Bậc Thầy Bên Bàn Ăn

Lượt đọc: 125 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Kiệt Tác Của Thầy Trợ Tế: Hay Cỗ Xe Một Ngựa Kỳ Diệu.

❊ ❊ ❊

MỘT CÂU CHUYỆN HỢP LÔ-GÍC.

Đã nghe chăng chuyện chiếc xe lôi,

Một ngựa kéo đi tuyệt hảo đời?

Lô-gíc làm sao khi chế tạo,

Tròn trăm năm chạy chẳng hề ngơi!

Rồi bỗng một hôm... khoan đã nào,

Kể ngay sự việc diễn ra sao:

Mục sư một phen hồn kinh đảo,

Thiên hạ bàng hoàng trố mắt nhau,—

Chuyện ấy bạn nghe qua chút nào?

Một nghìn bảy trăm năm mươi lăm,

George Đệ Nhị thời ấy ngự ngai rồng,—

Lão ong đực hít thuốc từ tổ Đức.

Ấy là năm Lisbon tan hoang ngực,

Đất toác nuốt chửng cả thị thành,

Đoàn quân Braddock bại tan tành,

Chẳng còn mẩu da đầu che sọ.

Chính giữa ngày Động Đất kinh hoàng đó,

Thầy trợ tế ráp xong cỗ xe đơn.

Xưa nay đóng cỗ xe buồng,

Ắt luôn có chỗ yếu hơn muôn phần,—

Trục, lốp, vành bánh, nhíp xoay,

Gàng xe, vách gỗ, sàn dày, xà ngang,

Ốc vít, chốt xỏ, đai giằng,—

Kiểu gì cũng có chỗ hèn ẩn sâu,—

Trên, dưới, trong, ngoài tìm đâu,

Rõ ràng xe hỏng bởi câu chuyện này:

Chỗ suy gãy trước, cả cây mới tàn.

Nhưng thầy thề (như các thầy vẫn thề,

Miệng lầm bầm: "Thề có Chúa chứng tri,"

Hay: "Tôi nói thật cho các người biết"):

Sẽ đóng cỗ xe ăn đứt cả vùng,

Từ trong huyện hạt đến khắp thôn trang;

Phải đóng thật khéo sao cho chẳng thể tan tành—

—"Bởi lẽ," thầy bảo, "quá ư rõ ràng,

Chỗ yếu nhất gánh muôn vàn gian nan;

Nên cách gia cố, theo tôi nghiệm bàn,

Chỉ duy nhất một đường thôi:

Làm cho chỗ ấy vững như mọi phần."

Thầy bèn đi hỏi dân làng,

Tìm đâu sồi tốt vững vàng vô song,

Chẳng cong, chẳng nứt, chẳng tòng,—

Làm nan hoa, với lót lòng sàn xe;

Tìm cây gỗ giáo đóng bè càng giương;

Gỗ tần bì thẳng vót giằng ngang;

Vách dùng gỗ trắng mềm như cắt phô-mai,

Nhưng làm việc ấy bền dai như đồng;

Moay-ơ đẽo tự thân thông cổ ngàn—

Khối lim cuối của tiền nhân lưu truyền—

Chẳng rìu nào mẻ được thớ cây,

Nêm sắt vừa chêm đã bật bay,

Đầu nêm tưa tướp tựa ngọn cần tây;

Bậc lên, nẹp sắt, bù-loong, ốc rèn,

Nhíp, đai, trục bánh, chốt then vững vàng,

Thép xanh óng ánh tinh khang;

Dây đai da thú dày gang, rộng bờ;

Thùng, mui, chắn bùn ghép vào,

Lấy từ tấm da thuộc dai ngâm hầm ngày xưa.

Cứ thế thầy ráp cho vừa.—

"Đấy!" thầy tấm tắc, "thế là xong xuôi."

Xong xuôi! Tôi dám chắc mười mươi,

Ấy là kỳ tích trên đời chẳng sai!

Ngựa non hóa lão, râu mày bạc phơ,

Thầy cùng bà phước quy tiên,

Cháu con phiêu bạt đôi miền về đâu?

Riêng xe một ngựa bền lâu,

Vẫn như ngày nọ Lisbon chuyển mình!

Năm một nghìn tám trăm điểm tới;

Kiệt tác của thầy vẫn vẹn nguyên.

Thêm mười năm nữa trôi êm;

"Cỗ xe mỹ miều" ai nấy ngợi khen.

Năm một nghìn tám trăm hai mươi đến;

Vẫn bon bon chạy, chẳng suy suyển gì.

Ba mươi rồi bốn mươi đi,

Năm mươi chạm ngõ, năm lăm cận kề.

Mọi vật ta quý trên đời,

Mấy khi chạm ngưỡng tròn đầy trăm năm

Mà không tàn tạ, xộc xệch tấm thân?

Thực tình, giữ mãi sắc xuân,

Chỉ cây cỏ với chân trần mà thôi.

(Đạo lý bày sẵn giữa trời;

Mời xơi, chẳng tính một xu bạc cắc.)

Ngày đầu tháng Một sang tai,—

Đúng ngày Động Đất năm xưa thuở nào.—

Dấu thời gian đã vương vào cỗ xe.

Một phong vị mục tàn nhè nhẹ,

Nhưng chẳng riêng rẽ một bề nào đâu.

