ngôi làng nhỏ. Nhưng bình minh đã ập đến ngay trên đường hành quân. Người dân tụ họp lại từ các thành trì, và dù đánh từ xa hay cận chiến, họ đã phản kháng quyết liệt đến mức giết chết Clearetus cùng nhiều tên khác, chỉ một số ít trốn thoát trở về được Cerasus.
"Việc này xảy ra vào ngày chúng ta bắt đầu hành quân bộ đến đây; trong khi một số người đi đường biển vẫn còn ở Cerasus, chưa kịp nhổ neo. Sau đó, theo lời người dân Cerasus, có ba vị trưởng lão từ ngôi làng bị tấn công đã đến, tìm cách xin gặp trong cuộc họp của chúng ta. Không tìm thấy chúng ta, họ đã tìm đến người dân Cerasus và bày tỏ sự ngạc nhiên vì chúng ta lại cho rằng việc tấn công họ là đúng đắn. Tuy nhiên, khi họ được đảm bảo rằng hành động đó không phải là chủ ý của toàn quân - như người dân Cerasus khẳng định - họ đã rất hài lòng và đề nghị đi thuyền đến đây, không chỉ để báo cáo với chúng ta chuyện đã xảy ra, mà còn đưa ra đề nghị để những người có liên quan có thể đến thu lượm và chôn cất thi thể của những người tử trận.
"Nhưng trong số những người Hy Lạp vẫn còn ở Cerasus có vài kẻ đã trốn thoát được. Chúng biết rõ những người man di định đi hướng nào, không chỉ tự mình đứng ra ném đá họ, mà còn lớn tiếng kích động những người xung quanh làm theo. Ba người kia – xin nhớ rằng họ là sứ giả – đã bị giết, bị ném đá đến chết. Sau sự việc đó, người dân Cerasus đã đến gặp chúng ta và báo cáo. Khi nhận được tin, chúng tôi, những tướng lĩnh, cảm thấy vô cùng khó chịu về những gì đã xảy ra và đã bàn bạc với người dân Cerasus xem phải làm sao để thi thể những người Hy Lạp được chôn cất. Trong khi đang hội nghị bên ngoài doanh trại, chúng ta đột nhiên nhận ra sự ồn ào dữ dội. Chúng ta nghe tiếng thét: 'Giết chúng nó đi!', 'Bắn chúng nó đi!', 'Ném đá chúng nó đi!'. Và rồi chúng ta nhìn thấy một đám đông đang chạy về phía mình, tay cầm đá, những kẻ khác thì đang cúi xuống nhặt đá. Người dân Cerasus, lẽ đương nhiên vì vừa chứng kiến vụ việc kia, đã hoảng sợ bỏ chạy xuống tàu của họ, và thú thật là, một vài người trong chúng ta cũng cảm thấy không yên tâm chút nào. Tất cả những gì tôi có thể làm là đến gặp họ để hỏi xem chuyện gì đang xảy ra. Một số người trong đám đông hoàn toàn không biết gì dù tay vẫn lăm lăm đá, nhưng tình cờ gặp một kẻ nắm rõ tình hình hơn, tôi được biết rằng 'những viên chức coi chợ đang đối xử với quân đội rất tồi tệ'. Đúng lúc đó, ai đó nhìn thấy viên chức coi chợ là Zelarchus đang tìm đường tháo chạy ra biển, liền cất tiếng hô lớn, và những kẻ còn lại hùa theo như thể một con lợn rừng hay một con hươu vừa bị phát hiện, rồi họ lao vào hắn.
"Người dân Cerasus thấy một đám người lao về phía mình, chắc chắn nghĩ rằng mục tiêu là họ, nên đã bỏ chạy thục mạng và nhảy xuống biển. Một vài người trong quân đội chúng ta cũng bắt chước làm theo, và tất cả những ai không biết bơi đều chết đuối. Nhưng giờ đây, các người nghĩ thế nào về tình cảnh của họ, những người dân Cerasus đó? Họ chẳng làm điều gì sai trái cả. Họ chỉ đơn giản là sợ rằng chúng ta đã bị một cơn điên nào đó ám ảnh, giống như loài chó vậy.