Bởi tài thầy trợ tế sâu,

Làm cho muôn bộ phận đều như nhau,

Chẳng nơi nào chịu hỏng đầu tiên phong.

Bánh xe vững tựa gàng hông,

Sàn xe cũng chắc chẳng thua xà viền,

Vách nâng ngang ngửa sàn liền,

Đòn ngang cân xứng chẳng thiên tấc hào,

Gióng sau gióng trước bằng nhau,

Nhíp, moay-ơ, trục trước sau vững bền.

Dẫu vậy, rõ ràng trông xem:

Chỉ một giờ nữa ắt đành rã tan!

Tháng Mười Một, sáng mồng một, năm lăm!

Hôm nay cha xứ dong xe dạo đường.

Này đám trẻ, dạt ra nhường!

Kìa cỗ xe kéo phi thường tới đây,

Kéo bởi ngựa hồng đuôi chuột, cổ gầy.

"Hây!" cha khẽ giục.—Thế là xe lăn.

Cha đang ngẫm bài giảng cho Chúa nhật này,—

Tới điều thứ năm bỗng khựng lại ngay,

Quái quỷ—ông Môi-sen—tiếp là gì đây?

Đột nhiên ngựa đứng khựng ngay,

Cạnh nhà hội kiến trên đồi gió bay.

—Mới đầu rùng mình, rồi run bần bật,

Kế đến một cú ngã nhào lộn phộc,—

Thấy cha ngồi bệt trên hòn đá tảng,

Chín rưỡi sáng theo chuông nhà hội kiến reo vang,—

Đúng vào giờ chấn động trận Động Đất năm nào!

—Đố bạn biết cha xứ nhìn thấy sao,

Khi lồm cồm bò dậy trố mắt dòm?

Cỗ xe gãy vụn thành cồn,

Tựa hồ như cối xay nghiền nát tan!

Ắt bạn hiểu, nếu chẳng dại khờ,

Cớ sao xe vỡ tan tành một phen,—

Đồng loạt rã, chẳng bộ phận nào trước tiên,—

Hệt như bong bóng vỡ toang giữa trời.

Hết chuyện chiếc xe một ngựa tuyệt vời.

Lô-gíc là lô-gíc. Tôi chỉ nói vậy thôi.

—Tôi nghĩ có một thói quen,—tôi nói với nhóm bạn một hai ngày sau đó—còn tệ hại hơn thói chơi chữ. Đó là việc dần dà thay thế những từ ngữ lột tả đúng bản chất sự vật bằng thứ tiếng lóng thời thượng hay biệt ngữ vô nghĩa. Tôi từng biết mấy kẻ ngốc nghếch ra vẻ lịch thiệp, cả vốn từ vựng teo tóp lại chỉ còn dăm ba câu cửa miệng. Mọi thứ trên đời đều bị họ nhét vào một trong hai ngăn lớn: "nhanh" hoặc "chậm". Cứu cánh tối thượng của đời người là trở thành một "tay hảo hán". Khi bạn bè gặp đại nạn trong đời, họ bảo người đó "bị đốn một vố nặng". Chín phần mười kiếp nhân sinh được tóm gọn trong chữ "ngán ngẩm". Những cách nói ấy biến thành các ký hiệu đại số của những khối óc đã trở nên quá yếu ớt hoặc lười biếng để phân biệt rạch ròi. Chúng là những tấm séc khống của tình trạng phá sản trí tuệ;—anh muốn điền vào đó ý niệm gì tùy thích; chẳng khác gì nhau cả, vì trong ngân khố phát hành séc làm gì có chút tiền bảo chứng nào. Giảng đường đại học và các câu lạc bộ hút thuốc rỗi việc chính là nơi đám nấm mốc đàm thoại này sinh sôi nảy nở rậm rạp nhất. Đừng nghĩ tôi coi nhẹ việc sử dụng và vận dụng đúng mực một từ hay ngữ lóng. Nó điểm xuyết nét duyên dáng cho cuộc trò chuyện, tựa như nấm hương thêm vị cho nước xốt. Nhưng nó chẳng khác nào cây nấm độc, gớm ghiếc cho cảm quan và độc hại cho trí tuệ, khi nó mọc lan tràn khắp lời ăn tiếng nói của những người đàn ông và thanh niên vốn có khả năng đàm thoại tử tế, như đôi khi vẫn xảy ra. Thứ từ ngữ thời thượng ta thường nghe thực chất là thứ nước rửa bát cặn bã từ thói làm dáng của giới phong lưu nước Anh, dù là đám học sinh hay người lớn, vắt ra từ cuốn tiểu thuyết ba tập vốn đã thấm đẫm nó, hoặc chiết từ chiếc bình rực rỡ của ngài Verdant Green rồi pha loãng cho hợp với phong thổ tỉnh lẻ.

—Gã trai trẻ tên John cất giọng the thé ngắt lời, bảo rằng nghe tôi "bổ báng người ta" vì cái tội "xài tiếng lóng" thật là "quái gở", trong khi chính tôi cũng buông đủ thứ từ thời thượng bất cứ khi nào tôi thích.

—Tôi điềm đạm đáp lại như thường lệ.—Dĩ nhiên, vứt bỏ ký hiệu đại số chỉ vì a hay b thường dùng làm bình phong che đậy sự trống rỗng về ý niệm thì thật là thiếu khôn ngoan. Tôi từng nghe một đứa trẻ chật vật diễn tả một trạng thái nhất định, gắn liền với một cảm giác mà nó ngỡ chưa từng ai miêu tả trước đây, trong khi toàn bộ điều đó có thể được giải thích trọn vẹn chỉ bằng một phân từ—"chán chường". Tôi từng thấy một mục sư làng, với trí tuệ một tầng và vốn liếng từ vựng nghèo nàn như cỗ xe một ngựa, đã tự nhiên tiêu tốn thì giờ quý báu của ông (và của cả tôi) để trình bày tràng giang đại hải nhận xét về bài thuyết giáo của một bạn đồng nhiệm, điều mà một cậu sinh viên năm hai miệng còn hôi sữa chỉ cần đúc kết đầy đủ bằng một chữ—"nhạt". Chúng ta hãy biết phân biệt rạch ròi, và chớ nên vội vàng cấm đoán tuyệt đối. Bản tính và sự rèn luyện đã biến tôi thành kẻ tạp thực ngôn từ. Trừ những chữ độc hại, tôi có thể nuốt trôi hầu hết những từ ngữ khác, và nhai ngấu nghiến những từ nào không thể nuốt chửng ngay.

Đám công tử bảnh bao chẳng làm nên tích sự gì lớn, nhưng họ vẫn có chỗ hữu dụng. Họ sáng chế hoặc giữ cho lưu hành những tấm séc khống hay thẻ bài đàm thoại mà ta vừa nhắc tới, thứ mà giới tư bản trí tuệ đôi khi thấy bõ công vay mượn của họ. Họ cũng có ích trong việc duy trì chuẩn mực ăn mặc, thứ mà nếu thiếu họ sẽ suy đồi và biến thành chuyện cốt sao cho tiện lợi chứ chẳng còn là nghệ thuật và thẩm mỹ nữa, đúng như ý muốn của vài kẻ già nua lẩm cẩm. Phải, tôi khá thích đám công tử ấy,—với một điều kiện duy nhất.

—Điều kiện gì thế thưa thầy?—cậu sinh viên thần học hỏi.

—Đó là họ phải có khí phách. Tôi thấy khí phách chính là gốc rễ của mọi thói phong lưu tao nhã đích thực. Một cậu bé ăn vận bảnh bao tột bậc, nhưng hễ bị bạn bè trêu chọc là ngậm ngón tay vào miệng rồi khóc nhè, trông thật thảm hại. Nhưng nếu cậu đỏ mặt tía tai, nắm chặt nắm đấm, và dạy cho đứa to con nhất đám bắt nạt một bài học nhớ đời, sẵn sàng vứt bỏ chiếc mũ Leghorn đắt tiền và cởi phăng áo khoác đính đầy khuy nếu cần để thực thi công lý, thì bộ quần áo nhỏ bé của cậu sẽ khoác lên vẻ rực rỡ của chiếc mũ trụ có chỏm lông từng làm Astyanax khiếp sợ. Anh còn nhớ Công tước từng bảo những sĩ quan điệu đà nhất lại là những sĩ quan thiện chiến nhất của ngài đấy thôi. Mấy gã "trai lơ ngày Chúa nhật", những kỵ sĩ phục sức cầu kỳ thái quá trong ngày Lễ Ăn Chay thường niên của chúng ta, chẳng gợi chút uy nghi hay nguy hiểm nào. Nhưng những nhân vật như Brummel, D’Orsay và Byron thì đâu dễ gì bị coi thường. Hãy coi chừng "bàn tay sắt bọc trong găng nhung", (câu mà hôm nọ tôi cho in bằng tiếng Anh không để trong ngoặc kép, bụng thầm nghĩ xem có con bọ hung phê bình nào tha cục phân này lăn vênh vang lên mặt báo chăng,—nhưng hắn chẳng làm thế, nói theo lối lặp từ duyên dáng của người London, và do đó tôi nhận trọn công lao đã phơi bày điều ấy). Rất nhiều nhân vật quyền thế và nguy hiểm từng mang đậm chất hào hoa phong nhã. Kìa Alcibiades, "người con trai tóc xoăn của Clinias", một chàng trai tài hoa, nhưng theo cách gọi thời nay ắt hẳn là một "tay chơi thượng lưu". Kìa Aristoteles, văn gia kiệt xuất mà các anh từng nghe danh,—tóm lại là một triết gia mà người đời phải mất hàng thế kỷ mới hiểu nổi, mất hàng thế kỷ để gột bỏ, và nay sẽ mất thêm một thế hệ hoặc hơn thế để học lại từ đầu. Ông ta là một tay diện đúng nghĩa đấy chứ. Marcus Antonius cũng vậy; dẫu thua cuộc, ông đã chơi một ván bài sinh tử với tiền cược khổng lồ, và thất bại của ông chẳng dính dáng gì đến thói ăn diện bảnh bao cả. Petrarca không thể bị xem nhẹ trên tư cách học giả hay thi sĩ, nhưng ông cũng thuộc cùng một giuộc ấy. Cả Ngài Humphrey Davy cũng thế; và nếu tôi nhớ không lầm, Lãnh chúa Palmerston thuở trước cũng chẳng khác gì. Đúng vậy,—một công tử bảnh bao vẫn có giá trị riêng của mình; và những tay diện như tôi vừa kể đã làm rung chuyển địa cầu tựa chiếc nôi,—phải, và để lại dư chấn đung đưa cho tới tận ngày nay.—Dẫu vậy, nếu ở địa vị anh, tôi sẽ không vin vào những lời này mà đâm đầu tới tiệm may để chuốc lấy món nợ dài dằng dặc, biến những chiếc túi trên bộ âu phục kế tiếp thành thứ thừa thãi. Elegans "nascitur, non fit". Người ta sinh ra đã là một công tử bảnh bao, cũng như sinh ra đã là một thi sĩ. Có những cái đầu đội mũ thế nào cũng không hợp; có những chiếc cổ chẳng bao giờ vừa vặn với khăn thắt; có những bộ hàm không sao lấp nổi cổ cồn—(Willis đã chạm tới điểm này trong một bức chân dung thuở đầu của ông, nếu tôi nhớ không nhầm); có những vóc dáng chẳng gì có thể uốn nắn cho ra hồn người, và những cử chỉ chẳng gì có thể gò ép vào nét thanh nhã ngọt ngào, vẻ uể oải quý phái hay sự điềm đạm uy nghiêm vốn thuộc về các phong cách lịch lãm khác nhau.