"Vậy nên tôi nói rằng, nếu những hành động như thế này cứ tiếp diễn, các người tốt hơn hãy cân nhắc xem tình trạng cuối cùng của quân đội sẽ ra sao. Là một tập thể, các người sẽ không còn quyền lực để tiến hành chiến tranh với bất kỳ ai các người muốn, hay để thiết lập hòa bình. Thay vào đó, bất kỳ cá nhân nào muốn cũng có thể dẫn dắt quân đội đi theo bất kỳ cuộc truy đuổi nào mà hắn thích. Và khi các sứ giả đến để yêu cầu hòa bình, hay bất cứ điều gì tương tự, những kẻ thọc mạch sẽ giết chết họ và ngăn cản các người lắng nghe những đề nghị đã đưa họ đến với các người. Bước tiếp theo sẽ là những người mà các người bầu chọn làm tướng lĩnh sẽ chẳng có giá trị gì cả; bất kỳ kẻ nào tự phong làm tướng, chỉ cần áp dụng công thức 'Bắn nó đi! Bắn nó đi!', cũng có quyền chém giết bất cứ ai mà hắn thích mà không cần xét xử, dù đó là tướng lĩnh hay binh sĩ bình thường, chỉ cần hắn có đủ người theo đuôi, giống như trường hợp vừa rồi. Nhưng hãy thử xem những 'vị tướng tự phong' này đã đạt được gì cho các người. Zelarchus, viên chức coi chợ, có lẽ đã làm điều gì sai trái với các người; nếu vậy, hắn đã cao chạy xa bay mà không phải trả giá; hoặc giả hắn vô tội, thì chúng ta đã xua đuổi hắn khỏi quân đội trong sự hoảng sợ vì phải chết oan ức mà không được xét xử. Trong khi đó, những kẻ ném đá các sứ giả đã xoay xở khéo léo đến mức chúng ta, trong số tất cả người Hy Lạp, là những kẻ duy nhất không thể tiếp cận Cerasus một cách an toàn nếu không có lực lượng hùng hậu. Và những thi thể mà chính những kẻ sát hại họ đã mời chúng ta chôn cất, giờ đây chúng ta thậm chí không thể thu lượm một cách an toàn dù có lá cờ đình chiến. Ai lại muốn mang lá cờ đình chiến, hay đi làm sứ giả khi đôi tay vẫn còn vấy máu sứ giả chứ? Tất cả những gì chúng ta có thể làm là cầu xin người dân Cerasus chôn cất họ.
"Nếu các người tán thành những hành vi như thế, hãy thông qua một nghị quyết về việc đó, để với viễn cảnh những chuyện tương tự sẽ xảy ra trong tương lai, một người có thể tự lập đội bảo vệ và cố gắng dựng lều ở nơi có vị trí vững chãi và tầm nhìn bao quát. Tuy nhiên, nếu các người coi đây là hành vi của loài thú dữ hơn là con người, hãy suy nghĩ cách để ngăn chặn chúng; nếu không, nhân danh thiên đường, làm sao chúng ta có thể dâng lễ vật lên các vị thần một cách hoan hỷ khi phải gánh chịu những hành vi bất kính? Hay làm sao chúng ta, những kẻ sẵn sàng kề dao vào cổ nhau, có thể chiến đấu chống lại kẻ thù? Thành phố thân thiện nào sẽ đón nhận chúng ta khi họ nhìn thấy cảnh hỗn loạn vô pháp ngay trong hàng ngũ chúng ta? Ai sẽ đủ can đảm cung cấp cho chúng ta một khu chợ, khi chúng ta chứng minh sự tồi tệ của mình trong những vấn đề quan trọng nhất này? Và những lời tán dương mà chúng ta hy vọng giành được từ miệng thế nhân sẽ ra sao? Ai sẽ ban tặng nó cho chúng ta nếu chúng ta cứ cư xử thế này? Lẽ nào chính chúng ta lại không nên đặt những cái tên tồi tệ nhất cho những kẻ gây ra những hành vi tương tự?"
Sau bài diễn thuyết, họ đứng dậy, đồng thanh đề nghị rằng những kẻ cầm đầu trong các vụ việc này phải bị trừng trị; và từ nay về sau, việc tạo tiền lệ cho sự vô pháp luật phải bị nghiêm cấm. Mọi kẻ cầm đầu như vậy đều phải bị truy tố với tội danh tử hình; các tướng lĩnh phải đưa tất cả những kẻ vi phạm ra trước công lý; các vụ truy tố cho tất cả những hành vi sai trái khác kể từ sau cái chết của Cyrus cũng phải được thực hiện. Họ kết thúc bằng việc thành lập một hội đồng tài phán gồm các sĩ quan(2); và theo sự nhấn mạnh của Xenophon, với sự đồng thuận của các nhà tiên tri, quân đội đã quyết định thanh lọc hàng ngũ, và cuộc thanh lọc này đã được thực hiện.