Như anh thấy đấy, đất nước này đang hình thành một tầng lớp quý tộc,—không phải nhờ ân điển của Chúa, cũng chẳng do thiên mệnh ban trao,—mà là một tầng lớp thượng lưu trên thực tế, bập bềnh trên những con sóng đục ngầu của cuộc sống dung tục tựa lớp màng ngũ sắc anh thường thấy loang trên mặt nước quanh các bến tàu,—rất rực rỡ, dù nguồn gốc của nó có thể từ hắc ín, mỡ cừu, dầu cá voi hoặc những thứ hàng hóa béo ngậy tương tự. Tôi xin nhắc lại, chúng ta đang hình thành một tầng lớp quý tộc; và dẫu đời sống của từng cá nhân thường ngắn ngủi, xét về tổng thể nó vẫn duy trì khá vững vàng. Lẽ dĩ nhiên, tiền tài chính là viên đá tảng của nó. Nhưng giờ hãy quan sát điều này. Tiền bạc được gìn giữ qua hai hoặc ba thế hệ sẽ biến đổi cả một dòng giống,—ý tôi không chỉ là phong thái và học thức lưu truyền, mà là tận máu thịt và xương tủy. Tiền mua được khí trời và ánh nắng, nơi con trẻ lớn lên khỏe khoắn hơn hẳn so với những ngõ hẻm chật hẹp, tăm tối; tiền mua những trang viên thôn dã để mang lại cho chúng những mùa hè mạnh khỏe, êm đềm, sự chăm sóc chu đáo, thuốc men thượng thặng, cùng những miếng thịt bò, thịt cừu hảo hạng nhất. Khi đàn gà giò bước vào độ xuất chuồng—xin lượng thứ,—đó không phải điều tôi định nói. Khi các thiếu nữ của từng mùa kế tiếp xuất hiện, những cá nhân ưu tú nhất trong số họ, khi các yếu tố khác tương đồng, thường có xu hướng thu hút những kẻ có đủ khả năng chi trả cho thứ xa xỉ đắt giá là sắc đẹp. Phẩm chất thể chất của thế hệ kế tiếp nhờ thế mà nâng cao. Rõ ràng là một số gia tộc nhờ cách này đã đạt được nét mặt và vóc dáng thanh tú vượt trội, và trong một nhóm nhỏ thân tộc chốn thị thành, đôi khi người ta có thể tìm thấy những hình mẫu của cả hai giới mà một quận hạt nông thôn dù gộp toàn bộ các thị trấn lại cũng khó lòng bì kịp. Bởi lẽ tình trạng suy thoái, thoái hóa và hao mòn sinh lực diễn ra khá nhiều trong các tầng lớp giàu có hơn, anh không được phép bỏ qua một sự thật hiển nhiên không kém mà tôi vừa nêu,—điều mà chỉ trong một hoặc hai thế hệ nữa, tôi nghĩ sẽ còn rõ ràng hơn lúc này rất nhiều.

Điểm yếu trong tầng lớp quý tộc kim tiền của chúng ta cũng giống như điều tôi đã ám chỉ khi nói về thói ăn diện rẻ tiền. Khí phách đàn ông triệt để, phong độ thượng lưu nghĩa hiệp của nó không hiển hiện rõ rệt như những tấm kính tấm nơi cửa sổ hay gia huy ít nhiều chính thống gắn trên thành xe ngựa của họ. Thật kỳ lạ khi quan sát thấy giới nhà binh bị coi nhẹ ra sao nơi người dân phương Bắc chúng ta. Thanh niên của chúng ta phải mạ vàng cho đôi đinh thúc ngựa, chứ chẳng cần phải nhọc công đoạt lấy chúng nơi chiến trường. Việc chia đều gia sản giúp những người con thứ của các gia đình giàu có thoát khỏi nhu cầu phải đi lính. Do đó quân đội mất đi một yếu tố thanh lịch, còn tầng lớp thượng lưu lắm tiền nhiều của thì quên mất việc phải coi lòng quả cảm là một trong những đức hạnh của mình. Dẫu vậy, tôi không tin vào bất cứ tầng lớp quý tộc nào thiếu đi khí phách làm rường cột. Giới quý tộc của chúng ta có thể sẽ bộc lộ điều đó khi thời cơ đến, nếu như ngày ấy thực sự xảy ra.

—Hợp chủng quốc này là thị trường tiêu thụ hoa quả non trí tuệ lớn nhất trên toàn thế giới. Dù sao thì tôi cũng nghĩ vậy. Nhu cầu về lao động trí óc lớn đến mức, và thị trường lại dễ dãi đến nỗi, tài năng trẻ thường chung số phận với những quả lý gai hái non,—bị ngắt sớm để làm món tráng miệng ngớ ngẩn. Hãy nghĩ về một đất nước mua tới tám mươi ngàn bản cuốn "Triết lý Cách ngôn", trong khi đồng bào ngưỡng mộ của chính tác giả đó mới chỉ mua mười hai ngàn bản! Làm sao người ta có thể để trái cây của mình tắm nắng trên cành cho tới khi chín mọng, khi có tới tám mươi ngàn cái miệng đói khát sẵn sàng nuốt chửng và tán dương nó đến thế? Hệ quả là chưa từng có bộ sưu tập táo dại xanh lè và quả rụng non nớt nào nhiều như trong nền văn học xứ sở chúng ta. Có những tiệm rau quả văn chương mọc lên ở mọi góc phố, sẵn sàng mua bất cứ thứ gì, từ quả lê tí hon đến một trái dứa. Phải mất một thời gian học nghề dài đằng đẵng mới rèn luyện được cả một dân tộc biết đọc và biết viết. Sự cám dỗ của tiền bạc và danh vọng quá lớn đối với giới trẻ. Há tôi lại chẳng nhớ khoảnh khắc vinh quang khi cố ông—chúng ta không tiện nêu tên,—chủ bút tờ—chúng ta không tiện nói ra, đã đề nghị trả tôi món tiền năm mươi xu cho mỗi trang giấy khổ bốn in hai cột để tôi rung những cành non của mình trút xuống chiếc tạp dề giấy bổi của ông ta sao? Đó chẳng phải là viễn cảnh say sưa về vàng son và danh vọng hay sao? Hẳn tôi đã đắm mình trong sự giàu sang và rực rỡ ấy, nếu như không sớm vỡ lẽ ra rằng năm mươi xu kia chỉ là một nét chấm phá tu từ, chứ tuyệt nhiên không phải biểu đạt nghĩa đen của một sự việc đã rồi hay một ý định hiện thời.

—Hãy cẩn giác với việc biến nền tảng đạo đức của mình thành những đức hạnh tiêu cực. Kiêng khem và dạy người khác kiêng khem mọi điều tội lỗi hay tai hại là điều tốt. Nhưng biến việc đó thành lẽ sống duy nhất sẽ dẫn đến sự cằn cỗi của nhân cách, trừ phi người ta cũng được nuôi dưỡng dồi dào bằng món ăn bổ dưỡng hơn của lòng nhân ái tích cực và biết thấu cảm.

—Tôi chẳng tin một lời nào ông vừa nói,—người phụ nữ gầy guộc mặc váy vải len đen sắc lẻm cất lời.

Tôi rất tiếc vì bà không tin điều đó, thưa bà,—tôi nói, rồi khẽ thì thầm với người ngồi cạnh,—nhưng bà lại là minh chứng sống cho nó.

Chàng trai trẻ ngồi gần tôi nháy mắt; còn cậu sinh viên thần học thì lẩm bẩm trong miệng,—Optime dictum.

Tiếng Latin của anh,—tôi nói,—làm tôi nhớ đến một thói kỳ quặc của một trong những gia sư cũ của tôi. Cụ đọc thứ ngôn ngữ ấy nhiều đến mức tiếng Anh của cụ nửa phần biến thành Latin. Có một mùa hè oi ả cụ bị kẹt lại thành phố trong một không gian khá chật chội, bèn viết, hoặc bắt đầu viết, một loạt thơ mục đồng thành thị. Cụ gọi chúng là những bài Đoản thi, và định xuất bản theo hình thức đặt mua trước. Tôi còn nhớ vài câu của cụ, nếu các vị muốn nghe.—Anh, thưa anh, (tôi quay sang cậu sinh viên thần học,) và tất cả những ai từng qua đại học, hoặc tương tự thế, từng nhận một tấm bằng danh dự, sẽ hiểu chúng mà chẳng cần đến từ điển. Ông cụ nói rất nhiều về "hạ miên", theo cách cụ gọi, để đối lập với "đông miên". Cụ thường bảo, hạ miên trong bốn bức tường, hay đời sống thị thành vào mùa hè, là một dạng thức đình chỉ sinh tồn kỳ dị, hay một trạng thái nửa ngạt thở. Người ta chỉ bừng tỉnh khỏi nó vào khoảng đầu tuần cuối cùng của tháng Chín. Đây là những gì tôi còn nhớ về bài thơ của cụ:—

HẠ MIÊN.

Một bài thơ chưa xuất bản, của vị Cố Gia sư tiếng Latin của tôi

Nắng hè rực rỡ chiếu nung vương,

Lá úa buông lơi nhánh cội hường;

Lau trán đầm đìa chàng thị dân,

Mơ màng lãng đãng gió bờ sông.

Ngọt ngào ẩn dật lánh trần ai,

Say giấc đồng xanh chẳng đoái hoài,

Hái quả thanh tao cành trĩu mọng,

Uống dòng sữa mát vắt từ bò!

Hỡi ôi, mộng biếc chẳng tìm sang,

Trừ váng rêu phong vũng cạn màng,—

Khoảng vòm thênh thang đâu nhắc lại

Màu lam thiên thanh gội bình này!

Khốn khổ thân tôi! Mau trốn bóng sồi,

Rót dòng trắng nõn, hỡi nàng ơi!

Ước gì bay tới lùm cây rợp,—

Từ giã,—rời chân,—thoát,—chạy dài!

—Tôi từng sống bên bờ biển và từng sống giữa núi non.—Không, tôi sẽ không phân định nơi nào tuyệt hơn. Nơi chốn thuộc về anh chính là nơi tuyệt nhất cho anh. Nhưng có sự khác biệt này: anh có thể thuần hóa núi rừng, nhưng biển cả muôn đời vẫn là loài hoang thú. Anh có thể dựng một túp lều, hoặc quen biết chủ nhân của nó trên sườn núi; chiều buông thấy ánh đèn le lói lưng chừng dốc, anh biết ở đó có một mái ấm, và anh có thể sẻ chia. Có lẽ anh từng ghi dấu vài gốc cây; anh biết rõ tầng sinh thái nơi những rặng độc cần mang sắc đen thẫm vào tháng Mười, khi phong và dẻ gai đã phai tàn sắc lá. Mọi nét chạm nổi và khắc chìm của núi non đã tự khắc sâu vào những tấm mề đay treo quanh gian phòng ký ức của anh.—Biển cả thì chẳng nhớ nhung gì. Nó mang bản tính loài mèo. Nó liếm láp bàn chân anh,—những mạn sườn khổng lồ của nó rù rì êm ái chiều chuộng anh; nhưng rồi nó vẫn sẽ nghiền nát xương tủy và nuốt chửng anh, bất chấp tất cả, rồi lau sạch bọt máu đỏ ngầu nơi khóe miệng như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra. Núi non ban cho những đứa con lạc lối quả dại và dòng nước mát; biển cả giễu cợt cơn khát của họ và mặc họ chết dần. Núi non mang vẻ thanh thản lớn lao, ngây ngô và đáng yêu; biển cả mang trí thông minh mê hoặc nhưng tráo trở hiểm độc. Núi non nằm sừng sững tựa những loài nhai lại khổng lồ, tấm lưng rộng lớn của chúng trông thật uy nghiêm nhưng an toàn khi chạm tới. Biển cả chuốt phẳng những chiếc vảy bạc cho đến khi anh không còn thấy nổi các khớp nối,—nhưng ánh lấp lánh ấy, rốt cuộc, lại chính là ánh lân tinh dưới bụng rắn.—Trong chiều sâu gợi cảm, tôi nhận thấy một sự khác biệt to lớn không kém. Núi non biến loài người thành nhỏ bé và thu ngắn dòng chảy của các thế hệ dài dằng dặc. Biển cả dìm chết cả nhân loại lẫn thời gian; nó chẳng chút đồng cảm với cả hai; bởi nó thuộc về cõi vĩnh hằng, và nó ngân vang khúc ca đơn điệu ấy đến muôn đời muôn kiếp.

Thế nhưng tôi vẫn muốn có một căn nhà nhỏ bên bờ biển. Tôi muốn ngắm nhìn nguyên tố hoang dã tựa loài mèo ấy từ ô cửa sổ phía trước của riêng mình, hệt như ngắm nhìn một con báo gấm bị nhốt trong chuồng, thấy nó vươn dài thân hình bóng bẩy, rồi cuộn mình liếm láp bộ lông mượt mà, rồi chẳng mấy chốc lại gầm gừ phát tiết cơn giận dữ, nhe hàm răng trắng nhởn và chồm lên chấn song sắt, thét lên tiếng kêu điên loạn nhưng vô hại đối với tôi.—Và rồi,—ngắm nhìn nó bằng con mắt nội tâm,—có ai lại không thích đôi lúc trút bỏ thời gian cùng những mối bận tâm của nó,—quên đi ai là Tổng thống, ai là Thống đốc, mình thuộc giống tộc nào, nói thứ ngôn ngữ gì, hệ hành tinh của mình được treo trên chiếc đinh đầu vàng nào của vòm trời, và lắng nghe chiếc máy đếm nhịp bằng chất lỏng vĩ đại khi nó gõ từng nhịp trầm hùng, đung đưa đều đặn từ thuở màn đơn ca hay song ca của đời người mới cất lên, và sẽ vẫn đung đưa vững vàng như thế sau khi dàn đồng ca nhân loại đã lịm tắt và con người chỉ còn là hóa thạch trên bờ cõi của nó?

—Điều gì nên quyết định việc lựa chọn nơi nghỉ dưỡng mùa hè?—Thể tạng, trước hết là thế. Anh có thể làm tan chảy bao nhiêu tuyết trong một giờ nếu bị vùi trong một thùng tô-nô đầy tuyết? Tiện nghi là yếu tố cốt lõi của sự hưởng thụ. Mọi người nhạy cảm nên nhớ rằng những kẻ phong lưu thường chịu rét vào mùa hè—tức là nửa ấm áp của năm—nhiều hơn vào mùa đông, tức nửa còn lại. Anh phải đo khí hậu theo thể tạng của mình, hệt như may y phục theo vóc dáng vậy. Sau đó, hãy tham khảo sở thích và sự thuận tiện. Nhưng nếu muốn hạnh phúc ở Berkshire, anh phải mang núi non trong khối óc; và nếu muốn tận hưởng Nahant, anh phải có cả đại dương trong tâm hồn. Thiên nhiên đang chơi cờ đô-mi-nô với anh; anh phải có quân bài tương xứng với nước đi của nàng, bằng không nàng sẽ chẳng bao giờ chịu nhường bước.

—Cô giáo vùng lên nói, với vẻ tinh nghịch, rằng cô e vài tâm trí hay tâm hồn sẽ hơi bị chật chội nếu phải dung nạp cả rặng Rocky hay Đại Tây Dương.

Cô đã bao giờ đọc cuốn sách nhỏ nhan đề "Những vì sao và Trái đất" chưa?—tôi hỏi.—Cô đã thấy bản Tuyên ngôn Độc lập được thu nhỏ lại trên một bề mặt mà chân ruồi có thể che kín chưa? Những hình thức hay điều kiện của Thời gian và Không gian, như Kant sẽ nói với cô, tự thân chúng chẳng là gì cả,—chỉ là cách chúng ta nhìn nhận sự vật mà thôi. Dẫu vậy, tôi nghĩ cô có lý khi thừa nhận phạm trù Không gian hoàn toàn có thể áp dụng cho tâm trí cũng như đối với thế giới bên ngoài. Mọi người biết suy nghĩ đều mơ hồ ý thức về một vòng tròn chưa được định hình rõ nét vẽ quanh trí tuệ của mình. Người ấy có một cảm thức hoàn toàn rõ ràng rằng các mảnh vụn trong vòng tròn trí tuệ của mình bao hàm những đường cong của nhiều tâm trí khác mà người ấy nhận biết. Người ấy thường nhận ra những đường cong này rõ ràng đồng tâm với mình, nhưng có bán kính nhỏ hơn. Trái lại, khi ta thấy một phần của một cung tròn nằm bên ngoài vòng tròn của mình, ta bảo nó cắt vòng tròn của ta, nhưng lại rất chậm chạp trong việc thừa nhận hoặc nhận ra rằng nó đang bao bọc lấy toàn bộ vòng tròn ấy. Thỉnh thoảng, tâm trí một người lại được kéo giãn ra bởi một ý niệm hay cảm giác mới, và không bao giờ co rút lại kích thước ban đầu nữa. Sau khi chiêm ngưỡng dãy Alps, tôi cảm thấy tâm trí mình đã bị kéo giãn vượt quá giới hạn đàn hồi của nó, và trở nên quá rộng thùng thình so với những quan niệm cũ về không gian, đến mức tôi phải trải rộng chúng ra cho vừa vặn.

—Ước gì tôi có ngày được nhìn thấy dãy Alps!—cô giáo thốt lên.

Có lẽ một ngày nào đó cô sẽ thấy thôi,—tôi bảo.

Chắc là không đâu,—cô đáp.—Tôi từng có một hai cơ hội, nhưng tôi thà làm bất cứ việc gì còn hơn làm gia sư trong một gia đình giàu có.

[Cũng kiêu hãnh đấy chứ, người phụ nữ nhỏ nhắn có giọng nói dịu dàng kia! Chà, tôi không thể bảo là mình bớt thích cô vì điều đó. Nghề dạy học sẽ mất bao lâu để vắt kiệt sức cô đây? Chẳng lẽ sinh linh tội nghiệp ấy lại còn phải làm lụng thêm bằng kim chỉ nữa ư? Tôi không thích những vết chai bên ngón tay trỏ của cô chút nào.

Hoạt cảnh. Chamouni. Đỉnh Mont Blanc sừng sững hiện ra trọn vẹn. Những bóng người ở tiền cảnh; hai người trong số họ đứng tách riêng; một người là quý ông mang dáng dấp—ồ,—à,—phải rồi! người kia là một quý cô khoác chiếc khăn cashmere màu trắng, tựa đầu vào vai chàng.—Người đọc chân thành sẽ hiểu rằng đây là một bức tranh toàn cảnh nội tâm, riêng tư, mang tính cá nhân và chủ quan, thoáng hiện trong khoảnh khắc trên phông nền ý thức của tôi, rồi biến mất vào cõi hư vô đen tối bởi câu hỏi đầu tiên kéo tôi trở lại với đời thực, đột ngột hệt như thể một trong những cánh cửa cuốn sắt của cửa tiệm (thứ mà tôi luôn rùng mình đi qua lúc chập tối, ngỡ như sẽ vấp phải đầu một cậu bé giúp việc nghèo khổ nhưng lương thiện nào đó vừa bị phạt đứt lìa bởi cú sập bất thình lình của nó rồi bỏ lại trên vỉa hè) vừa "rơi tuột" xuống ngay trước mắt.]

—Các vị có muốn nghe xem rốt cuộc cuộc đời dẫn dắt người ta đến những ước nguyện khiêm nhường ra sao không? Thuở trước tôi từng ôm nhiều tham vọng lớn lao lắm,—hoang phí, ngông cuồng và xa hoa trong mọi ảo tưởng của mình. Đọc quá nhiều truyện "Nghìn lẻ một đêm". Nào là phải có cây đèn thần,—chẳng thể thiếu chiếc nhẫn phép. Sáng nào cũng tập cưỡi trên lưng con ngựa đồng. Lao vút xuống những tòa lâu đài lúc nhúc những nàng công chúa trắng như sữa tựa tổ chim non. Tất cả đều yêu tôi tha thiết ngay tắp lự.—Ý niệm về cuộc đời thật quyến rũ, nhưng tô vẽ quá đậm so với hiện thực. Tôi đã qua cái thời ấy rồi; sở thích của tôi đã trở nên vô cùng mộc mạc,—gần như, có lẽ là, khắc kỷ. Chúng ta mang hạnh phúc vào hoàn cảnh của mình, chứ đừng hòng tìm thấy nó sẵn có ở đó. Tôi nghĩ các vị sẽ sẵn lòng nghe vài vần thơ đúc kết những ước vọng đã được tiết chế và chừng mực của tuổi trưởng thành trong tôi.

LÒNG BẰNG LÒNG.

"Người đời mong ước mấy đâu."

Tôi mong chẳng mấy, ước nào nhiều;

Chỉ xin túp lều đá đơn sơ,

(Đá nâu giản dị đủ mong chờ,)

Để gọi của riêng mình;

Và ngay gần đó có một căn,

Nơi phố đón nắng sớm lung linh.

Cơm rau thanh đạm thế là vừa;

Ba món nào thua tiệc mười mâm;—

Sống nhờ ba món, tự nhiên ban,

Đội ơn trời đất. Amen!

Thức ăn nguội lạnh vẫn thấy ngon;—

Ước gì kem va-ni ngọt thơm.

Chẳng màng vàng ngọc với đất đai;—

Cho tôi dăm ba mảnh thế chấp hời,—

Cổ phiếu ngân hàng, giấy nhận nợ người,

Hay vài ba cổ phần đường ray;—

Chỉ mong Số Phận ban cho tôi

Nhiều hơn đôi chút số tôi xài.

Bổng lộc trò chơi trẻ con thôi,

Tước hiệu hư danh thoảng gió bay;—

Có chăng làm Đặc sứ Toàn quyền,

Nhưng chỉ bên cung điện St. James;—

Tôi chắc mình chẳng thiết tha chi

Ghế Thống đốc bang trị vì.

Châu báu đồ chơi; tội lỗi thay

Vương vấn chi đồ vật vô tri;—

Một viên kim cương đính ghim cài,

Vài viên vừa vặn nhẫn trao tay,—

Hồng ngọc, ngọc trai điểm đôi phần,

Thế là đủ thỏa; vẻ ngoài cười chê.

Vợ tôi chỉ mặc đồ giản đơn;

(Lụa tốt dày dặn có đắt đâu;)—

Có chăng tôi ước chút mong cầu

Vài tấm khăn choàng cashmere xịn,—

Mớ lụa Trung Hoa mềm tựa nhung,

Như lớp váng ngậy sữa vừa đun.

Ngựa kéo xe tôi chẳng muốn nhanh

Khiến người dừng bước trố mắt nhìn;

Nước kiệu tà tà—hai phút bốn nhăm—

Vừa lòng; tôi chẳng bận tâm;—

Họa chăng, chỉ một đoạn nước rút thôi,

Bớt vài ba giây cũng chẳng sao.

Tranh vẽ, tôi mong được sở hữu

Vài bức Titian với Raphael,

Yêu sao phong cách lẫn sắc màu,—

Một bức Turner, chẳng cần thêm,—

(Phong cảnh,—tiền cảnh đất ánh vàng

Nắng trời như xịt vẽ rực rỡ.)

Sách chẳng cần nhiều,—ngót nghìn cuốn thôi

Đọc hằng ngày, đóng bìa thật bền;

Số còn lại xếp ở tầng trên;—

Chút xa xỉ nhỏ nhoi nơi ấy

Ánh vàng lấp lánh bìa da đỏ,

Và da bê mịn tựa váng kem đồng quê.

Tượng bán thân, ngọc chạm, đá quý,—những món này,

Kẻ khác khoe khoang để tự hào,

Tôi quý vì chúng gợi niềm vui,

Mặc kẻ ích kỷ hẹp hòi gièm pha;—

Một cây đàn Stradivarius, tôi thú thật,

Hai tẩu bọt biển, ước có trong tay.

Thói xa hoa tôi chẳng học đòi,

Chẳng thèm bắt chước lũ trưởng giả hào nhoáng;—

Bàn chạm trổ chẳng đủ cho tôi dùng sao,

Mà cứ phải khảm đồng lộng lẫy?

Mặc thói phô trương vơ vét gấp đôi,—

Tôi chỉ xin một chiếc ghế tựa lưng dài.

Cứ khiêm nhường thế sống rồi thác đi,

Chẳng màng chạm tay hóa vàng như Midas,

Ví bằng Trời cao tiếc ban thêm bổng lộc,

Tôi nào thấy thiếu thốn chi đâu,—

Lòng tràn tạ ơn phúc lành trao gửi:

Sở thích mộc mạc và tâm hồn an nhiên!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.